Ngày nay vấn đề ô nhiễm môi trường diễn ra càng ngày càng nhiều, một trong những nguyên nhân cơ bản gây suy thoái môi trường là do sự thiếu hiểu biết, thiếu ý thức của con người. Giáo dục BVMT là một trong những biện pháp hữu hiệu nhất, kinh tế nhất và có tính bền vững trong các biện pháp để thực hiện mục tiêu BVMT và phát triển bền vững đất nước. Hóa học là môn khoa học nghiên cứu về thành phần, tính chất, ứng dụng của chất, sự biến đổi giữa các chất, sản xuất các chất. Thông qua đó có thể giáo dục cho học sinh nắm vững và thực hiện tốt các biện pháp bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc giảng dạy Hóa học ở trường THCS còn mang nặng tính lí thuyết, thụ động và chưa phù hợp với yêu cầu xã hội, nội dung tích hợp giáo dục BVMT chưa sâu sát và triệt để. Nhiều GV đã chú ý đưa nội dung giáo dục BVMT vào các bài dạy nhưng hiệu quả đem lại chưa cao. Nguyên nhân là do GV còn ngại tìm kiếm các tư liệu, kiến thức về GDMT, chưa có nội dung tích hợp cụ thể cho từng bài mà thường sử dụng các câu hỏi có sẵn, chưa sát với từng đối tượng HS không phát huy được tính tự lực, sáng tạo của HS, chưa định hướng được vào giải quyết các vấn đề hay và khó mà HS chỉ thụ động chiếm lĩnh kiến thức.
Trang 1PHÒNG GDĐT THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG THCS THỊNH ĐỨC
KẾ HOẠCH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI VÀ
PHỤ ĐẠO HỌC SINH YẾU
Thịnh Đức, tháng 9 năm 2019
Trang 3CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN Kính gửi: Hội đồng sáng Phòng giáo dục đào tạo TP Thái Nguyên.
- Hội đồng sáng kiến trường THCS Thịnh Đức
Tôi ghi tên dưới đây
Số
TT Họ và tên
Ngày tháng năm sinh
Nơi công tác Chức
danh
Trình độ chuyên môn
Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo
ra sáng kiến
1 LÊ THU HIỀN 26/ 01/1985 Trường THCS
Là tác giả đề nghị xét công nhận sáng kiến: Tích hợp giáo dục bảo vệ môi
trường trong dạy học môn Hóa học 9.
- Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Hóa học
- Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 05/10/2017
- Mô tả bản chất của sáng kiến:
1 Thực trạng vấn đề trước khi có sáng kiến.
Ngày nay vấn đề ô nhiễm môi trường diễn ra càng ngày càng nhiều, mộttrong những nguyên nhân cơ bản gây suy thoái môi trường là do sự thiếu hiểubiết, thiếu ý thức của con người Giáo dục BVMT là một trong những biện pháphữu hiệu nhất, kinh tế nhất và có tính bền vững trong các biện pháp để thực hiệnmục tiêu BVMT và phát triển bền vững đất nước
Hóa học là môn khoa học nghiên cứu về thành phần, tính chất, ứng dụngcủa chất, sự biến đổi giữa các chất, sản xuất các chất Thông qua đó có thể giáodục cho học sinh nắm vững và thực hiện tốt các biện pháp bảo vệ môi trường.Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc giảng dạy Hóa học ở trường THCS còn mang
Trang 4nặng tính lí thuyết, thụ động và chưa phù hợp với yêu cầu xã hội, nội dung tíchhợp giáo dục BVMT chưa sâu sát và triệt để Nhiều GV đã chú ý đưa nội dunggiáo dục BVMT vào các bài dạy nhưng hiệu quả đem lại chưa cao Nguyên nhân
là do GV còn ngại tìm kiếm các tư liệu, kiến thức về GDMT, chưa có nội dungtích hợp cụ thể cho từng bài mà thường sử dụng các câu hỏi có sẵn, chưa sát vớitừng đối tượng HS không phát huy được tính tự lực, sáng tạo của HS, chưa địnhhướng được vào giải quyết các vấn đề hay và khó mà HS chỉ thụ động chiếmlĩnh kiến thức
Qua khảo sát 80 em HS khối 9 trường THCS Thịnh Đức đầu năm học
2017 – 2018 bằng 10 câu hỏi liên quan đến môi trường thì thu được kết quả nhưsau:
Tổng
số học sinh
Kết quả (Số câu trả lời đúng)
Từ kết quả trên kết hợp với việc quan sát hoạt động của HS trong các giờ
ra chơi tôi nhận thấy nhiều em chưa có kiến thức để trả lời các câu hỏi liên quanđến môi trường, ý thức BVMT của các em chưa cao như các em còn xả ráctrong lớp học, không giữ vệ sinh chung trong nhà vệ sinh, ăn quà bánh xong xảrác tại chỗ, trên đường đi học về ăn quà rồi xả rác bừa bãi Vì vậy, tôi luôntrăn trở suy nghĩ làm thế nào để trang bị cho HS các kiến thức về môi trường vàBVMT thông qua các bài dạy trong chương trình Hóa học 9 đạt hiệu quả cao
hơn đã thôi thúc tôi tiến hành nghiên cứu sáng kiến: “Tích hợp giáo dục bảo vê
môi trường trong dạy học môn Hóa học 9” để áp dụng trong quá trình giảng
dạy ở trường THCS Thịnh Đức
2 Điểm mới của sáng kiến.
- Đề xuất được một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc tíchhợp nội dung giáo dục BVMT trong dạy học môn Hóa học 9 ở trường THCSThịnh Đức
Trang 5- Xây dựng được nội dung tích hợp giáo dục BVMT vào một số bài trongchương trình Hóa học 9.
- Xây dựng được hệ thống câu hỏi, bài tập thực tiễn có nội dung giáo dụcmôi trường
3 Giải pháp thực hiện để giải quyết vấn đề.
3.1 Mục đích của giải pháp.
Trong sáng kiến này tôi hướng tới mục đích sau: Nghiên cứu một số biệnpháp nhằm nâng cao hiệu quả và phát huy tích cực việc tích hợp giáo dụcBVMT trong giảng dạy môn Hóa học 9 ở trường THCS Thịnh Đức Từ đó giúpHS:
- Hiểu được môi trường bị ô nhiễm là môi trường như thế nào Nguyênnhân của sự ô nhiễm môi trường
- Hiểu rõ mối quan hệ giữa các kiến thức hóa học với thực tiễn đời sống
để các em vận dụng được kiến thức hóa học giải thích được các hiện tượng trongthực tiễn
- Hình thành ý thức bảo vệ môi trường
3.2 Nội dung của giải pháp.
3.2.1 Xác định một số phương pháp giáo dục BVMT qua môn Hóa học 9 3.2.2 Đề xuất biện pháp tích hợp nội dung giáo dục BVMT trong dạy họcHóa học 9
3.2.3 Quy trình thực hiện tích hợp nội dung giáo dục BVMT vào dạy họcHóa học 9
* Nội dung cụ thể từng phần như sau:
3.2.1 Xác định một số phương pháp giáo dục BVMT qua môn Hóa học 9.
Giáo dục BVMT là giáo dục tổng thể nhằm trang bị những kiến thức về môi trường cho HS thông qua môn Hóa học Việc đưa kiến thức giáo dục BVMTvào môn Hóa học thuận lợi và hiệu quả nhất là hình thức tích hợp và lồng ghép
* Tích hợp là cách kết hợp một cách có hệ thống các kiến thức hóa họcvới kiến thức bảo vệ môi trường một cách hài hòa thống nhất
Trang 6Ví dụ: Khi giảng dạy bài một số oxit quan trọng phần lưu huỳnh đioxitsong song với việc giảng dạy các kiến thức về tính chất vật lí, hóa học, phươngpháp điều chế GV cần phải biết khai thác các kiến thức có liên quan đến môitrường như việc SO2 là khí gây ô nhiễm môi trường, là một nguyên nhân gây rahiện tượng mưa axit phá hủy các công trình xây dựng, nhà cửa, làm chết cácsinh vật Qua đó có thể nêu các biện pháp xử lí đơn giản với không khí bịnhiễm lưu huỳnh đioxit
* Lồng ghép.
Lồng ghép thể hiện việc lắp ghép nội dung bài học về mặt cấu trúc để có thểđưa vào bài học một đoạn, một mục, một số câu hỏi có nội dung giáo dục BVMT
Ví dụ: Khi giảng dạy bài: Tính chất hóa học chung của kim loại
GV có thể nêu thêm phần tác hại của một số kim loại nặng như: Pb, Cd, Hg
Từ đó nêu một số biện pháp phòng ngừa và xử lí kịp thời khi bị nhiễm kim loạinặng Tùy điều kiện, mục tiêu, nội dung bài học để lựa chọn hình thức lồng ghépcho phù hợp để đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất
Trong quá trình giảng dạy tôi đã áp dụng một số phương pháp sau:
a Phương pháp giáo dục BVMT thông qua giờ học trên lớp và trong phòng thí nghiệm
Kiến thức giáo dục môi trường được tích hợp và lồng ghép vào nội dungbài học theo 3 mức độ: Toàn phần, bộ phận hoặc liên hệ Tùy từng điều kiện, cóthể sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp đàm thoại (hỏi, đáp)
- Phương pháp thảo luận
- Phương pháp sử dụng các tài liệu trực quan trong giờ giảng
- Phương pháp giảng dạy dùng lời nói để giảng giải, kể chuyện, đọc tài liệu,
- Phương pháp thực hành, thực nghiệm trong phòng thí nghiệm,
- Phương pháp khai thác các kiến thức về giáo dục BVMT
b Phương pháp giáo dục BVMT thông qua hoạt động ngoài giờ, ngoại khóa.
Trang 7Hoạt động ngoại khóa để giáo dục BVMT là hình thức rất có hiệu quả,phù hợp với tâm lí HS, sự giáo dục của GV và sự tiếp nhận của HS nhẹ nhàng vàsâu sắc Có thể tổ chức câu lạc bộ môi trường sinh hoạt theo các chủ đề: Sửdụng các nguồn năng lượng, rác thải, bệnh tật học đường… ; Tổ chức xem bănghình (Thông qua các phóng sự, video, trang web….) về các hoạt động BVMT;Tham quan danh lam thắng cảnh, nhà máy, nơi xử lí rác thải…
Thông qua tình hình thực tế giúp HS hiểu tình hình môi trường của địaphương về tác động của con người với môi trường Từ đó góp phần nâng cao ýthức bảo vệ môi trường cho HS
Thông qua hoạt động ngoại khóa còn cung cấp cho HS một số kĩ năng vàphương pháp tích cực tham gia vào mạng lưới giáo dục bảo vệ môi trường
3.2.2 Một số biện pháp tích hợp nội dung giáo dục BVMT trong dạy học môn Hóa học 9
Để việc tích hợp nội dung giáo dục BVMT trong dạy học môn Hóa học 9
ở trường THCS Thịnh Đức đạt hiệu quả cao tôi đã áp dụng một số biện phápsau
a Sưu tầm nguồn tư liệu cung cấp thông tin hỗ trợ việc tích hợp giáo dục BVMT trong dạy học môn Hóa học 9
a1 Các loại tư liệu về giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Hóa học.Nguồn tư liệu để hỗ trợ giáo viên trong dạy học có tích hợp nội dung giáo dụcBVMT rất phong phú và đa dạng Có thể kể đến một số tư liệu:
- Các loại tranh ảnh, hình vẽ mô phỏng các hiện tượng môi trường và giải thích
- Các video đoạn phim nói về môi trường, chiến dịch BVMT
- Các trang web, cuốn sách, bài báo nói về môi trường
a2 Cách thức sử dụng tư liệu về giáo dục BVMT trong dạy học Hóa học.Trong dạy học môn Hóa học lớp 9 để tích hợp được nội dung giáo dụcBVMT chúng ta có thể sử dụng tư liệu với nhiều mục đích khác nhau
* Sử dụng hình ảnh để tạo tình huống có vấn đề, minh họa các hiện tượng môitrường hoặc liên hệ với các hiện tượng trong thực tiễn có liên quan đến môi trường
Trang 8Ví dụ 1: Khi dạy bài dầu mỏ và khí thiên nhiên GV có thể cho HS quan sátmột số hình ảnh về thảm họa tràn dầu, yêu cầu HS nhận xét về tính chất vật líđồng thời nêu tác hại của sự cố tràn dầu đối với môi trường.
Sự cố tràn dầu và tác hại.
Ví dụ 2: Khi dạy bài: Các oxit của Cacbon Phần củng cố:
Để HS biết hàm lượng các oxit của cacbon trong không khí lớn gây ônhiễm không khí, hiệu ứng nhà kính, GV trình chiếu một số hình ảnh minh họa
Hình ảnh: Lò nung gạch, nung vôi gây ô nhiễm môi trường
- Sau đó đưa ra câu hỏi: Tại sao việc sử dụng than để nấu ăn, nunggạch ngói, nung vôi gây ô nhiễm môi trường? Biện pháp hạn chế gây ônhiễm môi trường?
- HS trả lời
- GV nhận xét, kết luận Chiếu hình ảnh minh họa
Trang 9Sử dụng năng lượng mặt trời hạn chế gây ô nhiễm môi trường.
Ví dụ 3: Bài phân bón hóa học
Phần củng cố: Gv chiếu hình ảnh và đưa ra câu hỏi: Vì sao người ta dùngtro bếp để bón cho cây?
Dùng tro bếp bón cho cây.
* Sử dụng các video, đoạn phim nói về môi trường để minh họa
Cho HS xem các đoạn phim về hoá học và môi trường cũng là mộtbiện pháp thiết thực và bổ ích giúp HS tiếp thu một cách thiết thực nhất,sinh động nhất Thông thường, một đoạn phim nói về hoá học và môi trườngtuy dung lượng ngắn, không tốn nhiều thời gian nhưng vẫn đảm bảo truyền
Trang 10tải được đầy đủ thông tin đến HS Nổi bật nhất là các phim về ô nhiễm môitrường, tác hại do con người trực tiếp hay gián tiếp gây ra cho môi trường vàcách khắc phục.
Để kiểm tra nhận thức của HS sau khi xem phim, GV nên đưa ra hệ thốngcác câu hỏi có liên quan để HS trả lời Sau khi phân tích, tổng hợp nội dung trảlời của HS GV rút ra nội dung chính của vấn đề đồng thời gợi mở các biện phápcải tạo, bảo vệ môi trường
Ví dụ: Tên bài dạy: Bài 2: Một số oxit quan trọng - Phần I: Lưu huỳnh
b Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập hóa học tích hợp giáo dục BVMT:
Bài tập hóa học là một trong những nội dung quan trọng trong dạy họchóa học Để tích hợp giáo dục BVMT trong dạy học Hóa học giáo viên có thể sửdụng các bài tập thực tiễn liên quan đến nội dung giáo dục BVMT để củng cố,
ôn tập kiến thức hay kiểm tra đánh giá thông qua đó giúp các em hiểu các vấn đề
về môi trường và giáo dục ý thức BVMT cho HS, giúp HS có khả năng vậndụng các kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề trong thực tiễn nhờ đó cóthể khắc sâu trong tư tưởng của các em
Ví dụ 1: Tên bài dạy: Bài 2: Một số oxit quan trọng phần tính chất củacanxi oxit
- GV có thể đưa ra câu hỏi: Tại sao để cải tạo đất ở một số ruộng chuangười ta thường bón bột vôi?
- HS trả lời
Trang 11(Thành phần của bột vôi gồm CaO, Ca(OH) 2 và một số ít CaCO 3 Ở ruộng chua có chứa axit, pH < 7, nên sẽ có phản ứng giữa axit với CaO, Ca(OH) 2 và một ít CaCO 3 làm giảm tính axit nên ruộng sẽ hết chua Sử dụng trong ngành nông nghiệp)
- GV nhận xét, kết luận Giáo dục BVMT: CaO có vai trò quan trọngtrong việc cải tạo môi trường, trung hòa axit dư,
Ví dụ 2: Bài 36: Metan - Trạng thái tự nhiên, tính chất vật lí
GV đặt câu hỏi: Biogas là gì ?
Ví dụ 3 : Bài 39: Benzen - Tính chất vật lí của benzen
- GV đưa ra câu hỏi: Bàn ghế, giường tủ bày trong căn phòng, các đồdùng mới thường toả ra mùi thơm nhẹ rất dễ chịu, nhưng vì sao không nên ngửimùi thơm của các đồ dùng đó?
- HS trả lời
(Trong các hoá chất có một loại chất hữu cơ gọi là chất thơm Chất thơm này có mùi thơm nhẹ, dễ chịu và tồn tại trong rất nhiều loại vật chất Thành phần chủ yếu của chất thơm này là benzen (C 6 H 6 ) Khi có một phần vạn chất
Trang 12thơm benzen trong không khí và con người hít thở không khí này liên tục trong vài giờ sẽ bị nhức đầu, mệt mỏi Nếu con người sống và làm việc lâu dài trong môi trường không khí đó thì khả năng tạo ra huyết cầu của tuỷ xương sẽ bị tổn hại, dẫn đến bệnh thiếu máu, thậm chí dẫn đến bệnh máu trắng)
- GV kết luận: Benzen là chất độc, dễ bay hơi gây ô nhiễm môi trường,gây hại cho sức khỏe của con người và động vật
* Một số câu hỏi, bài tập thực tiễn có nội dung GDMT có thể sử dụng trong dạyhọc Hóa học lớp 9
Chương I: Các loại hợp chất vô cơ
Câu 1: “Hiện tượng mưa axit” là gì? Tác hại như thế nào?
Giải thích: Khí thải công nghiệp và khí thải của các động cơ đốt trong (ô
tô, xe máy…) có chứa các khí SO2, NO, NO2,…Các khí này tác dụng với oxi vàhơi nước trong không khí nhờ xúc tác oxit kim loại (có trong khói, bụi nhà máy)hoặc ozon tạo ra axit sunfuric H2SO4 và axit nitric HNO3
CaCO3 + H2SO4 CaSO4 + CO2 + H2O CaCO3 + 2HNO3 Ca(NO3)2 + CO2 + H2O Câu 2: Vì sao bôi vôi vào chỗ ong, kiến đốt sẽ đỡ đau?
Giải thích: Do trong nọc của ong, kiến, nhện (và một số con khác) có axit
hữu cơ tên là axit fomic (HCOOH) Vôi là chất bazơ nên trung hòa axit làm ta
đỡ đau
Câu 3: Người ta biết chất diệp lục trong cây xanh có công thức phân tử
Trang 13C55H70O5N4Mg Cây xanh tạo chất này nhờ CO2 (trong không khí), hiđro (từnước trong đất) và các chất vô cơ là nitơ, magie (từ đất lên) Khi cây bị vàng lá,người ta nghi là không đủ chất diệp lục Vậy theo em nên bón loại phân nào giúpcây tạo chất diệp lục hiệu quả nhất ?
Giải thích: Nên dùng phân đạm như phân magie sunfat và amoni sunfat
(NH4)2SO4 vì 2 loại phân này có Mg và N cung cấp cho cây
Câu 4: Vì sao người ta dùng tro bếp để bón cho cây?
Giải thích: Trong tro bếp có chứa muối K2CO3 cung cấp nguyên tố kalicho cây
Câu 5: Tại sao khi nông nghiệp phát triển thì các vi khuẩn, nấm, giun trònsống trong đất, nước… giảm đi rất nhiều, nhiều nơi không còn nữa?
Giải thích: Một số phân bón có thể tiêu diệt các loại sinh vật có hại này.
Ví dụ trước khi trồng khoai tây một tuần người ta đưa vào đất một lượng urê(1,5 kg/m2) thì các mầm bệnh bị tiêu diệt hoàn toàn Hiện tượng dễ thấy làkhông còn đỉa trong nước ở nhiều nơi như ngày trước nữa
Câu 6: Ca dao Việt Nam có câu:
"Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên"
Bằng kiến thức hóa học em hãy giải thích ý nghĩa của câu ca dao trên?
Giải thích: Câu ca dao có nghĩa là: Khi vụ lúa chiêm đang trổ đòng mà có
trận mưa rào kèm theo sấm chớp thì rất tốt và cho năng suất cao Vì sao vậy?
- Do trong không khí có khoảng 80% Nitơ và 20% Oxi Khi có sấm chớp(tia lửa điện) thì: 2NO + O2 2NO2
- Khí NO2 hòa tan trong nước: 4NO2 + O2 + H2O HNO3
- HNO3 hòa tan trong đất được trung hòa bởi một số muối tạo muối nitratcung cấp Nitơ cho cây Nhờ có sấm chớp ở các cơn mưa giông, mỗi năm trungbình mỗi mẫu đất được cung cấp khoảng 6 - 7 kg Nitơ
Trang 14Câu 7: Tại sao để cải tạo đất ở một số ruộng chua người ta thường bón bộtvôi?
Giải thích: Thành phần của bột vôi gồm CaO và Ca(OH)2 và một số ítCaCO3 Ở ruộng chua có chứa axit pH < 7, nên sẽ có phản ứng giữa axit vớiCaO, Ca(OH)2 và một ít CaCO3 làm giảm tính axit nên ruộng sẽ hết chua
Chương II, III: Kim loại, phi kim.
Câu 1: Tại sao khi đánh phèn chua vào nước thì nước lại trở nên trong?
Giải thích: Công thức hóa học của phèn chua là muối sunfat kép của
nhôm và kali ở dạng tinh thể ngậm 24 phân tử nước:K2SO4.Al2(SO4)3.24H2O Do đó khi đánh phèn trong nước, phèn tan ra tạo kếttủa Al(OH)3, chính kết tủa keo này đã dính kết các hạt đất nhỏ lơ lửng trongnước đục thành các hạt đất to hơn, nặng và chìm xuống làm nước trong Nêntrong dân gian có câu:
"Anh đừng bắc bậc làm cao Phèn chua em đánh nước nào cũng trong"
Phèn chua rất có ích cho việc xử lí nước đục ở các vùng lũ để có nướctrong dùng cho tắm, giặt Vì phèn chua trong và sáng cho nên đông y còn gọi
là minh phàn (minh là trong trắng, phàn là phèn)
Câu 2: Tại sao những đồ dùng bằng sắt thường bị gỉ tạo thành gỉ sắt và
dần dần đồ vật không dùng được?
Giải thích: Trong không khí có oxi, hơi nước và các chất khác Do tác
dụng nhiệt độ cao của ánh nắng mặt trời, hơi nước, oxi và nước mưa (thườnghòa tan khí CO2 tạo môi trường axit yếu) có phản ứng với sắt tạo thành một sốhợp chất của sắt gọi là gỉ sắt Gỉ sắt không còn tính cứng, ánh kim, dẻo của sắt
mà xốp, giòn nên làm đồ vật bị hỏng Do đó để bảo vệ đồ dùng bằng sắt, người
ta thường phủ lên đồ vật bằng sắt một lớp sơn, kim loại khác để ngăn không chosắt tiếp xúc với nước, oxi không khí và một số chất khác trong môi trường