Nghiên cứu xu hướng phát triển của truyền hình từ góc độ kinh tế học truyền thông

Việc tham gia làm kinh tế đã không chỉ còn là hoạt động phụ trợ mà đã thực sự trở thành một công tác quan trọng, tạo cho cơ quan truyền thông có vị thế và tính chủ động của một doanh ngh

Nghiên cứu xu hướng phát triển của truyền hình từ góc độ kinh tế học truyền thông

Bùi Chí Trung

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS ngành: Báo chí học; Mã số: 62 32 01 01 Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Văn Hường

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Hệ thống hóa các học thuyết về kinh tế học truyền thông đang phổ cập

trên thế giới, phân tích so sánh và đưa ra nhận thức mới trong môi trường truyền thông Việt Nam Phân tích, hệ thống hoá lý luận chuyên ngành hẹp về kinh tế học truyền hình Phân tích thực trạng, tìm ra những ưu nhược điểm trong hoạt động kinh

tế truyền hình tại Việt Nam trong những năm qua Khẳng định xu hướng phát triển chính yếu sẽ tác động mạnh tới sự phát triển của hệ thống truyền hình Tìm ra những kinh nghiệm, mô hình và giải pháp phát triển hoạt động kinh tế truyền hình nước ta hiện nay và trong tương lai Đóng góp nền tảng cho một lĩnh vực nghiên cứu khoa

học mới tại Việt Nam: Kinh tế học truyền thông

Keywords Báo chí học; Truyền hình; Kinh tế học truyền thông

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây doanh thu của nhiều đơn vị truyền thông, truyền hình đã đạt hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng Việc tham gia làm kinh tế đã không chỉ còn là hoạt động phụ trợ mà đã thực sự trở thành một công tác quan trọng, tạo cho cơ quan truyền thông

có vị thế và tính chủ động của một doanh nghiệp, tạo điều kiện phát triển sản nghiệp báo chí, phát triển chất lượng sản phẩm nội dung…

Hoạt động kinh tế truyền thông, kinh tế truyền hình mặc dù đã bắt đầu được đề cập ở nước ta, nhưng để phân tích đánh giá phản biện một cách hệ thống thì chưa có nhiều công trình đề cập tới Phần lớn những thông tin, kiến thức về kinh tế truyền thông tại Việt Nam chỉ được thể hiện qua kết luận của cơ quan quản lý nhà nước đối với những sự kiện, vấn đề mang tính thực tiễn cấp bách hoặc qua tài liệu của nước ngoài, chưa có những đúc kết học thuật về vấn đề này

Bên cạnh rất nhiều kết quả đã đạt được trên nhiều phương diện, sự phát triển của ngành truyền hình Việt Nam vẫn tồn tại một số bất cập Đây là những vấn đề lớn cần được nghiên cứu phân tích để rút ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển của truyền hình Việt Nam trong giai đoạn tới

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đứng trên quan điểm Mác-xít, nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới khi nghiên cứu các phương tiện truyền thông đại chúng đã chỉ ra những vấn đề cơ bản, đó là mối quan hệ

kinh tế giữa các phương tiện truyền thông đại chúng với xã hội Có thể nhận định kinh tế truyền thông thực tế đã trở thành một phần cấu thành của nền kinh tế xã hội

Cuối những năm 90 của thế kỷ XX, những công trình nghiên cứu về truyền hình tại Việt Nam mới ra đời Tuy nhiên các công trình này chỉ dừng lại ở cơ sở lý luận chung, chưa

có một công trình nào tập trung nghiên cứu về xu hướng phát triển của truyền hình dưới góc

độ kinh tế học

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

3.1 Mục đích

Đóng góp cho sự phát triển của truyền hình không chỉ trên trên khía cạnh nội dung mà còn trên cả những phương diện quan trọng khác như: chiến lược, công nghệ, tổ chức, quản lý, kinh doanh…Để kinh tế truyền hình có vị trí xứng đáng hơn trong sự phát triển ngành truyền thông nói riêng cũng như kinh tế xã hội nói chung

3.2 Nhiệm vụ

Xác lập một cách cơ bản hệ thống các học thuyết về kinh tế học truyền thông, kinh tế học truyền hình trong môi trường truyền thông Việt Nam Phân tích xu hướng phát triển chính yếu của hệ thống truyền hình Việt Nam hiện nay và trong tương lai Góp phần xây dựng cơ sở nền tảng cho một lĩnh vực nghiên cứu khoa học mới tại Việt Nam: Kinh tế học truyền thông

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là các đài truyền hình, các cơ quan chỉ đạo, quản lý và hệ thống nhân sự hoạt động trong lĩnh vực truyền hình, người xem truyền hình, các đối tượng kinh doanh sản phẩm hàng hóa truyền hình

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung chính vào ba hệ thống đặc trưng cho lĩnh vực truyền hình Việt Nam: VTV, HTV TP Hồ Chí Minh, VTC trong khoảng thời gian từ năm 2007-2010

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Luận án vận dụng phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử; đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước Việt Nam về báo chí và kinh tế Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu chuyên ngành kinh tế học và kinh tế học truyền thông làm nền tảng khoa học

5.2 Phương pháp nghiên cứu

-Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa báo chí học, kinh tế học, văn hóa học, xã hội học, dân tộc học để thực hiện các thao tác nội dung và rút ra những kết luận cần thiết

- Luận án vận dụng các phương pháp nghiên cứu định tính chủ yếu như: nghiên cứu trường hợp (case study) để tìm ra nguyên nhân của vấn đề và thấu hiểu được những nguyên

lý gốc rễ, cơ bản; thực hiện quan sát hành vi thực tế, thu thập thông tin để làm sáng tỏ hơn đối tượng nghiên cứu Luận án có sự kết hợp của chuyên gia tư vấn để thu thập thông tin, ý kiến và dữ liệu cho đề tài

5.3 Giả thuyết nghiên cứu

- Kinh tế truyền thông đang trong tiến trình phát triển mạnh mẽ và đang dần dần từng

bước trở thành một lĩnh vực quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Tư duy cũ coi truyền hình là một lĩnh vực mang tính “bao cấp”, đang trong quá trình chuyển hóa thành tư duy kinh doanh, từ độc quyền nhà nước trở thành xã hội hóa Những thành tựu mới của khoa học kỹ thuật, sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin, quá trình toàn cầu hóa tác động mạnh

mẽ đến toàn bộ đời sống xã hội

- Nắm bắt, vận dụng các nguyên lý kinh tế truyền thông sẽ góp phần phát triển hệ

thống truyền hình Việt Nam

6 Đóng góp của luận án

6.1 Đóng góp về lý luận, khoa học:

- Bước đầu luận án đưa ra những khái niệm học thuật về kinh tế học truyền thông, về lĩnh vực truyền hình trong hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng

6.2 Đóng góp thực tiễn:

- Khẳng định khả năng vận dụng lý luận kinh tế truyền thông trong hoạt động thực tiễn, đưa ra nhận định về những xu hướng phát triển và những vấn đề thiết thực đối với quá trình phát triển của ngành truyền hình Việt Nam

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, Kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung của luận án được chia thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận kinh tế học truyền thông trong môi trường truyền

thông Việt Nam

Chương 2: Thực trạng hệ thống truyền hình Việt Nam nhìn từ góc độ kinh tế

học truyền thông

Chương 3: Xu hướng phát triển, kinh nghiệm, mô hình và giải pháp nâng cao

hiệu quả kinh tế truyền hình tại Việt Nam

Chương I

CƠ SỞ LÝ LUẬN KINH TẾ HỌC TRUYỀN THÔNG TRONG MÔI TRƯỜNG

TRUYỀN THÔNG VIỆT NAM 1.1 Khái quát về lý luận kinh tế học truyền thông

1.1.1 Các khái niệm cơ bản của kinh tế học truyền thông

Phân tích những khái niệm cơ bản về: kinh tế học truyền thông, kinh tế truyền thông, thị trường truyền thông… trên nền tảng nhận thức trong môi trường văn hóa, kinh tế, chính trị,

xã hội, môi trường báo chí truyền thông Việt Nam

1.1.2 Truyền thông đại chúng - một thị trường kết hợp giữa yếu tố dịch vụ và hàng hóa

Sản phẩm của công nghiệp truyền thông đồng thời tác động đến hai thị trường:

hàng hóa và dịch vụ Thị trường hàng hóa: là nguồn nội dung thông tin, tư liệu, hình thức

thông tin, giải trí đa dạng… được sản xuất hoàn thiện, phân phối qua các kênh truyền thông

khác nhau và công chúng chính là người tiêu dùng Thị trường dịch vụ: cung cấp các dịch

vụ truyền thông cho nhiều đối tượng, đồng thời quan hệ tương tác với các nhà quảng cáo,

tài trợ bằng việc bán cơ hội tiếp cận công chúng

1.1.3 Thị trường địa lý của các phương tiện truyền thông

Quy mô thị trường hàng hóa và nội dung của các phương tiện thông tin đại chúng được thống kê bằng những phương thức riêng biệt.Để đạt được hiệu quả doanh số các doanh

nghiệp truyền thông phải chú trọng đến đặc trưng nơi vùng miền hoạt động (địa bàn)

1.2 Cấu trúc thị trường truyền thông

1.2.1 Các dạng cấu trúc của thị trường truyền thông

Bốn dạng cấu trúc cơ bản: thị trường cạnh tranh hoàn hảo; thị trường cạnh tranh độc quyền; thị trường lũng đoạn; thị trường độc quyền

1.2.2 Mối liên hệ cung và cầu trong thị trường truyền thông

Cầu trong kinh tế truyền thông thể hiện tập hợp các nhu cầu xã hội đối với các hàng hóa

- nội dung truyền thông đa dạng

Cung trong kinh tế truyền thông là cái mà các doanh nghiệp phương tiện thông tin đại

chúng đưa ra, bao gồm hàng hóa (nội dung), cách thức bán hàng và dịch vụ (tiếp cận công chúng) trong những điều kiện nhất định

1.2.3 Chi phí và quy trình sản xuất của công nghiệp truyền thông

Chi phí, lợi nhuận của doanh nghiệp truyền thông là số chênh lệch giữa tổng thu nhập của doanh nghiệp và những khoản chi phí sản xuất hữu hình; đối với lĩnh vực truyền thông đại chúng còn phải chú ý đến định hướng văn hóa xã hội, những tiêu chí chuẩn mực về đạo đức, lối sống…

“Dây chuyền sản xuất theo chiều dọc” trong truyền thông bao gồm các giai đoạn: sản

xuất nội dung, đóng gói sản phẩm và phân phối đến với người tiêu dùng

1.3 Đối tượng tiêu thụ của thị trường truyền thông

1.3.1 Công chúng truyền thông - đối tượng tiêu thụ sản phẩm

Quyết định tiêu dùng của công chúng với các sản phẩm truyền thông thể hiện cách thức

và tập quán sử dụng, cũng như thái độ của họ đối với các phương tiện truyền thông đại

chúng

1.3.2 Các yếu tố văn hóa - xã hội ảnh hưởng đến hành vi công chúng

Đặc điểm riêng của mỗi khách hàng tác động mạnh mẽ đến hành vi tiêu dung sản phẩm truyền thông Những yếu tố này bao gồm tính bao quát như văn hóa về xã hội và cả tâm

lý cá nhân bao gồm: các yếu tố văn hóa, phân tầng trong xã hội, gia đình, vai trò địa vị xã hội

1.3.3 Các yếu tố cá nhân ảnh hưởng đến hành vi công chúng

Người tiêu dùng sản phẩm truyền thông còn có những yếu tố cá nhân chi phối đáng kể

như: tuổi tác, nghề nghiệp, hoàn cảnh kinh tế, phong cách sống, cá tính và quan niệm riêng của họ Sự lựa chọn tiêu dùng sản phẩm truyền thông còn chịu ảnh hưởng của: động cơ, nhận thức, kiến thức và quan điểm

1.4 Cạnh tranh trên thị trường truyền thông

1.4.1 Sự cạnh tranh về nội dung giữa các phương tiện truyền thông

Cạnh tranh về nội dung giữa các phương tiện truyền thông liên quan tới sự khan hiếm tài nguyên thông tin và sự hạn chế, không cân bằng về lượng tài nguyên đáp ứng nhu cầu cần thiết của cá nhân và xã hội

1.4.2 Cạnh tranh về thời gian người mua sử dụng sản phẩm giữa các phương tiện truyền thông

Các phương tiện thông tin đại chúng không chỉ cạnh tranh trên phương diện doanh số tiền bạc thu lợi từ công chúng, mà còn vì sự quan tâm chú ý và quỹ thời gian tiêu phí của

họ

1.4.3 Cạnh tranh quảng cáo giữa các phương tiện truyền thông

Cuộc cạnh tranh vì doanh số và lợi nhuận thu được từ quảng cáo đang diễn ra gay gắt, đặc biệt là đối với các phương tiện thông tin đại chúng có chung những đặc điểm về hình thức truyền tải nội dung

1.4.4 Những chiến lược cơ bản trong hoạt động kinh tế truyền thông

“Phát triển chiều dọc”: tổ chức theo hướng mô hình tập đoàn đa lĩnh vực, hợp nhất

hoặc liên kết hỗ trợ các giai đoạn sản xuất khác nhau

“Phát triển chiều ngang”: mở rộng doanh nghiệp trên chính lĩnh vực mà nó đang tiến

hành nhờ vào việc mở rộng sản xuất hay mở rộng sở hữu các doanh nghiệp cùng loại hình kinh doanh

“Phát triển liên kết”: hợp nhất các đơn vị truyền thông không sản xuất những mặt hàng

giống nhau và không tham gia vào quá trình sản xuất chung

“Phân cụm”: là quá trình hợp tác và hội nhập của các lĩnh vực sản xuất khác theo

hướng phát triển thành các tổ hợp công nghiệp lớn

1.5 Lĩnh vực truyền hình trong ngành công nghiệp truyền thông

1.5.1 Những đặc điểm về kinh tế của truyền hình

Với vị thế một ngành công nghiệp, để nâng cao hiệu quả, quy mô sản xuất, các hãng

truyền hình luôn phải nỗ lực giữ mức tăng trưởng thường xuyên, tối đa hóa lượng khán giả

Giá thành cung cấp chương trình đến khán giả càng ngày sẽ càng giảm Dưới áp lực của môi

trường cạnh tranh, các kênh truyền hình luôn phải nỗ lực nâng cao chất lượng và đổi mới sản phẩm.Việc tạo ra các chương trình truyền hình là một quá trình công phu, chi phí cao và phụ

thuộc vào công nghệ

1.5.2 Những nguồn thu cơ bản của truyền hình

Bao gồm: quảng cáo; tài trợ hoặc ngân sách; phí xem truyền hình; đặt hàng thuê bao; xem theo yêu cầu, các nguồn thu khác…

1.5.3 Những mô hình cơ bản của thị trường truyền hình

Truyền hình thương mại, truyền hình công và truyền hình quốc gia - đó là ba mô hình

tổ chức cơ bản của nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ Sự khác biệt không chỉ nằm ở định hướng nội dung chương trình mà còn ở hoạt động kinh tế

1.5.4 Cạnh tranh về nội dung chương trình

Trong việc xây dựng định hướng chương trình của các hãng truyền hình có các yếu tố mang tính chiến lược và chiến thuật để hướng tới đối tượng công chúng mục tiêu

1.5.5 Tổ chức mạng lưới truyền hình

Trên thế giới, mạng lưới truyền hình được xây dựng theo hai dạng thức khác nhau về cơ

bản: thông qua kết nối hạ tầng công nghệ truyền dẫn phát sóng và hoạt động liên kết kinh tế

hướng đến mục tiêu đạt được số lượng công chúng tối đa

1.5.6 Công nghiệp sản xuất nội dung chương trình truyền hình

Công nghiệp truyền hình hiện đại chia tách hai bộ phận khác hẳn nhau, nhưng có mối

tương quan mật thiết với nhau, đó là các đài truyền hình và các nhà sản xuất chương trình truyền hình Hai mô hình tổ chức sản xuất chương trình truyền hình cơ bản, khác nhau ở hình thức sở hữu bản quyền cuối cùng: hợp tác phân chia quyền lợi, đầu tư tài chính

Tiểu kết chương 1

Kinh tế truyền thông - bộ môn kinh tế nghiên cứu các vấn đề kinh tế học, trong đó đi sâu vào những vấn đề hiện hữu phát sinh liên quan với các doanh nghiệp truyền thông Đặc trưng quan trọng công nghiệp truyền thông là sản phẩm của nó để đồng thời tác động đến hai thị trường - hàng hóa và dịch vụ, kết hợp với đặc trưng của địa bàn nơi thị

trường hoạt động

Bốn dạng cấu trúc cơ bản của thị trường truyền thông: cạnh tranh lí tưởng; cạnh tranh độc quyền; lũng đoạn; độc quyền

Công nghiệp truyền thông là một bộ phận của nền kinh tế, là lĩnh vực sản xuấthàng hóa

mà sản phẩm được chế tác cho nhu cầu tiêu dùng hoặc phục vụ hoạt động kinh doanh tiếp theo Tỷ lệ chi phí cố định và không cố định khác nhau của các phương tiện truyền thông đại chúng rất khác nhau và như vậy, tối đa hóa lợi nhuận đối với từng lĩnh vực sản phẩm cũng sẽ khác nhau

Công chúng truyền thông chính là đối tượng tiêu thụ sản phẩm Những đặc điểm riêng của mỗi khách hàng tác động mạnh mẽ đến hành vi tiêu dùng sản phẩm truyền thông

Cạnh tranh trên thị trường nội dung truyền thông liên quan tới sự khan hiếm tài nguyên thông tin và sự hạn chế, không cân bằng về lượng tài nguyên đáp ứng nhu cầu cần thiết của

cá nhân và xã hội Mục đích để các phương tiện thông tin đại chúng cạnh tranh lẫn nhau, vừa

là khoản chi phí vừa là khoảng thời gian mà công chúng chấp nhận chi trả

Doanh nghiệp truyền thông hướng đến việc nâng cao thu nhập thông qua các chiến

lược cơ bản: phát triển theo chiều ngang, phát triển theo chiều dọc, phát triển theo liên kết, phân cụm

Những bước tiến trong công nghệ, sự phát triển của xã hội hiện đại là những tiến trình quan trọng để lĩnh vực truyền hình trở thành một ngành công nghiệp Tại phương Tây, hệ

thống truyền hình được chia ra hai nhóm: truyền hình thương mại và truyền hình công, với sự khác biệt không chỉ ở trên định hướng nội dung chương trình mà còn ở hoạt động kinh tế

Các đặc trưng kinh tế đầu tiên của truyền hình với vai trò một ngành công nghiệp đó là:

để nâng cao hiệu quả, quy mô sản xuất, các hãng truyền hình luôn phải nỗ lực giữ mức tăng trưởng thường xuyên, tối đa hóa lượng khán giả; việc cung cấp chương trình đến khán giả với giá thành càng ngày càng giảm Dưới áp lực của môi trường cạnh tranh, các đài truyền hình luôn phải nỗ lực nâng cao chất lượng và đổi mới sản phẩm Việc tạo ra các chương trình truyền hình là một quá trình công phu, chi phí cao và phụ thuộc vào công nghệ

Hoạt động truyền hình hiện đại được vận hành trên những nguồn thu tài chính khác nhau: kinh phí nhà nước, quảng cáo, tài trợ, phí thuê bao, đặt hàng, trả tiền xem theo yêu cầu, bán thiết bị đầu cuối…

Trong lĩnh vực truyền hình hiện nay đang diễn ra các xu hướng: tối đa hóa công chúng, giảm giá thành cung cấp chương trình, đổi mới sản phẩm Tại nhiều nước, hệ thống truyền hình quốc gia được tổ chức thành mạng lưới với hai dạng thức: dựa trên giải pháp kết nối hạ tầng công nghệ truyền dẫn phát sóng hoặc liên kết kinh tế

Chương II THỰC TRẠNG HỆ THỐNG TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM NHÌN TỪ GÓC ĐỘ

KINH TẾ HỌC TRUYỀN THÔNG 2.1 Tổng quan hệ thống truyền hình, thị trường truyền hình Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI

2.1.1 Khái quát giai đoạn phát triển của hệ thống truyền hình Việt Nam

Nhìn từ góc độ kinh tế học truyền thông, có thể tạm phân chia các mốc thời gian trong

phát triển của hệ thống truyền hình Việt Nam: Giai đoạn xây dựng nền móng (1968 - 1976), Thời kỳ trước và sau đổi mới (1976 - 1996), Giai đoạn tăng tốc (1996 – 2004), Thời kỳ phá

bỏ độc quyền và phát triển xã hội hóa ( từ 2004 )

2.1.2 Sự hình thành và tính quy luật của thị trường truyền hình Việt Nam

-Tổ chức và phân công lao động trong lĩnh vực truyền hình đã đạt mức chuyên sâu -Các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất trong lĩnh vực truyền hình rất đa dạng Sự phát triển kỹ thuật và công nghệ truyền hình và nhu cầu hưởng thụ của công chúng tác động mạnh đến truyền hình

- Sự phân công lao động đã đạt mức chuyên sâu và trao đổi trong lĩnh vực truyền hình phát triển ở phạm vi quốc tế

- Hội tụ đủ các nhân tố của cơ chế thị trường: cầu hàng hóa, cung hàng hoá, giá cả, cạnh

tranh, tiền tệ, lợi nhuận

- Vận hàng đúng các quy luật của kinh tế thị trường: quy luật giá trị, quy luật cung cầu,

quy luật canh tranh…

- Hình thành và phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa

2.1.3 Một số dữ liệu khái quát về kinh tế Việt Nam và thị trường truyền hình từ 2007 – 2010

Kết quả thống kê cho thấy sự phát triển không ngừng của đất nước trên các mặt kinh tế

xã hội, đồng thời phản ánh sự phát triển của lĩnh vực kinh tế truyền hình

2.2 Đặc điểm cấu trúc hệ thống truyền hình Việt Nam nhìn từ góc độ kinh tế học truyền thông

2.2.1 Lĩnh vực nghe nhìn trong tổng thể thị trường truyền thông Việt Nam

Lĩnh vực nghe nhìn được cấu thành bởi hai bộ phận cơ bản: bộ phận sản xuất, đăng phát nội dung và hệ thống doanh nghiệp xã hội

2.2.2 Đặc trưng về mô hình tổ chức và hoạt động kinh tế của đơn vị hoạt động trong lĩnh vực truyền hình

Hệ thống đài truyền hình trung ương và địa phương được coi là xương sống trụ cột của

thị trường truyền hình

Hệ thống doanh nghiệp xã hội ra đời và hoạt động theo Luật Doanh nghiệp

2.2.3 Nguồn thu của hệ thống truyền hình

Các nguồn thu cơ bản của truyền hình Việt Nam: ngân sách nhà nước, quảng cáo, tài trợ, viện trợ, phí thuê bao, thu từ liên doanh liên kết, bán thiết bị, xem theo yêu cầu, các nguồn thu khác…

2.3 Những thành tựu và bất cập của hệ thống truyền hình Việt Nam từ góc độ kinh tế học truyền thông

2.3.1 Những bất cập trong công tác quản lý nhà nước về truyền hình

Những vấn đề bất cập trong công tác quản lý nhà nước về truyền hình nẩy sinh khi hệ thống truyền hình có bước phát triển nhẩy vọt, trong khi đó mô hình quản lý nhà nước về lĩnh vực phát thanh truyền hình thường xuyên biến động, thiếu sự thống nhất về tổ chức

2.3.2 Vấn đề quy hoạch và phát triển hạ tầng - công nghệ kỹ thuật

Quy hoạch phát triển của hệ thống truyền hình tại Việt Nam xét trên yếu tố kỹ thuật có nhiều vấn đề chưa hợp lý

2.3.3 Những tồn tại về mặt nội dung, sản xuất chương trình

Nội dung chương trình có nguồn gốc nhập khẩu vẫn mang tính chi phối Tỷ trọng thời lượng các chương trình khoa học giáo dục, tin tức thời sự với các chương trình giải trí và quảng cáo chưa thực sự cân đối phù hợp

2.3.4 Những vướng mắc trong kinh doanh, phát triển thị trường và dịch vụ

Nhiều vấn đề bất cập nẩy sinh như: công tác quản lý dịch vụ truyền hình trả tiền, vấn đề

“bản quyền” và “độc quyền” sản phẩm truyền hình, chỉ số đánh giá (rating) v.v

2.3.5 Vấn đề đào tạo phát triển nguồn nhân lực vả tính chuyên nghiệp

Đào tạo phát triển nguồn nhân lực và xây dựng tính chuyên nghiệp đang là mục tiêu mà các đài truyền hình hướng tới, tuy nhiên yêu cầu này chưa đạt kết quả cao trong thực tế

 Tiểu kết chương II

Chặng đường 40 năm lịch sử của truyền hình Việt Nam có thể được phân chia bởi ba

giai đoạn chính: Giai đoạn xây dựng nền móng (1968 - 1976), Thời kỳ trước và sau đổi mới (1976 - 1996), Giai đoạn tăng tốc (1996-2004)Thời kỳ phá bỏ độc quyền và phát triển xã hội hóa (từ 2004)

Tư duy lý luận và nhận thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền móng hình thành tư duy lý luận về kinh tế truyền thông, thị trường truyền thông, thị trường

truyền hình Việt Nam: tổ chức và phân công lao động trong lĩnh vực truyền hình đã đạt mức chuyên sâu; các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất trong lĩnh vực truyền hình rất đa dạng, sự phát triển kỹ thuật và công nghệ truyền hình và nhu cầu hưởng thụ của công chúng tác động mạnh đến truyền hình; sự phân công lao động đã đạt mức chuyên sâu và trao đổi trong lĩnh vực truyền hình phát triển ở phạm vi quốc tế; thị trường truyền hình Việt Nam đã hội tụ đủ các nhân tố của cơ chế thị trường; thị trường truyền hình Việt Nam đã vận hàng đúng các quy luật của kinh tế thị trường

Những số liệu khảo sát thu thập gần đây cho thấy sự phát triển vượt bậc của lĩnh vực truyền hình về cả mạng lưới, chất lượng, mức độ phổ cập thông tin, hiệu quả kinh doanh…

Mô hình tổ chức và đặc trưng kinh tế của hệ thống truyền hình Việt Nam dựa trên hai

nhóm: hệ thống các đài truyền hình trung ương, địa phương và hệ thống doanh nghiệp xã hội

Hệ thống truyền hình Việt Nam có những điểm khác biệt mang tính căn bản về nguồn thu, thông qua đó có thể để xác định sự khác biệt về chức năng nhiệm vụ mô hình tổ chức, định hướng hoạt động của loại hình truyền thông đặc biệt này

Bên cạnh rất nhiều kết quả đã đạt được trên nhiều phương diện, sự phát triển của ngành truyền hình Việt Nam vẫn tồn tại nhiều bất cập.Việc nắm bắt những tồn tại, yếu kém trong

hoạt động kinh tế truyền hình hiện nay là cơ sở quan trọng để xác định và triển khai những

giải pháp phát triển trong thời gian tới

Chương III

XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN, KINH NGHIỆM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU

QUẢ KINH TẾ TRUYỀN HÌNH TẠI VIỆT NAM

3.1 Xu hướng phát triển của Truyền hình Việt Nam trong những năm tới

3.1.1 Xu hướng phát triển của công nghệ truyền hình

Nền tảng ứng dụng công nghệ số sẽ đem lại cho truyền hình khả năng phát triển nội dung vượt trội Truyền hình Việt Nam sẽ bắt nhịp với thế giới với nhiều công nghệ hiện đại như: HDTV, 3D TV, Connected TV…

3.1.2 Xu hướng phát triển về nội dung truyền hình

Phát triển nội dung hướng ra Internet, cá thể hóa nội dung, chuyển đổi vai trò vị thế

khán giả là những xu hướng phát triển chính về nội dung truyền hình trong thời gian tới

3.1.3 Dự báo về chiến lược phát triển của doanh nghiệp truyền hình

Truyền hình Việt Nam sẽ có sự phát triển đồng đều trên các chiến lược như: phát triển chiều dọc, phát triển chiều ngang, phát triển liên kết và hình thành cụm công nghiệp

3.1.4 Tập đoàn Truyền hình - xu hướng và triển vọng thực tiễn

Hình thành những tổ hợp và tiến đến là những tập đoàn báo chí là con đường tất yếu của báo chí cách mạng Việt Nam Nhiều cơ quan báo chí đang chờ đợi những hướng dẫn cụ

thể để thành lập tập đoàn

3.1.5 Dự báo về những thách thức lớn đối với truyền hình Việt Nam

Những thách thức lớn đối với Truyền hình Việt Nam được dự báo: chấm dứt phát sóng

analog, sắp xếp lại cơ cấu các đài truyền hình, quy mô và chất lượng của thị trường, xây

dựng thương hiệu quốc tế…

3.2 Một số kinh nghiệm phát triển kinh tế truyền hình

3.1.1 Phát triển thị trường truyền hình dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc

Khai thác giá trị văn hóa dân tộc: Bài học thành công của truyền hình Ý và Hàn Quốc

với những sản phẩm nghe nhìn không chỉ mang ý nghĩa giải trí mà còn thực sự là một sản phẩm có hàm lượng văn hóa rất cao

Tập trung đầu tư cho thể loại tác phẩm đặc thù: thể hiện tính chuyên nghiệp, sáng tạo,

bản sắc riêng biệt và tạo ra những sản phẩm có tính thương mại cao

Xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển mang tầm quốc gia:phát triển lĩnh vực

truyền hình dựa trên sự kết nối với nhiều lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, kinh tế, xã hội…Tạo

sự đồng thuận của toàn xã hội ủng hộ cho sự nghiệp phát triển văn hóa

3.1.2 Kinh nghiệm xây dựng mô hình, cơ chế hoạt động kinh tế truyền hình

Kết nối các đài truyền hình nhỏ vào mạng lưới hệ thống quốc gia: giúp các kênh truyền

hình vừa phát triển hướng tới toàn xã hội, vừa tạo được lượng khán giả đủ lớn để các nhà quảng cáo quan tâm

Áp dụng mô hình tài chính hỗn hợp: giảm tải áp lực tài chính nhà nước cho lĩnh vực

truyền hình, giúp các đài truyền hình công không phụ thuộc vào ngân sách nhà nước mà chủ động tạo nguồn thu phong phú

Phát triển kinh tế truyền hình gắn với những nguyên tắc chuẩn mực xã hội: ràng buộc

chặt chẽ hoạt động kinh tế truyền hình trong khuôn khổ pháp luật, theo những nguyên tắc

chuẩn mực xã hội trước tiên phải có cơ sở pháp lý rõ ràng điều chỉnh hoạt động này

3.1.3 Phát triển thị trường truyền hình gắn với tiến bộ khoa học công nghệ

Nghiên cứu nhu cầu mới liên tục phát sinh trong đời sống: luôn thay đổi thích ứng với thực tế là yêu cầu cơ bản của các dịch vụ truyền hình

Áp dụng nhanh các phát minh mới thành các dịch vụ truyền hình: là bí quyết thành

công của nhiều hệ thống truyền hình

Chủ động định hướng thị hiếu công chúng: xu thế phát triển của công nghệ mới cho

phép ta nhận thấy cơ hội mới đang thực sự bùng nổ từ những năm đầu thế kỷ XXI, đặc biệt với sự hội tụ giữa viễn thông và truyền thông

3.1.4 Quản trị sản xuất trong môi trường cạnh tranh và suy giảm kinh tế

Tối ưu chi phí sản xuất: sản xuất chương trình hàng loạt, sản xuất thể loại chi phí thấp,

sử dụng trường quay thiết bị rẻ tiền, tái sử dụng chương trình nghệ thuật, khai thác tối đa giá trị tin tức thời sự

Nghệ thuật marketing và xây dựng các “gói kênh” theo xu hướng cá thể hóa, phù hợp

với nhu cầu tiêu dùng đa dạng của các nhóm công chúng, góp phần mở ra một xu hướng mới

“xem truyền hình theo yêu cầu” của đông đảo người xem với những sở thích rất khác biệt

Xây dựng chiến thuật và chiến lược cạnh tranh dựa trên “mạch” nội dung chuyên biệt, đặc sắc: bao gồm tập hợp chương trình thuộc các chủ đề, thể loại đa dạng và mang đến khán

giả như một chỉnh thể toàn diện, dựa trên nhu cầu khác nhau của các tầng lớp công chúng luôn cần cập nhật và cải tiến thường xuyên để đáp ứng yêu cầu của khán giả

3.3 Phác họa mô hình mới cho kinh tế truyền hình tại Việt Nam

Mô hình mới của hoạt động kinh tế truyền hình hể hiện trên cả ba mặt: sở hữu, tổ chức quản lý, và phân phối

Mục đích của mô hình kinh tế truyền hình là phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế truyền hình để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của cả hệ thống truyền hình công và truyền hình thương mại về hạ tầng phát sóng, trang thiết bị sản xuất, phương tiện nghe nhìn

và nội dung thông tin chương trình

Hoạt động kinh tế truyền hình trong nền thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế tập thể và tư doanh là động lực phát triển mang tính xung kích

Kinh tế truyền hình tại Việt Nam là hoạt động kinh tế có sự quản lý của Nhà nước Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lý nền kinh tế bằng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, pháp luật, và bằng cả sức mạnh vật chất của lực lượng kinh tế nhà nước; đồng thời sử dụng cơ chế thị trường, áp dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý của kinh tế thị trường để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất

Hoạt động phân phối của kinh tế truyền hình theo mô hình mới chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh Hoạt động kinh tế truyền hình gắn liền với nhiệm vụ chính trị, chức năng tuyên truyền của truyền hình trong nền báo chí cách mạng Việt Nam

3.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế truyền hình trong giai đoạn tới

3.3.1 Đổi mới quan điểm nhận thức về vai trò, vị thế của kinh tế trong hoạt động báo chí truyền thông ở nước ta

Các hoạt động kinh tế truyền thông vừa phong phú, đa dạng, có ý nghĩa xã hội rất rõ nét, có thể bổ sung tính chất khách quan của các hoạt động kinh tế kinh tế vào lý luận về hệ thống các nhóm chức năng của báo chí truyền thông

3.3.2 Nâng cao năng lực và hiệu quả lãnh đạo của Đảng, vai trò quản lý của Nhà nước với sự phát triển kinh tế truyền thông nói chung, kinh tế truyền hình nói riêng

Quản lý báo chí truyền thông theo hướng chủ đô ̣ng ; không ngừng hoàn thiện chiến lược dài hạn về phát triển lĩnh vực báo chí truyền thông, trong đó có hoạt động kinh tế truyền thông Hoàn chỉnh Luật Báo chí và các luật liên quan đến báo chí - truyền thông, chuyển từ

dạng luật khung sang luật chi tiết, chỉnh sửa bổ sung bám sát với thực tiễn; nâng cao tính

“Pháp tri ̣” trong quản lý báo chí Nâng cao năng lực của các đơn vi ̣ báo chí truyền thông chủ chốt của quốc gia theo hướng t ập đoàn báo chí - truyền thông nhà nước mạnh Thí điểm triển khai mô hình tự chủ tài chính cho các cơ quan truyền hình, nghiên cứu đánh giá sâu sát và

từng bước nhân rộng Nắm bắt, chi phối và sử dụng tốt các năng l ực hoạt động truyền thông ngoài khu vực nhà nước Triển khai và hiê ̣n thực hóa các chỉ thi ̣ hướng dẫn của Đảng , văn bản pháp luật của Nhà nước một cách sâu sát, phù hợp thực tiễn

3.3.3 Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng nhận thức và năng lực quản lý kinh tế cho đội ngũ cán bộ quản lý, phóng viên các cơ quan báo chí, truyền hình

Ngành truyền hình Việt Nam cần phải hình thành hệ thống đào tạo truyền hình chuyên nghiệp

3.3.4 Tăng cường tìm hiểu xu thế phát triển truyền thông thế giới, tiếp thu chọn lọc kinh nghiệm phát triển kinh tế truyền thông - truyền hình trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Tiến tới một nền truyền thông hiện đại - đây được coi là mục tiêu và chiến lược hành động quan trọng, để làm được điều đó, bản thân từng sản phẩm truyền thông phải thể hiện tính chuyên nghiệp của mình

Tiểu kết chương 3

Trong tương lai, việc thúc đẩy số hóa truyền hình và phát triển những ứng dụng công nghệ cao là định hướng quan trọng và xuyên suốt của hệ thống truyền hình Việt Nam

Xu hướng cá thể hóa nội dung sẽ thực sự phát triển trong thời gian không xa Các thể hóa mang lại cho người xem nhiều lựa chọn hơn và đi theo hướng đáp ứng những nhu cầu cụ thể rất riêng biệt của con người

Xu hướng chuyển đổi vai trò vị thế khán giả cũng là yếu tố khác biệt trong nội dung

truyền hình hiện đại Trong tương lai gần, một phần rất lớn hàm lượng nội dung chương trình truyền hình sẽ được hình thành bởi chính những người sử dụng, là khán giả truyền hình

Sự cạnh tranh khắc nghiệt của thị trường cũng sẽ là áp lực đào thải những doanh nghiệp

"bong bóng xà phòng" và đó cũng là “cơ hội vàng” cho những doanh nghiệp biết chớp cơ hội phát triển Một số chiến lược phát triển quan trọng của truyền hình như: chiến lược phát triển chiều ngang, chiến lược phát triển chiều dọc, chiến lược liên kết, hình thành cụm… sẽ tạo ra

sự bùng nổ của thị trường

Hình thành những tổ hợp và tiến đến là những tập đoàn báo chí là con đường tất yếu của báo chí cách mạng Việt Nam Sự cạnh tranh của các tập đoàn này sẽ khiến toàn bộ lĩnh vực truyền thông Việt Nam nói chung và lĩnh vực truyền hình nói riêng phát triển lành mạnh Chấm dứt phát sóng analog vào năm 2020, sắp xếp lại cơ cấu các đài truyền hình sẽ là những thách thức lớn trong sự phát triển của truyền hình Việt Nam Quy mô và chất lượng của thị trường truyền hình Việt Nam hiện nay chưa bền vững, phát sinh yếu tố “lệ thuộc nước ngoài” hoặc “nhập siêu” sản phẩm ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của hệ thống truyền hình

Xây dựng thương hiệu quốc tế với truyền hình Việt Nam là một quá trình rất lâu dài

và khó khăn, xuất phát từ việc xây dựng chiến lược tổng thể, xác định đối tượng khán giả mục tiêu, loại hình nội dung thế mạnh, quy hoạch địa bàn hoạt động để định vị và xây dựng bản sắc…

Một số kinh nghiệm mà tác giả luận án đề xuất như: phát triển thị trường truyền hình dựa trên nền tảng văn hóa, xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển mang tầm quốc gia,

phát triển mạng lưới…có thể áp dụng trong quá trình phát triển kinh tế truyền hình hiện nay

Ngoài ra, những nghiên cứu về mô hình và giải pháp được trình bầy trong chương 3, nhằm hướng tới mục đích là góp phần xây dựng một chiến lược tổng thể, lâu dài để ngành truyền hình Việt Nam đạt được nhiều thành tựu hơn nữa trong thời gian tới