TỔNG LUẬN trật tự versailles – washington (1919 1922)

Bên ngoài châu Âu, hai quốc gia không nằm trong vòng xoáy tàn phá của chiến tranh là Mỹ và Nhật Bản đã nhanh chóng chớp lấy cơ hội để phát triển, vươn lên trở thành các cường quốc kinh t

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO

TỔNG LUẬN Trật tự Versailles – Washington (1919-1922)

Nhóm sinh viên:

1 Dương Tử Giang (QHQT48C1 – 0884)

2 Lê Hồng Minh (QHQT48C1 – 1025)

3 Lã Hoàng Phúc Kiên (QHQT48C1 – 0963)

4 Đồng Thị Ngọc Hiền (QHQT48C1 – 0909)

5 Hoàng Như Mai (QHQT48C1 – 1015)

6 Đỗ Thị Ngọc Tú (QHQT48C1 – 1167)

7 Lê Hồng Ngọc (QHQT48C1 – 1055)

8 Lê Gia Huy (QHQT48C1 – 0940)

Lớp: LSQHQTCHĐ (1)

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh

Hà Nội, tháng 12/2021

Mục lục

A Đặt vấn đề………3

1. Bối cảnh lịch sử sau Thế chiến ……… ….3

2 Hòa ước Versailles ……….3

3. Hội nghị Washington ……… 4

4. Trật tự Versailles – Washington ……… 5

B Một số công trình tiêu biểu………5

1. Tài liệu trong nước ……….5

2. Tài liệu nước ngoài ……… 6

a. Hòa ước Versailles ……… 6

b. Hội nghị Washington ……… 7

C Bàn luận các vấn đề chính……… 8

1. Hòa ước Versailles ……… … 8

a. Vấn đề kinh tế ……… 8

b. Thái độ của người Đức ……….9

c. Tính công bằng của hòa ước ………… 10

d. Kết quả của hòa ước ……… 11

e. Sự thiếu hiệu quả của hòa ước ………….11

2. Hội nghị Washington ………12

a. Hiệu quả của hệ thống hiệp ước ……… 12

b. Mục đích của hệ thống hiệp ước ……… 13

D Tổng kết, nhận xét………14

E Tài liệu tham khảo………16

* *

A Đặt vấn đề

1 Bối cảnh lịch sử sau Chiến tranh thế giới thứ nhất

Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc đã mở ra một thời kỳ mới trong quan hệ quốc tế Kết cục của cuộc chiến đã gây ra những biến động xã hội to lớn, tác động mạnh mẽ đến tình hình thế giới, đặc biệt là chiến trường chính châu Âu Không một quốc gia châu Âu tham chiến nào được coi là thực sự chiến thắng, bởi gần như tất cả đều bị chiến tranh làm cho suy yếu cả về kinh tế lẫn chính trị, xã hội Nền kinh tế của Anh và Pháp tuy thắng trận vẫn rơi vào tình trạng kiệt quệ và trở thành con nợ của Mỹ; đồng minh Italia phải đối mặt với cuộc nội chiến sâu sắc và khủng hoảng kinh tế Ba đế quốc quân chủ rộng lớn ở châu Âu là Nga, Đức, Áo – Hung lần lượt sụp đổ Hai đế quốc bại trận là Đức và Áo – Hung bị tàn phá vô cùng nặng nề, làn sóng cách mạng bùng nổ đã đẩy các nước này vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng, mất đi vai trò cường quốc ở châu Âu

Bên ngoài châu Âu, hai quốc gia không nằm trong vòng xoáy tàn phá của chiến tranh là

Mỹ và Nhật Bản đã nhanh chóng chớp lấy cơ hội để phát triển, vươn lên trở thành các cường quốc kinh tế, vượt qua nhiều nước tư bản ở châu Âu Tương quan lực lượng giữa các nước có sự thay đổi rõ rệt, ngày càng gây bất lợi cho các nước tư bản châu Âu vốn chiếm vị trí trung tâm trong thế giới tư bản trước đây

Mặt khác, thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 đã tác động sâu sắc đến tình hình thế giới và lịch sử quan hệ quốc tế: bản đồ chính trị xuất hiện một hệ tư tưởng mới là hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa, đánh dấu chủ nghĩa tư bản không còn tồn tại như một hệ thống duy nhất thống trị thế giới, mà đã vấp phải sự đối đầu trực tiếp của chủ nghĩa cộng sản Sự xuất hiện của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới đã trở thành một thách thức to lớn, một mối đe dọa trực tiếp đến sức mạnh và vị thế cũng như vị trí “độc tôn” của chủ nghĩa tư bản Trong bối cảnh đó, các nước đế quốc Anh, Pháp và

Mỹ với vai trò là những nước thắng trận đã quyết định triệu tập các hội nghị hòa bình để giải quyết những vấn đề hậu chiến tranh đặt ra Các hội nghị này sau đó đã trở thành nền tảng cho một trật tự thế giới mới – trật tự Versailles – Washington và quan hệ quốc tế giai đoạn sau đó với hệ thống Hòa ước Versailles ký kết năm 1919 – 1920 và hệ thống Hiệp ước Washington 1921 – 1922

Nhìn chung, trật tự này đã lập lại hòa bình cho một thế giới đầy mâu thuẫn nhưng cũng gieo mầm mống cho những xung đột trong tương lai do những nước không hài lòng với trật tự này

2 Hòa ước Versailles (1919 – 1920)

18/1/1919, 32 quốc gia đã họp Hội nghị hoà bình tại Versailles, nắm quyền Hội nghị là Tổng thống Mỹ Wilson, Thủ tướng Anh Lloyd George và Thủ tướng Pháp Clemenceau

Trong 2 năm diễn ra hội nghị, các quốc gia thắng trận đều vô cùng tham vọng, họ muốn

có những quyền lợi vượt trội so với những quốc gia khác Pháp muốn làm bá chủ châu

Âu bằng cách làm suy kiệt hoàn toàn Đức, trong khi Anh và Mỹ lại muốn duy trì sức mạnh của Đức để đối phó với âm mưu của Pháp Tổng thống Mỹ còn đưa ra Chương trình 14 điểm - mưu đồ địa vị bá chủ thế giới của Mỹ Một số quốc gia khác như Nhật Bản và Italia cũng bày tỏ mong muốn mở rộng lãnh thổ và nắm quyền tại một số vùng Sau gần nửa năm tranh cãi, cuối cùng các văn kiện của Hội nghị Versailles được ký kết với 15 phần, với 432 điều, phần I gồm 26 điều nói về Hội Quốc Liên và các phần còn lại nói về Hoà ước được ký với Đức và các nước bại trận khác

Về sự thành lập của Hội quốc liên, ngày 10/1/1920, Hội Quốc Liên được thành lập với 44 nước ký vào công ước sáng lập Mục đích: “khuyến khích sự hợp tác quốc tế, thực hiện nền hòa bình và an ninh thế giới” Nội dung hoạt động: giám sát việc giải trừ quân bị, tôn trọng các vùng lãnh thổ, giải quyết tranh chấp quốc tế, Những quốc gia vi phạm Công ước sẽ bị trừng phạt bằng biện pháp kinh tế - tài chính hoặc biện pháp quân sự Tuy nhiên, dù là phía đề xuất thành lập, Mĩ lại không tham gia vào tổ chức này

Theo hòa ước Versailles, Đức mất 1/8 đất đai, gần 1/2 dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than, 2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt, đồng thời

bị giải giới Đức không có vai trò gì trong các cuộc đàm phán quyết định số phận của mình, trong khi các nước Liên minh yếu hơn có rất ít trách nhiệm trong việc soạn thảo nội dung hiệp ước cuối cùng Gánh nặng của Hoà ước không đè lên vai tầng lớp thống trị

mà chủ yếu trút lên lưng những người lao động Người Đức ban đầu từ chối ký Hiệp ước Versailles, và phe Hiệp ước phải ra tối hậu thư buộc phái đoàn Đức đến Paris vào ngày 28/06 – đúng năm năm sau ngày Thái tử Francis Ferdinand bị ám sát, vụ việc bắt đầu chuỗi các sự kiện dẫn đến sự bùng nổ Thế chiến I

3 Hội nghị Washington (1921 – 1922)

Hậu Hội nghị Versailles, những mâu thuẫn mới lại nảy sinh giữa các cường quốc thắng trận, đặc biệt là mâu thuẫn trong quan hệ Anh – Mỹ và Mỹ - Nhật khi sức mạnh hải quân của Anh ngày càng gia tăng khiến Mỹ khó lòng vượt mặt, còn Nhật thì tăng cường ảnh hưởng ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, đặc biệt là đối với Trung Quốc – miếng bánh ngọt mà Mỹ vẫn luôn thèm thuồng Hiệp ước liên minh giữa Anh và Nhật gần như khiến Mỹ không thể chen chân vào khu vực châu Á – Thái Bình Dương cũng là một yếu

tố làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ giữa Mỹ với hai nước này Vì những quyền lợi

Mỹ không được thoả mãn nên Quốc hội Mỹ đã không phê chuẩn Hoà ước Versailles Gần hai năm sau, ngày 25/8/1921, Mỹ đã ký Hoà ước riêng rẽ với Đức Đồng thời Mỹ cũng đưa ra “sáng kiến” triệu tập một hội nghị quốc tế ở Washington để giải quyết những vấn đề trong quan hệ quốc tế ở khu vực Viễn Đông - Thái Bình Dương, nhằm ngăn chặn phong trào độc lập dân tộc đang lên cao và củng cố nền thống trị thực dân ở khu vực này Ngày 12/11/1921, Hội nghị Washington được khai mạc với sự tham gia của 9 nước: Anh, Pháp, Mỹ, Italia, Nhật, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha và Trung Quốc Tuy vậy, nước Nga Xô viết - một nước lớn trong khu vực lại không được mời tham dự Hội nghị Quyền lãnh đạo

Hội nghị nằm trong tay 4 nước: Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, nhưng quyền quyết định lại thuộc

về Mỹ (vì Mỹ muốn đạt được những mục đích mà trước kia chưa thể thực hiện được trong quá trình đàm phán ở Versailles) Những Nghị quyết quan trọng nhất của Hội nghị Washington được thể hiện trong 3 Hiệp ước: Hiệp ước 4 nước (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật), Hiệp ước 9 nước (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, Italia, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Trung Quốc), và Hiệp ước 5 nước (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật, Italia)

Mỹ không thể chờ đợi để ném một giới hạn lợi ích của chương trình vũ khí hải quân Hoa Kỳ: Trước tiên, dừng việc xây dựng các tàu chiến, hai, phá hủy một phần của các tàu chiến cũ; Thứ ba, trọng tải tàu vốn tính như sức mạnh hải quân chuẩn để xác định tỷ lệ của các nước, Mỹ và Anh chiến mỗi năm trăm nghìn tấn, Nhật Bản 300.000 tấn là

05:05:03, quy định tàu phụ trợ có bằng chứng về tỷ lệ tàu chính Mỹ muốn sử dụng chương trình này để thiết lập ưu thế hải quân Nhật Bản để chia sẻ quyền lực tối cao của Anh trên biển

4 Trật tự Versailles – Washington

Trật tự Versailles-Washington là một trật tự của thế giới đế quốc, được thành lập bởi các chính phủ chiến thắng, chủ yếu là Anh, Pháp, Hoa Kỳ và Nhật Bản, sau Chiến tranh thế giới thứ nhất

Trật tự Versailles – Washington nhằm củng cố sự phân chia thế giới sau chiến tranh và không chỉ nhằm chống lại các nước bại trận mà còn chống lại nhà nước Xô Viết với chế

độ cộng sản chủ nghĩa và các phong trào giải phóng dân tộc ở các thuộc địa và các nước phụ thuộc Hệ thống được cấu thành từ hệ thống hòa ước Versailles (1919 – 1920) và Hội nghị Washington (1921 – 1922)

Trật tự Versailles – Washington bị đe dọa bắt đầu từ những năm 1929, sự kiện sụp đổ thị trường chứng khoán phố Wall đã đẩy các nước vào thời kỳ khủng hoảng kinh tế thừa, khiến hàng trăm triệu nhân dân các nước phải lâm vào cảnh đói nghèo, thất nghiệp tràn lan Chính vì vậy, mâu thuẫn giữa các nước tư bản đẩy lên đỉnh điểm, bên cạnh đó còn là

sự đấu tranh gay gắt của các nước chịu thuộc địa

Với sự bắt đầu của Chiến tranh thế giới thứ hai, Trật tự Versailles – Washington hoàn toàn sụp đổ

*

* *

B Một số công trình tiêu biểu

1 Tài liệu trong nước

Số lượng tài liệu trong nước viết về Versailles – Washington là rất ít so với các tài liệu nước ngoài, hơn nữa, các tài liệu trong nước đa phần chỉ mang tính thuật lại lịch sử Tiêu biểu như tài liệu “Lịch sử quan hệ quốc tế 1917 – 1945” của tác giả Lê Văn Quang Tác

giả đã thuật lại lịch sử rất chi tiết với những sự kiện và mốc thời gian cụ thể Trong chương đầu “Quan hệ quốc tế giai đoạn 1917 – 1929”, trật tự Versailles – Washington được viết và phân tích nhiều, tuy nhiên, tác giả trích dẫn khá nhiều bình luận, nhận định của Lenin và J.B Duroselle, nhưng không trực tiếp đưa ra quan điểm của mình

Tài liệu tiêu biểu tiếp theo là “Lịch sử quan hệ quốc tế 1870 – 1964” của tác giả Đào Huy Ngọc Giống với tài liệu nêu trước đó, tác giả Đào Huy Ngọc cũng chỉ đơn thuần ghi chép lại diễn biến của lịch sử, và có trích dẫn các quan điểm, nhận định của Lenin Điểm khác của tài liệu này có thể là cách tác giả sử dụng từ ngữ khi nhắc tới các nước đế quốc, khi tác giả gọi những nước đó với danh từ “bọn”, và “chúng”, phần nào thể hiện quan điểm ủng hộ đối với những ý kiến của Lenin và thái độ thù địch với các nước đế quốc Tổng kết lại về hòa ước Versailles, cả hai tài liệu trên đều có ý khẳng định đó là một sự thỏa hiệp lẫn đấu tranh phức tạp của các nước đế quốc, phản ánh tương quan lực lượng mới, và nảy sinh những mâu thuẫn và bất đồng mới rất gay gắt Đối với Washington, hội nghị này được cho là một chiến thắng của Mỹ khi các đế quốc này càng thay đổi có lợi cho Mỹ

2 Tài liệu nước ngoài

a Hòa ước Versailles

Trái với tài liệu trong nước, các tài liệu nước ngoài về Versailles khá dồi dào, đa dạng hướng tiếp cận Tiêu biểu như “The Lights That Failed European International History, 1919–1933” của Zara Steiner, “World order” của Henry Kissinger, và “Milestones in Modern world history: The Treaty of Versailles” của Louise Chipley Slavicek cho người đọc một cách nhìn bao quát và tổng quan Bên cạnh đó, những tác phẩm như “Could the Versailles system have worked?” của Howard Elcock lại chú tâm đi tìm câu trả lời cho câu hỏi nêu ra ở tiêu đề, hay Urs Matthias Zachmann tiếp cận chủ đề bằng cách xem xét theo góc nhìn, cảm nhận, động cơ của người châu Á qua “Asia after Versailles”, hoặc John Milton Cooper Jr trong “Breaking the Heart of the world: Woodrow Wilson and the Fight for the League of Nations” lại đặc biệt tập trung vào một nhân vật cụ thể

Trong “Milestones in Modern world history: The Treaty of Versailles”, tác giả khái quát lại hầu như toàn bộ các thông tin, sự kiện xung quanh Hòa ước Versailles, nhưng đặc biệt nói về sự thỏa thuận giữa các nước trong phe Đồng Minh (bao gồm Mỹ, Anh, Pháp, Ý, Nhật Bản…) về các vấn đề như bồi thường, biên giới lãnh thổ, giải giáp… Tác giả tập trung kể lại diễn biến sự việc, không bày tỏ quan điểm cá nhân Những đánh giá, nhận xét trong tác phẩm đều là trích dẫn từ những học giả khác

“The Lights That Failed European International History, 1919–1933” của Zara Steiner làm rõ tất cả các câu hỏi cơ bản về thời đại này theo một phương pháp được tổ chức tốt

và giải thích cách Châu Âu tự tái tạo Nó cho thấy sự khởi đầu của sự bất ổn của trật tự quốc tế Bà đưa ra những nhận xét khá công bằng về hiệp ước Versailles, vì sao nó được coi là một sự thất bại, và những mặt tốt mà bản thân nó mang lại Cách viết của tác giả nữ này khá đơn giản nhưng đầy đủ ý Bà mang nhiều luận điểm từ các nhà nghiên cứu sử

khác vào để đánh giá những sự kiện theo nhiều chiều hướng khác nhau Giống với Henry Kissinger trong “World order”, Steiner coi Versailles có khá nhiều điểm yếu, nhưng bà cũng cho rằng nó không phá hủy nền hòa bình nó mang lại

Howard Elcock khi đi tìm câu trả lời cho tựa đề cuốn sách của mình, tác giả tìm hiểu ý nghĩa của Hòa ước được đàm phán tại Versailles năm 1919 sau cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất Tiêu đề của cuốn sách đã nêu lên câu hỏi trọng tâm của cả tác phẩm đó là: Liệu Hòa ước Versailles đã thực sự hoàn thành nhiệm vụ của nó, có thể thiết lập một trật tự thế giới sau chiến tranh ổn định hơn, có thể tạo ra một châu Âu hòa bình và thịnh vượng hơn hay không? Kết quả là cuốn sách đã đưa ra câu trả lời đầy đủ nhất có thể đối với câu hỏi trong tiêu đề Ông cho rằng Versailles thật sự có thể hoạt động hiệu quả nếu được sửa đổi Tác giả có nêu lên quan điểm cá nhân của mình dựa trên sự nghiên cứu tài liệu của rất nhiều các học giả khác Nhưng những trình bày và lập luận của ông chủ yếu là thông qua trích dẫn các tác phẩm nghiên cứu lịch sử khác, quan điểm của tác giả hầu như chỉ xuất hiện trong các phần kết luận chương

Tách khỏi châu Âu, nhìn nhận vấn đề qua cách xem xét các góc nhìn của người châu Á, Urs Matthias Zachmann đã cung cấp một cái nhìn tổng thể về tác động của Hội nghị Hòa bình Paris đối với châu Á giữa hai cuộc chiến tranh, tổng hợp một lượng phong phú các quan điểm mang tính địa phương cũng như góc nhìn mang tính kỷ luật trong những chương đầu của “Asia after Versailles” Các chương trong phần hai nhấn mạnh vào những quan điểm được xác định hẹp hơn về mặt địa lý của Versailles và nghiên cứu những phương thức và thực hành cụ thể mà qua đó những tín hiệu từ Paris được chuyển hóa thành niềm tin, phong trào và phong cách của đối tượng trong các quốc gia châu Á Cuốn sách là tổng hợp của nhiều bài viết nghiên cứu từ nhiều tác giả khác nhau nên tác phẩm có sự đa dạng, phong phú về khía cạnh nghiên cứu, và cũng là một trong những tài liệu hiếm hoi nghiên cứu về tác động của hòa ước Versailles ngoài châu Âu

Tác phẩm “Breaking the Heart of the world: Woodrow Wilson and the Fight for the League of Nations” đối với nhóm là một cuốn sách khá đặc biệt khi tác giả tập trung xoay quanh Woodrow Wilson Những gì rút ra được từ Breaking the Heart of the world là những kiến thức sâu rộng hơn về lý do mà Hoa Kỳ đã không tham gia vào League of Nations, một phần cũng dựa vào những nghiên cứu của tác giả về con người của Tổng thống Wilson Trong tác phẩm, tác giả đưa ra rất nhiều câu chuyện, lời nói của Wilson vào năm 1919 vào để khắc hoạ con người ông trong, ví dụ như: “Wilson đã có bài phát biểu về việc ủng hộ phê chuẩn Hiệp ước Versailles và hội Quốc liên [ ] “Các điều khoản của Hiệp ước là nghiêm khắc, nhưng không phải là bất công.” Tác giả cho rằng ông Wilson đã “bày tỏ sự ngạc nhiên” và nhận định những gì Hội Quốc liên làm là sự hiểu lầm Tác giả Cooper, xuyên suốt quyển sách, có những lời nhận xét về Wilson về trí thông minh và tầm nhìn xa của vị tổng thống này

b Hội nghị Washington

Tài liệu viết về hội nghị này cũng không nhiều, hầu hết cũng chỉ là thuật lại lịch sử, không đưa ra nhiều ý kiến về hệ thống các hiệp ước này Viết về Washington, có hai tác

phẩm đáng chú ý là “The Washington Conference” của Raymond Leslie Buell và

“Development of the World Fastest Battleships” của J David Rogers

Trong tác phẩm đầu tiên, tác giả tiếp cận chủ yếu tới bối cảnh hội nghị và chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản, trong đó Buell chủ yếu đặt mình vào vị thế Nhật để đánh giá Hội nghị Washington Từ đó đưa ra kết luận với vị thế của Nhật thì hội nghị Hải quân Washington cũng không được tính là một thất bại khi Nhật bước ra khỏi cuộc chiến nhưng nhận được

sự bảo trợ từ phía Anh và Mỹ Nhật Bản không phải từ bỏ vị trí của mình ở Trung Quốc

và Siberia, tuy nhiên Nhật sẽ phải tuân theo “nguyên tắc tái định vị” (repreposition of principle) ở Hiệp ước 9 nước, điều mà Nhật cam kết nhưng sau đó đã phá vỡ trong quá khứ Tuy nhiên thì không có hình phạt chính thức nào dành cho Nhật Bản trong việc phá

vỡ cam kết như vậy.Một trong những điểm yếu của cuốn sách này là góc nhìn cá nhân của tác giá tập trung quá nhiều vào Nhật Bản, ít đặt trong sự tương quan với những nước khác, do đó cách tiếp cận những vấn đề thỏa thuận ở hội nghị Washington có phần thiên kiến và hạn hẹp Ví dụ về bối cảnh hội nghị, thay vì nhìn hoan toàn từ lợi ích của Nhật Bản, tác giả có thể đặt trong tương quan lợi ích với các quốc gia ở vùng Viễn Đông Buell cũng ít đề cập đến chính sách mở cửa của các cường quốc từ 1899 đến 1921 Những nghiên cứu về chính sách này có thể giải thích vì sao Nhật Bản lại phá vỡ cam kết Hiệp ước 9 nước, hay giải thích cho những tuyên bố về chính sách mở cửa mà Nhật liên tục truyền bá ở Trung Quốc

Ở tác phẩm còn lại, những nghiên cứu của tác giả chủ yếu về tham vọng của Mỹ trong vấn đề quân sự hải quân, Mỹ thông qua một dự luật chiếm đoạt Hải quân, điều báo hiệu rằng nước Mỹ đang cố gắng để ngang bằng lực lượng hải quân mạnh nhất lúc bấy giờ là Vương quốc Anh, thậm chí là lớn hơn, với sự trang bị tàu chiến khổng lồ và vũ khí tầm

cỡ Về phía Anh, trước những sức ép về mặt tài chính đã chấp nhận thỏa hiệp trong việc đình chỉ xây dựng hải quân mới Rogers cho rằng việc các nước xây dựng Hội nghị Washington và Hiệp ước Hải quân, thực chất là một cuộc chạy đua chính trị, khi mà chính trị là yếu tố tiên quyết trong việc xây dựng tàu chiến Trong nghiên cứu này, có thể thấy Rogers đã rất chú trọng vào thiết kế của tàu chiến đặt trong sự liên hệ với các vấn đề chính trị giữa các quốc gia

*

* *

C Bàn luận các vấn đề chính

1 Hòa ước Versailles

a Vấn đề kinh tế

Bàn đến Versailles, John Maynard Keynes sau khi dự Hội nghị hòa bình Paris năm 1919, cho rằng hội nghị Hòa bình sẽ phải đối mặt với những vấn đề về kinh tế nhiều hơn là chính trị hay ngoại giao khi mà nguy cơ về xung đột trong tương lai sẽ chủ yếu hướng

đến những xung đột về lương thực, vận tải, than đá… Ông cũng đưa ra lời tiên tri tăm tối

về thế hệ tiếp theo của người châu Âu trong cuốn “The Economic Consequences of the Peace”: “Nếu chúng ta khăng khăng nhắm vào sự bần cùng hóa Trung Âu, tôi dám khẳng định, khao khát báo thù sẽ không mất đi Khi đó, sẽ chẳng gì có thể trì hoãn được Sự Phản kháng đã nung nấu từ rất lâu, cũng như những cơn co giật tuyệt vọng của Cách mạng, trước lúc ấy, nỗi kinh hoàng về một cuộc chiến với Đức sẽ tan biến thành hư vô, và

dù bất cứ ai là kẻ chiến thắng, nó cũng sẽ tiêu diệt nền văn minh và sự tiến bộ của thế hệ chúng ta.” Và đúng như lời tiên tri ấy, sau này Hitler đã phát xít hóa nước Đức, đưa Đức vượt qua khủng hoảng kinh tế và châm ngòi cho Đệ nhị thế chiến

Ý kiến tương tự cũng được đưa ra trong “Eyewitness history of World War II Vol I Blitzkrieg” của Abraham Rothberg, Pierce G Fredericks và Michael O’Keefe khi các tác giả đã làm rõ: “Nhưng các điều khoản kinh tế của Versailles đã mang lại cho đất nước một gánh nặng không thể bồi thường, điều này gây ra một cuộc khủng hoảng sau đó […] Khi chính phủ Đức cầu xin tạm hoãn các khoản bồi thường của mình, các chính phủ Pháp, Bỉ và Ý đã trả lời bằng cách gửi quân đến chiếm đóng Rhineland vào tháng 1 năm

1923 Những sự sỉ nhục này đã làm bùng lên cơn thịnh nộ theo chủ nghĩa dân tộc của người Đức, sau đó đã nhắm vào cả phe Đồng minh chiến thắng và quân đội mới được thành lập của họ: Cộng hòa Weimar Cả "chiến tranh chấm dứt chiến tranh" hay Hiệp ước Hòa bình sau đó đều không thể làm câm họng súng”

Theo ý kiến riêng, nhóm đồng tình với ý kiến của các tác giả Gánh nặng kinh tế của Đức lúc đó là quá lớn và điều này cũng lí giải tại sao các nước Đồng Minh sau đó cũng có kế hoạch hỗ trợ nước Đức Bởi Anh vừa muốn lấy Đức để kìm hãm Pháp, đồng thời các nước Đồng Minh cũng lo sợ rằng làn sóng cách mạng của giai cấp vô sản từ Liên Xô sẽ tràn sang phía Tây Âu

b Thái độ của người Đức

Dưới điểm nhìn của người dân Đức khi hòa ước Versailles được kí kết, Louis Leo Snyder

có viết: “Hậu quả của Hòa ước Versailles trong nhất thời là gây bất mãn và làm phẫn nộ cho toàn thể nước Đức Nó cũng cho thấy sự thiếu hiểu biết về tâm lý và ngoại giao của phe Hiệp ước để thuyết phục hoặc chuẩn bị tinh thần cho người Đức chấp nhận là họ phải gánh trách nhiệm đã gây ra chiến tranh và tự nguyện bồi thường thiệt hại Thay vào đó, người Đức nghĩ rằng họ đã bị chèn ép một cách tủi nhục Ngay trong ngày ký kết Hòa ước, tờ báo Deutsche Zeitung đã ghi nhận: “Hôm nay tại Nhà Kính ở Versailles một Hòa ước đáng hổ thẹn đã được ký kết Không bao giờ tha thứ cho nó! Chính tại nơi này, vào năm 1871 huy hoàng, Đế quốc Đức ra đời trong mọi niềm vinh quang của mình, hôm nay danh dự của nước Đức đã bị chôn xuống mồ Không bao giờ tha thứ cho nó! Sẽ có sự báo thù cho nỗi nhục năm 1919.”1

Một tác phẩm khác là “Sự trỗi dậy và suy tàn của đế chế thứ ba” cũng trình bày quan điểm tương tự Tác giả cho rằng có vẻ như, nhân dân Đức thực sự vô cùng căm phẫn bản Hòa ước này, và lợi dụng điều đó, Năm 1923, Hitler đã công khai tuyên bố lật đổ nền

1 Louis Leo Snyder, The Weimar Republic: a history of Germany from Elbert to Hitler, 1966, tr 138

Cộng hòa và xé bỏ hòa ước Versailles Bảy năm sau, trong chiến dịch tranh cử cuồng loạn, Hitler hứa hẹn với hàng triệu người đang bất mãn rằng mình sẽ làm cho Đức hùng mạnh, trở lại từ chối việc trả bồi thường chiến tranh và chuối bỏ hòa ước Versailles Đây chính là nền tảng để Đảng Quốc xã trở nên hùng mạnh - căn nguyên của Thế chiến thứ 2 Nhóm cho rằng nguyên nhân dẫn đến sự phẫn nộ của nhân dân Đức bắt nguồn từ tính công bằng của hòa ước Versailles – một vấn đề cũng gây ra sự tranh cãi giữa các học giả

c Tính công bằng của hòa ước Versailles

Slavicek nhận định: “Nói chung, các sử gia đã luôn có thái độ chỉ trích đối với cách hòa giải của khối Hiệp Ước vì những sai lầm về mặt ngoại giao lẫn đạo đức Gần một thế kỷ sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, tính công bằng và sáng suốt trong những bản hiệp ước mà phe Hiệp Ước nghĩ ra, đặc biệt là trong Hiệp ước Versailles với Đức, vẫn còn nhiều tranh cãi.”2 “[…] người Đức cảm thấy bị phản bội Chương trình hòa bình của Wilson đã nhấn mạnh sự công bằng và hòa giải đối với hình phạt và quả báo, nhưng hiệp ước được đề xuất, Brockdorff-Rantzau khẳng định, bao gồm các yêu cầu khắc nghiệt

về lãnh thổ và tài chính mà “bất kỳ quốc gia nào cũng không thể chịu đựng được”3

Đồng quan điểm với Slavicek, Kissinger cũng đã đưa ra ý kiến của mình: “Hiếm có một văn kiện ngoại giao nào lại chệch mục tiêu của mình như là Hòa ước Versailles Trừng phạt quá mức nên không thể hòa giải, khoan dung quá mức nên không ngăn được Đức khôi phục, Hòa ước Versailles buộc các nền dân chủ kiệt quệ phải liên tục cảnh giác chống lại một nước Đức không thể hòa giải và khao khát phục thù cũng như một nước Liên Xô cách mạng”4

Đúng là không có một văn bản lập ra để chấm dứt chiến tranh nào lại tàn khốc như Versailles bởi vốn dĩ Pháp luôn muốn bóp cho kẻ thù lâu năm của mình lè lưỡi, dìm Đức đến không thể nào vực dậy Nhưng do muốn dùng Đức để chống lại Liên Xô, phía Hiệp ước vẫn cố gắng hỗ trợ Đức qua kế hoạch Dawes, nếu ko sự nghèo đói và thiếu thốn ở Đức lúc đó sẽ gây ra một cuộc Cách mạng ở Đức

Trái lại với hai tác giả trên, Abraham Rothberg Pierce G Fredericks và Michael O’Keefe lại cho rằngcác điều khoản của Hiệp ước, về mặt chính trị, không phải một vấn đề lớn đối với Đức, khi nhà nước Đức không hề bị phá bỏ “Xét về phương diện chính trị, những điều khoản trong hòa ước quả là nghiêm khắc, nhưng cũng không quá bất công đến nỗi người Đức phải lên án nó.”5

Tuy nhiên, điều đáng nói ở đây có lẽ là việc Đức không hề có vai trò gì trong việc thảo luận chính văn bản quyết định số phận của mình, đó mới là lí do làm cho Đức phẫn nộ đến vậy

2 Louise Chipley Slavicek, Milestones in Modern world history: The Treaty of Versailles, 2010, tr 10

3 Louise Chipley Slavicek, Milestones in Modern world history: The Treaty of Versailles, 2010, tr 66

4 Henry Kissinger, World order, 2014, tr 124

5 Abraham Rothberg, Pierce G Fredericks & Michael O’Keefe, Eyewitness history of World War II Vol I “Blitzkrieg”,

1964, tr 11 – 12