+ Tình huống nhận thức của truyện + Nhân vật Phùng + Nhân vật người đàn bà hàng chài + Hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng + Những giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.. * Tác phẩm: -
Trang 1CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
I Mục tiêu bài học:
- Kiến thức: Học sinh nắm chắc các vấn đề kiến thức trọng tâm sau:
+ Tác giả, tác phẩm
+ Tình huống nhận thức của truyện
+ Nhân vật Phùng
+ Nhân vật người đàn bà hàng chài
+ Hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng
+ Những giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
- Kỹ năng: Hs biết áp dụng kiến thức để xử lý các dạng đề khác nhau về tác phẩm
+ Dạng đề một nhận định về một vấn đề trong tác phẩm
+ Dạng đề cảm nhận một vấn đề trong một đoạn văn
+ Dạng đề so sánh hai đoạn văn, hai nhân vật
- Thái độ: Sự chuyên cần, nỗ lực trong làm việc; tinh thần nhân ái bao dung trong
cách đánh giá, nhìn nhận con người và cuộc sống
II Hệ thống vấn đề luyện tập
Vấn đề 1 Nêu những vấn đề cơ bản về tác giả tác phẩm (Sử dụng làm mở bài)?
* Tác giả:
Trang 2- Nguyễn Minh Châu là cây bút tiên phong của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới.
Ông “thuộc trong số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc)
- Nếu trước 1975 Nguyễn Minh Châu là ngòi bút sử thi có thiên hướng trữ tình lãng mạn thì từ đầu thập kỉ 80 của thế kỷ XX, ông chuyển sang cảm hứng thế sự với những vấn đề đạo đức và triết lí nhân sinh
* Tác phẩm:
- Chiếc thuyền ngoài xa (1983) là một trong những sáng tác tiêu biểu của Nguyễn
Minh Châu ở chặng hai, khi nhà văn hướng sự quan tâm của mình tới cuộc sống đời tư – thế sự Tác phẩm đã thể hiện sự cảm thông và niềm xót thương sâu sắc với
số phận con người trong cuộc mưa sinh nhọc nhằn thời hậu chiến
Vấn đề 2
Trình bày hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng? Ý nghĩa của hai phát hiện đó? + Khởi nguồn: Từ trăn trở của Nguyễn Minh Châu
Sinh thời, Nguyễn Minh Châu gọi "cái nghề viết văn là nghề cắc cớ Cái sự cắc cớ ở đây hàm chứa cả về nỗi niềm khắc khoải sâu xa và chân thành của người nghệ sĩ đối với những bước thăng trầm của quê hương, của đất nước lẫn sự nhạy
cảm của anh ta đối với những biến chuyển phức tạp của đời sống xã hội”(3) Chiếc thuyền ngoài xa phải chăng là sự nhạy cảm cắc cớ ấy, là niềm khắc khoải sâu xa ấy,
là sự trăn trở trung thực ấy của nhà văn về những thăng trầm, chuyển biến phức tạp của đời sống xã hội?
Chiếc thuyền ngoài xa có hai câu chuyện lồng vào nhau, câu chuyện của
nghệ sĩ nhiếp ảnh tên Phùng đi săn ảnh nghệ thuật và câu chuyện của một gia đình
Trang 3hàng chài tình cờ Phùng chứng kiến trong chuyến công tác ấy đã làm trong anh có thay đổi suy nghĩ về nghệ thuật, cuộc sống và con người
Theo yêu cầu của trưởng phòng, Phùng xách máy ảnh đến một vùng phá nước miền Trung cách Hà Nội sáu trăm cây số (cũng là về thăm một vùng chiến trường cũ) để chụp bổ sung cho bộ ảnh nghệ thuật về "thuyền và biển Không có người Hoàn toàn tĩnh vật” cho tấm lịch năm sau
+ Nội dung của phát hiện đó?
Phát hiện thứ nhất của nhân vật nghệ sĩ nhiếp ảnh là một vùng biển từng là
chiến trường cũ của anh, nơi anh đã dự tính bố cục, đã “phục kích” mấy buổi sáng
để “chộp” được một cảnh thật ưng ý Giây phút ấy đã tới, đôi mắt nhà nghề của người nghệ sĩ đã phát hiện ra vẻ đẹp “trời cho” trên mặt biển mờ sương, vẻ đẹp mà
cả đời bấm máy có lẽ anh chỉ có diễm phúc bắt gặp được một lần: “trước mặt tôi là bức tranh mực tàu của một danh hoạ thời cổ Mũi thuyền in một nét loè nhoè vào bầu sương mù màu trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ Tất cả khung cảnh ấy nhìn qua những cái mắt lưới… toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp…
Cảm xúc của Phùng khi phát hiện cảnh đắt trời cho đó?
Tôi tưởng thấy chính mình vừa khám phá thấy cái chân lý của sự hoàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn” Niềm hạnh phúc của người nghệ sĩ chính là cái hạnh phúc của khám phá và sáng tạo, của sự cảm nhận cái đẹp tuyệt diệu Dường như trong hình ảnh về chiếc thuyền ngoài xa giữa trời biển mờ sương, anh đã bắt gặp cái tận Thiện, tận Mỹ, thấy tâm hồn mình như được gột rửa, trở nên thật trong trẻo, tinh khôi bởi cái đẹp hài hoà, lãng mạn của cuộc đời
Trang 4Phát hiện thứ hai của nhân vật nghệ sĩ nhiếp ảnh lại đầy nghịch lý, nó bất
ngờ và trớ trêu như trò đùa quái ác của cuộc sống Phùng đã từng có “cái khoảnh khắc hạnh phúc tràn ngập tâm hồn mình do cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh vừa mang lại”, anh đã từng chiêm nghiệm “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”, vậy mà hoá ra đằng sau cái đẹp “toàn bích… toàn thiện” mà anh vừa bắt gặp trên mặt biển
xa lại chẳng phải là “đạo đức”, là “chân lý của sự toàn thiện” Anh đã chứng kiến
từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như trong mơ ấy bước ra một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và cam chịu; một lão đàn ông thô kệch, dữ dằn và độc ác, coi việc đánh vợ như một phương cách để giải toả những uất ức, khổ đau Phùng đã từng là người lính cầm súng chiến đấu để có vẻ đẹp thanh bình của thuyền biển mênh mông, anh không thể chịu được khi chứng kiến cảnh lão đàn ông đánh vợ một cách vô lý và thô bạo Nhưng anh chưa kịp xông ra thì thằng Phác, con lão đàn ông đã kịp tới để che chở cho người mẹ đáng thương Chỉ đến lần thứ hai, khi lại phải chứng kiến cảnh ấy, Phùng mới thể hiện được bản chất người lính không thể làm ngơ trước sự bạo hành của cái ác Lão đàn ông đánh trả, Phùng bị thương, anh được đưa về trạm
y tế của toà án huyện, ở đó có chánh án Đẩu, bạn chiến đấu cũ của anh
Cảm xúc của Phùng khi phát hiện cảnh bạo lực đớn đau?
Phùng cay đắng nhận thấy những cái ngang trái, xấu xa, những bi kịch trong gia đình thuyền chài kia đã là thứ thuốc rửa quái đản làm những thước phim huyền diệu mà anh dày công chụp được bỗng hiện hình thật khủng khiếp, ghê sợ
Ý nghĩa của hai phát hiện:
+ Qua hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng, Nguyễn Minh Châu muốn ký thác chân lý cuộc sống và nghệ thuật Cuộc đời thì đa sự, con người thì đa đoan, hầu như không đơn giản, xuôi chiều mà thường chứa đựng nghịch lý, luôn tồn tại những mặt đối lập tốt/ xấu, thiện/ ác, "trong con người đang sống lẫn lộn người tốt
kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” (Bức tranh) Sự thật nghiệt
Trang 5ngã trong cái khoang thuyền vó bè đã xua tan làn khói lãng mạn bao phủ hình ảnh đẹp đến mức "kinh điển” - chiếc thuyền ngư phủ ẩn hiện sau màn sương hồng hồng trên không gian biển cả huyền ảo Nó như lời cảnh tỉnh những ai quen nhìn cuộc đời bằng đôi kính màu hồng, quen "tráng lên một lớp men trữ tình” cho hiện thực cuộc sống Nó nhắc nhở người cầm bút phải vứt bỏ thói quen mỹ lệ hóa hiện thực đời sống, tránh dễ dãi về cách nhìn và phô bày đời sống một cách đơn giản Nghệ thuật chỉ bằng lòng với việc "chụp ảnh” từ "ngoài xa”, từ bên ngoài là thứ nghệ thuật hời hợt, giả dối, vô trách nhiệm, phi đạo đức
+ Chiếc thuyền ngoài xa là một cơ hội "đối chứng” (tên tác phẩm của
Nguyễn Minh Châu) âm thầm, đầy trăn trở của ngòi bút Nguyễn Minh Châu về trách nhiệm của người cầm bút, về cách tiếp cận cuộc sống, con người trong những cơn biến chuyển lớn của đất nước Chiếc thuyền ngoài xa là một biểu tượng nhiều mặt, một văn bản đa thanh, tiêu biểu cho phong cách Nguyễn Minh Châu, đã và vẫn đang mời gọi bạn đọc cùng khám phá, chiêm nghiệm
Vấn đề 3: Cảm nhận về hình ảnh kết thúc truyện: bức ảnh nghệ thuật và ý nghĩa?
Ở phần kết câu chuyện, Phùng trở về với tấm ảnh mà "không những trong bộ lịch năm ấy mà mãi mãi về sau, tấm ảnh chụp của tôi vẫn còn được treo ở nhiều nơi, nhất là trong các gia đình sành nghệ thuật”
Tuy là ảnh đen trắng nhưng mỗi lần ngắm kỹ, Phùng lại thấy "hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai” và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy người đàn bà "bước ra khỏi tấm ảnh”, "bước những bước chậm rãi, bàn chân dậm trên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông” Nếu đọc không kỹ, người đọc có thể hiểu theo chiều hướng rằng người chồng sẽ thay đổi tâm tính, chị vợ sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn Bạn đọc thận trọng thì dường như cảm nhận cuộc sống vẫn trượt
Trang 6theo quán tính của nó Cái bước chân "chậm rãi”, "chắc chắn” của chị hơn một lần nhà văn nói đến (cả bước chân của người đàn ông, nhà văn cũng dùng cái từ ấy:
"Lão đi chân chữ bát, bước từng bước chắc chắn”) chính là cái dáng đi quen thuộc của người dân miền biển Số phận người đàn bà là tình trạng phổ biến của cái "đám đông” kia, cái "đám đông” kia ai cũng là một người đàn bà như thế
Ý nghĩa: Xuất phát từ khuynh hướng đào sâu hiện thực ẩn kín, Nguyễn
Minh Châu không những gói ghém ý đồ nghệ thuật vào các biểu tượng đa nghĩa
mà còn nâng tầm khái quát triết mỹ của các biểu tượng "Chiếc thuyền” nhìn xa -nhìn gần là những chiêm nghiệm, là chân lý về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống Nghệ thuật cần tránh cách nhìn cuộc sống một chiều, lãng mạn, thi vị hóa; nghệ thuật phải tiếp cận, đào sâu để khám phá, tìm ra bản chất của hiện thực Nhà văn phải có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, phải có tiếng nói trung thực, thông cảm, thấu hiểu lẽ đời Biểu tượng đa nghĩa làm cho tác phẩm không rơi vào tính luận đề gượng gạo, trái lại rất giàu tính triết luận - trữ tình, hướng đến chân lý phổ quát khiến người đọc cùng suy tư Từ đó, tác phẩm nói với chúng ta rất nhiều về tấm lòng thiết tha của Nguyễn Minh Châu đối với cuộc sống, con người và công việc lao động nghệ thuật
Chiếc thuyền ngoài xa là một tác phẩm đặc sắc thể hiện rõ nét nhất quan
điểm sáng tác của ông sau này Tác phẩm mang trong mình tinh thần nhân đạo sâu sắc và một phong cách truyện độc đáo của nhà văn đầy tài năng và nhân hậu Chiếc thuyền ngoài xa cũng được nói đến như một tác phẩm điển hình, đặc sắc cả về nội dung và nghệ thuật trong giai đoạn văn học này Những thành công đó đã góp phần làm nổi bật hình tượng tác giả mà chúng ta đang muốn nói tới trong Chiếc thuyền ngoài xa
Trang 7Vấn đề 4 Phân tích hình tượng người đàn bà hàng chài
1 Mở bài:
Thời gian qua kẽ tay
Làm khô những chiếc lá
Riêng những câu thơ còn xanh
Riêng những khúc hát còn xanh
(Văn Cao)
Nghệ thuật là lĩnh vực của cái độc đáo Những tác phẩm nghệ thuật đạt đến chuẩn mực của cái hay, cái đẹp sẽ “vượt qua sự băng hoại của thời gian và chỉ mình nó không thừa nhận cái chết” Cũng như dù thời gian có trôi qua nhưng giá trị của tác
phẩm Chiếc thuyền ngoài xa vẫn vẹn nguyên và tỏa sáng Đến với tác phẩm hẳn
người đọc không thể nào quên hình tượng người đàn bà hàng chài – một hình tượng nghệ thuật độc đáo thể hiện sâu sắc quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu về con người, mang vẻ đẹp của “hạt ngọc tâm hồn còn ẩn giấu”
2 Thân bài
a, Khái quát chung về kiểu nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu
Nguyễn Minh Châu là nhà văn tiêu biểu cho văn học Việt Nam thời chống
Mĩ, cũng là “người mở đường tinh anh và tài năng” (Nguyên Ngọc) cho công cuộc đổi mới văn học từ sau 1975 Nhà nghiên cứu hàng đầu Nga Ni Culin nhận xét:
Trang 8“Các nhân vật của Nguyễn Minh Châu trước 1980 được Nguyễn Minh Châu tắm rửa sạch sẽ, được bao bọc trong bầu không khí vô trùng” Ta có thể thấy điều ấy qua nhân vật Nguyệt trong “Mảnh trăng cuối rừng” Giai đoạn sau này, nổi bật là truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” mang nhiều cảm hứng thế sự cùng những triết lí nhân sinh hơn Nhưng quan điểm sáng tác của ông là “gắng đi tìm các hạt ngọc còn ẩn giấu trong bề rộng tâm hồn con người” thì không thay đổi Nhân vật trung tâm của tình huống truyện nghịch lý trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” chính là người đàn bà hàng chài Từ nhân vật này, nhà văn bộc lộ tấm lòng nhân đạo và gửi gắm những bức thông điệp về nghệ thuật và cuộc đời
b, Đặc điểm của nhân vật
- Tên tuổi, ngoại hình:
+ Vô danh: Đọc tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” ta thấy nhân vật người đàn bà
hàng chài được nhà văn giới thiệu là người đàn bà trạc ngoài 40 Và khi đề cập
đến nhân vật này Nguyễn Minh Châu không gọi bằng một cái tên cụ thể nào cả mà
gọi một cách phiếm định: “mụ”, “người đàn bà hàng chài”…
=> Việc nhà văn không đặt tên cho nhân vật của mình không phải ngẫu nhiên vô tình mà đó là một dụng ý nghệ thuật sâu xa: Ông muốn nhấn mạnh đây chỉ là một trong vô số những người đàn bà đau khổ, bất hạnh, cần cảm thông sẻ chia mà thôi.
+ Ngoại hình lam lũ:
Người đàn bà hàng chài mang một thân hình quen thuộc của người đàn bà vùng biển với những nét thô, mặt rỗ “khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như buồn ngủ” Đây chính là hình ảnh một người lao động lam lũ và đau khổ Có lẽ gánh nặng của cuộc mưu sinh đầy sóng gió trên biển
cả đã ấy đi tất cả của chị: sinh lực, niềm vui và sức sống Sự nghèo khổ nhọc nhằn
Trang 9đến mức nhếch nhác, thảm hại còn hiện rõ trong chi tiết miêu tả tấm lưng áo bạc phếch, rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng Sự khốn khổ của chị còn hiện ra ngay
trong dáng vẻ: sợ sệt, lúng túng” khi ở tòa án, “tìm đến một góc tường để ngồi” Thậm chí khi Đẩu phải mời đến lần thứ hai chị mới “rón rén đến ngồi ghé vào mép chiếc ghé và cố thu người lại”
=> Có lẽ đó là dáng vẻ của một con người tội nghiệp luôn thấy sự có mặt của mình trong cuộc đời này là một phi lí, luôn mặc cảm, tự ti và do đó muốn giảm thiểu sự vướng víu, phiền phức đến khó chịu mà mình có thể gây ra cho mọi người xung quanh
- Số phận bất hạnh
+ Cam chịu nhẫn nhục sự tra tấn về thể xác
Nguyễn Minh Châu không chỉ dừng lại ở vẻ ngoài của nhân vật mà ngòi bút thấm đẫm tinh thần nhân đạo của ông đã lách thật sâu để khám phá cho được cái
mạch ngầm hiện thực về số phận bất hạnh của người đàn bà hàng chài Ấn tượng
lớn nhất về sự bất hạnh mà người đàn bà đưa cho người đọc chính là thái độ cam chịu nhẫn nhục của chị Khi đi qua bãi xe tăng hỏng trước lúc đến bên chiếc xe, người đàn bà đứng lại “ngước mắt nhìn ra ngoài … rồi đưa một cánh tay lên định gãi hay sửa lại mái tóc nhưng rồi lại buông thõng xuống đưa cặp mắt nhìn xuống chân” Có thể nhận thấy đây là nơi quá quen thuộc với chị, một sự quen thuộc khủng khiếp bởi những trận đòn đã thành lệ của người chồng: ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng Cặp mắt nhìn xuống chân mệt mỏi như một kẻ tội đồ chờ đợi một hình phạt không tránh khỏi Khi bị đánh dã man, người đàn bà chịu đòn với vẻ cam chịu nhẫn nhục, đó là thái độ của một con người đang nhẫn nhục thực hiện nghĩa vụ đau khổ của mình, không oán thán, không bất bình, không né tránh
Trang 10+ Sự dày vò về mặt tinh thần
Người đàn bà hàng chài không chỉ bị hành hạ về mặt thể xác, mệt mỏi sau những đêm thức trắng kéo lưới, không chỉ chịu đựng những đau đớn từ những trận đòn tàn bạo của người chồng vũ phu mà còn bị giày vò nặng nề về những đau đớn tinh thần, về sự nơm nớp lo sợ con cái bị tổn thương khi phải chứng kiến những cảnh đời trái ngang Mô tả hình ảnh một người mẹ vừa khóc vừa phải “chấp tay vái lấy vái để” đứa con để nó đừng phạm phải một tội ác trái luân thường đạo lí Nguyễn Minh Châu đã thể hiện nỗi xót thương cho sự đau khổ cùng cực của người đàn bà hàng chài Chưa hết, chị còn bị gánh nặng cơm áo, cuộc sống nghèo túng
đẩy vào cái vòng quẩn quanh bất hạnh Trước năm 1975 mỗi khi biển động cả nhà toàn ăn xương rồng luộc chấm muối Khi cách mạng về cuộc sống đỡ đói khổ hơn
nhưng nỗi lo cơm áo vẫn còn đó
=> Tiểu kết về số phận:
Từ thân phận người đàn bà hàng chài, Nguyễn Minh Châu muốn gợi ra cho người đọc những suy nghĩ âu lo: cuộc chiến đấu chống lại đói nghèo tăm tối và bạo lực còn gian nan lâu dài hơn cuộc chiến đấu chống ngoại xâm Và chừng nào còn chưa thoát khỏi cuộc sống đói nghèo chừng đó con người vẫn phải chung sống với cái xấu, cái ác Chúng ta đã đổ xương máu trong bao năm qua để giành được độc lập tự do trong cuộc chiến đấu vì quyền sống của cả dân tộc Nhưng chúng ta sẽ còn phải tiếp tục làm gì đây trong cuộc chiến đấu giành quyền sống của từng con người, làm gì để đem lại cơm ăn áo mặc và ánh sáng văn hóa cho biết bao con người đang đắm chìm trong kiếp sống đói nghèo u tối
- Vẻ đẹp tâm hồn của người đàn bà hàng chài
+ Sâu sắc và từng trải