Tóm tắt tiếng việt và tiếng anh: Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.

Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.Tiểu thuyết V.S. Naipaul từ lí thuyết đa văn hoá.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐINH THỊ LÊ

TIỂU THUYẾT V.S NAIPAUL

TỪ LÍ THUYẾT ĐA VĂN

Công trình được hoàn thành tại

Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Huy Bắc

Phản biện 1: PGS.TS Đỗ Thu Hà

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Văn Dân

Phản biện 3: PGS.TS Đặng Hoài Thu

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm 2022.

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia Việt Nam

Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong dòng chảy không ngừng của văn hoá, luôn tồn tại sự vận

động, giao lưu giữa các nền văn hoá, tạo nên thuộc tính tất yếu là Đa vănhoá Do đó, nghiên cứu tác giả, tác phẩm, hay hiện tượng văn chươngqua lí thuyết liên ngành Đa văn hoá, một hướng đi đầy triển vọng trongnghiên cứu phê bình Lí thuyết Đa văn hoá có ý nghĩa quan trọng trongviệc tri nhận một đặc tính đa dạng, giao thoa giữa các nền văn hoá, các

mã văn hoá, góp phần làm sáng tỏ cội nguồn sáng tạo văn chương

1.2 V.S Naipaul (1934-2018) là nhà văn Anh gốc Trinidad, tiêu biểu

cho dòng văn học đa văn hoá, đoạt Nobel văn học năm 2001 Tìm hiểutính đa văn hoá trong các tiểu thuyết của ông chính là tìm hiểu những giátrị văn hoá phong phú, kết tinh trong nghệ thuật của nhà văn Do vậy, tìmhiểu tiểu thuyết của V.S.Naipaul hứa hẹn mang lại một hành trình khámphá đầy thú vị

1.3 Tính đến thời điểm hiện nay, các công trình nghiên cứu về V.S.

Naipaul đều liên quan đến dòng văn học hậu thuộc địa và văn hoá học.Luận án này lần đầu tiên đặt vấn đề nghiên cứu một cách tập trung vềtiểu thuyết của V.S.Naipaul dưới sự soi sáng của lí thuyết Đa văn hoá.Đây là một hướng tiếp cận mới ở Việt Nam, không chỉ giúp người

nghiên cứu vận dụng lí thuyết mới mẻ vào nghiên cứu văn chương, mà quan trọng hơn là giúp tìm ra chiếc chìa khóa để lí giải cái độc đáo

trong phong cách của V.S.Naipaul.

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các giá trị kết tinh tính Đa vănhoá cao nhất: không gian, thời gian, thế giới nhân vật và hệ thống biểutượng

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi khảo sát chính của luận án là các tiểu thuyết tiêu biểu cho ba

mốc sáng tác trong văn nghiệp của V.S.Naipaul Đó là Khúc quanh của

dòng sông, Ngôi nhà dành cho ông Biswas và Bí ẩn khi tới.

3 Mục đích nghiên cứu

Giới thuyết Lí thuyết Đa văn hoá và tính đúng đắn của lí thuyết trongnghiên cứu văn chương; tóm tắt tình hình nghiên cứu tiểu thuyết củaV.S Naipaul Trên cơ sở đó, nêu lên tính đặc thù Đa văn hoá trong tiểuthuyết của V.S Naipaul, nhằm làm rõ nét riêng trong chiều sâu tư tưởngcủa tác phẩm; chỉ ra những ứng dụng của ba cơ sở lí thuyết Đa vănhoá trong

nghiên cứu liên ngành.

4 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm giải quyết những nhiệm vụ đặt ra, chúng tôi sử dụng cácphương pháp cơ bản sau: phương pháp tiểu sử, phương pháp khảo sát,thống kê; phương pháp liên ngành; phương pháp văn hoá học; phươngpháp phân tích – tổng hợp; phương pháp so sánh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xác lập một cách hiểu thống nhất về khái niệm Đa văn hoá Trên cơ

sở của ba mô hình Đa văn hoá, luận án chứng minh tính khả thi của líthuyết trong nghiên cứu văn chương

Đối với các tài liệu nghiên cứu V.S Naipaul, luận án khảo sát, thống

kê để tìm ra những khuynh hướng nghiên cứu chính

Vận dụng linh hoạt lí thuyết Đa văn hoá, luận án chỉ ra đặc tính Đavăn hoá trong không – thời gian, thế giới nhân vật và biểu tượng

6 Đóng góp của luận án

Luận án là công trình tiếng Việt đầu tiên nghiên cứu một cách có hệthống và chuyên sâu những đặc trưng đa văn hóa trong tiểu thuyết V.S.Naipaul, dựa trên nguyên tác tiếng Anh Từ đó, tác giả luận án khẳngđịnh những giá trị Đa văn hoá trong tiểu thuyết của V.S Naipaul

Giải mã một hiện tượng văn học độc đáo của thế kỷ XX, XXI, cũngnhư khẳng định những cống hiến của nhà văn từng giành giải thưởngNobel văn học Thông qua đó, luận án góp phần khẳng định tính hữudụng của lí thuyết Đa văn hoá trong nghiên cứu và giảng dạy văn học

Chương 4: Biểu tượng gắn với ba mô hình Đa văn hoá

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

1.1 Nghiên cứu văn học từ lí thuyết Đa văn hoá

1.1.1 Văn hoá và hướng phê bình văn học từ văn hoá

Hướng nghiên cứu văn học từ văn hoá đã được công nhận rộng rãi,nhờ tính khoa học và chân xác trong việc nhìn nhận, đánh giá một tácphẩm văn học Thêm nữa, Đa văn hóa là thuộc tính bản chất, quy luậttrong sự phát triển của loài người, đã xuất hiện trong từ các nền vănminh cổ đại Sự ra đời của chủ nghĩa Đa văn hoá (Multiculturalism) dựatrên ba tiền đề chính: phong trào dân chủ, làn sóng di cư và xu hướngtoàn cầu hoá

Đa văn hóa có thể định nghĩa dựa trên ý tưởng về đa nguyên văn hóa,bình đẳng giữa tất cả các nhóm và tôn trọng sự đa dạng văn hóa, nhưngcũng có thể giới thuyết khái niệm dựa vào lợi ích của nhóm thiểu số

Trong luận án này, chúng tôi sẽ sử dụng định nghĩa Đa văn hoá là sự

chung sống hoà bình và bình đẳng của các giá trị văn hoá trong bối cảnh xã hội đa chủng tộc, tôn giáo, văn hoá, ở đó con người có thể duy trì bản sắc, tự hào về tổ tiên, truyền thống và có cảm giác gắn bó máu thịt với nơi mình thuộc về Khác với Liên văn hoá nhấn mạnh quá trình

tương liên và giao thoa văn hoá, ngầm chỉ sự pha trộn, tiếp biến các hệgiá trị văn hoá khác nhau, Đa văn hoá hướng tới giải trung tâm Đa vănhoá là một thuật ngữ liên ngành, mang tính ứng dụng cao, đặc biệt làtrong khoa học nhân văn

1.1.2 Đa văn hoá, từ các nhà dân tộc học đầu thế kỉ XX đến nay

Đặc trưng Đa văn hoá ngày càng trở nên rõ nét hơn bao giờ hết trongvăn học thế kỷ XX, đánh dấu một kỉ nguyên toàn cầu hoá và sự ra đờicủa trường phái hậu hiện đại - giải cấu trúc, phân tích những đổ vỡ cũngnhư tính đan xen của nhiều lớp diễn ngôn trong văn bản Bên cạnh đó,phương pháp nghiên cứu văn hoá, và lí thuyết nghiên cứu đa văn hóa, líthuyết hậu thuộc địa chính là tiền đề mở đường cho lí thuyết văn họcthông qua đa văn hóa

Tình hình nghiên cứu văn chương từ lí thuyết Đa văn hoá trên thế giớiđang diễn ra khá sôi động, với các phương pháp phân tích văn bản Đa vănhoá dựa trên các quan điểm của các nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất trongthuyết đa văn hoá như Stuart Hall, Charles Taylor và Will Kymlicka, AvtarBrah, Benedict Anderson, Stephen Greenblatt, C.W.Watson, Peter McLaren,David Theo Goldberg, Edward Said, Tariq Modood, và một số nhà nghiêncứu khác Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi sẽ trình bày vắn tắt một số líthuyết gia có nhiều ảnh hưởng nhất đến chủ nghĩa Đa văn hoá: Edward Said

– Đông phương luận và Jasbir Jain – sự lạc lõng và đa văn hoá.

1.1.3 Đa văn hoá trong văn học

Đặc trưng này ngày càng trở nên rõ nét hơn bao giờ hết trong văn họcthế kỉ XX, đánh dấu một kỉ nguyên toàn cầu hoá Thứ hai, ngày càng cónhiều các trường phái hiện đại và hậu hiện đại, giải cấu trúc, phân tíchnhững đổ vỡ cũng như tính đan xen của nhiều lớp diễn ngôn trong vănbản Người đọc tiếp nhận văn bản từ những điểm mù văn hoá, từ chủnghĩa tự kỉ trung tâm sẽ không đào sâu được các lớp nghĩa tiềm tàng củangôn từ, rất dễ bỏ qua những cái độc đáo trong sự sáng tạo của nhà văn.Cách tiếp cận văn chương từ các “ngữ cảnh bao quanh văn chương,những tác nhân đã làm văn chương trở nên đa diện” đã mở ra một hướng

đi thiết thực và “một trong những nhu cầu nghiên cứu văn học chính làđược trình bày một đối thoại văn hóa”

1.1.4 Đa văn hoá từ Edward Said đến Stuart Hall, Doreen Massey

và Ander Hanberger

Thuyết căn tính và nơi chốn của Doreen Massey tập trung vào tính

độc đáo và tầm quan trọng của địa điểm trong việc hình thành bản sắc cánhân Nếu soi chiếu lí thuyết này của Massey vào các nhà văn xê dịch,hoặc hậu thuộc địa như V.S Naipaul, Salman Rushdie hay ChinuaAchebe, có thể thấy nhiều điểm liên quan đến bản sắc và cảm quankhông gian, thời gian của các tác giả này

Thuyết về bản thể bất định của Stuart Hall, “bố già của Chủ nghĩa Đa

văn hóa”, gắn liền với khái niệm về các lí thuyết về chủng tộc, giai cấp

và bản sắc văn hoá (cultural identity) Lí thuyết này sẽ mở ra nhữnghướng đi triển vọng trong nghiên cứu bản sắc của thế giới nhân vật, đặcbiệt là các tác phẩm hậu thuộc địa

Ba mô hình Đa văn hoá của Anders Hanberger liên quan đến việc

đánh giá Đa văn hóa, cách hiểu về Đa văn hóa và cách xác định năng lực

Đa văn hóa (Multicultural competence) Từ công trình nghiên cứu củaAnders Hanberger, chúng tôi nhận thấy có một hướng ứng dụng có triểnvọng trong việc nghiên cứu hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết củaV.S Naipaul từ mô hình mà Hanberger đề xuất

1.2 Nghiên cứu về V.S Naipaul từ lí thuyết Đa văn hoá

1.2.1 Tài liệu tiếng Việt

Theo khảo sát của chúng tôi, nguồn tư liệu tiếng Việt về nhà văn nàychủ yếu vẫn rải rác một vài bài viết giới thiệu trên các báo, tạp chí về têntuổi, cuộc đời và sự nghiệp của V.S Naipaul khi nhận giải thưởng Nobel

văn học 2001 và lúc ông qua đời.

Tính đến thời điểm thực hiện luận án, nguồn tài liệu tiếng Việt màchúng tôi thu thập được về V.S Naipaul và tiểu thuyết của ông nhìn từ líthuyết Đa văn hoá khá hạn chế

1.2.2.Tài liệu tiếng Anh

Nếu sắp xếp theo trục thời gian lịch đại, các nghiên cứu về văn nghiệpcủa

V.S Naipaul có thể tạm chia thành ba giai đoạn chính: 1950-1970,

1970-2000, và 2000-2018; tương ứng với các công trình nghiên cứu về ông.Tuy nhiên, để phục vụ cho mục đích chính của luận án, là tìm hiểutiểu thuyết của ông từ lí thuyết Đa văn hoá, chúng tôi chỉ tập trung quantâm đến các bài viết có liên quan hoặc có tính gợi mở hướng nghiên cứucủa luận án Trong đó, nếu sắp xếp theo hướng nghiên cứu về V.S.Naipaul, có thể tạm chia thành bốn hướng nghiên cứu nổi bật: dòng vănhọc hậu thuộc địa, văn học so sánh; hướng nghiên cứu tiểu sử; nhữngcách tân nghệ thuật; vấn đề căn tính, đa văn hoá (multicultural literature)

Có thể nhận ra điểm chung giữa các cuốn sách, luận án trên là sự điểmxuyết một vài ý tưởng về chủ đề văn hoá, Đa văn hoá trong các tiểu thuyếtcủa V.S Naipaul Ngoại trừ một cuốn tập trung vào Đa văn hoá qua cáccuốn hồi ký của ông trên các chặng đường rong ruổi khắp thế giới Hồi giáo,

Ấn Độ , đến thời điểm hiện tại, chưa có một công trình tiếng Việt khảocứu đầy đủ và chuyên sâu về các tiểu thuyết của V.S Naipaul theo lí thuyết

Đa văn hoá Vì vậy, theo cảm quan của chúng tôi, hướng tiếp cận này cóthể giúp giải quyết tốt những nhiệm vụ đã đặt ra trong đề tài luận án

Chương 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG TIỂU

THUYẾT V.S NAIPAUL NHÌN TỪ LÍ THUYẾT ĐA VĂN HOÁ 2.1 Không gian nhìn từ lí thuyết Đa văn hoá

Xác định không gian như một “diễn ngôn”, dựa trên quan niệm vềdiễn ngôn của các nhà nghiên cứu, đặc biệt là quan niệm của M.Foucault, M Bakhtin và V.I Chiupa, chúng tôi xác định nội hàm củakhái niệm như sau: Diễn ngôn là phát ngôn, một hành động lời nói tạosinh văn bản giữa người nói và người nghe, là “sự kiện giao tiếp tương

tác văn hóa xã hội” (Van Dijk) giữa chủ thể (tác giả, người sáng tạo),

khách thể (người nghe, người tiếp nhận) và đối tượng được nói tới (nhân

vật, các sự vật, hiện tượng) Ở đây, sự tương tác giữa các yếu tố này cóthể theo lối trực tiếp, đồng thời dưới dạng khẩu ngữ hoặc cũng có thể làgián tiếp, không đồng

thời dưới dạng văn viết Diễn ngôn không phải là hệ thống kí hiệu mà là

hệ thống các thẩm quyền giao tiếp diễn ngôn, bao gồm: thẩm quyền sángtạo, thẩm quyền của cái được tham chiếu và thẩm quyền tiếp nhận Mỗi

loại hình diễn ngôn đều nhằm thực hiện một chiến lược, một mục đích

giao tiếp nhất định Diễn ngôn không chỉ chịu sự ràng buộc của các quytắc ngôn ngữ mà còn phụ thuộc vào các yếu tố ngoài ngôn ngữ như ýthức hệ, tri thức và quyền lực Do vậy, diễn ngôn được xem là một hiệntượng văn hóa, xã hội thấm đẫm tư tưởng hệ

2.2.1 Không gian sinh hoạt đậm chất truyền thống đa dạng của Trinidad và Tobbago

Với một lịch sử thực dân – thuộc địa như đảo quốc Trinidad vàTobbago, không khó nhận thấy bối cảnh sáng tác của cuốn tiểu thuyết làmột không gian văn hoá đậm đà bản sắc, đa dạng sắc màu và là tổng hoà

của đa giá trị văn hoá Không gian trong Một Ngôi nhà dành cho ông

Biswas là kiểu không gian sinh hoạt gắn liền với cộng đồng người

Trinidad gốc Ấn trải dài từ những ngôi nhà bằng đất đến những vũngtrâu lầy của những ngôi làng người nhập cư gốc Ấn, và vùng trồng cây

ca cao ở phía Bắc, đến những ống máng nước rỉ sét, những con hẻm giữacác khu nhà ở khu ổ chuột của thủ đô Port of Spain Từ bối cảnh mở đầucuốn tiểu thuyết, ta có thể thấy hầu hết các gia đình Ấn Độ ở đây rất cótinh thần gìn giữ, nâng niu, trân trọng tín ngưỡng của tổ tiên xa xưa.Không gian văn hoá cũng được tái hiện rõ nét qua những hủ tục trọngnam khinh nữ và niềm tin về thế giới ma quỷ đem đến điều chẳng lành.Nếu xét theo lí thuyết của Doreen Massey thì không gian văn hoá cộng

đồng trong Một Ngôi nhà dành cho ông Biswas đã thực sự là một diễn

ngôn không có rào chắn ngăn giữa cái “bên trong” và “bên ngoài” bởi ở

đó, các nhân vật luôn trong quá trình đấu tranh để tìm điểm dung hoàgiữa những tín ngưỡng và truyền thống ông cha với những đổi thay củalịch sử trong một xã hội đa dạng chủng tộc và tôn giáo

2.1.2 Không gian văn hoá lịch sử đầy biến động của châu Phi

Doreen Massey cho rằng khái niệm địa điểm bao hàm các mối tươnggiao xã hội (social interaction) “không đóng băng trong một thời điểm

mà là cả một quá trình” Bằng việc xây dựng một không gian văn hoáđan xen cả quá khứ lẫn hiện tại, V.S Naipaul đã tái hiện được một châuPhi xưa và nay, “một quá trình” được đan cài khéo léo qua cách nhìn vàquan điểm sống của người dân Đó là một diễn ngôn lịch sử đầy biếnđộng đã được tác giả xây dựng hết sức công phu trong bối cảnh hậuthực dân với hai

không gian văn hoá tồn tại song song: không gian Miền mới và khônggian của thị trấn Đó là một châu Phi hậu thực dân, một mảnh đất giàutruyền thống bộ tộc, với những nét đẹp của lối sống tập thể từ bao đời,với những phong tục tập quán đa dạng,

Với việc kiến tạo hai không gian văn hoá gần như đối lập nhau, V.S.Naipaul đang ngầm tạo nên đất sống cho những nhân vật của cả hai thếgiới như Salim, hay ông đang đặt người đọc vào những ẩn số của cuộcsống hiện tại Liệu con người có thực sự thoát khỏi cái bóng của quákhứ, rũ bỏ thế giới cũ để đến với cái mới? Tuy nhiên, có một điều khôngthể phủ nhận, quy mô và cách thức tổ chức không gian đa chiều của V.S.Naipaul đã góp phần không nhỏ trong việc phản ánh hiện thực lịch sửđầy biến động của châu Phi, đồng thời cũng thể hiện tài năng bậc thầytrong việc kiến tạo không gian tiểu thuyết Không gian đặc biệt đó đãgóp phần tạo nên một diễn ngôn đáng lo ngại về thế giới hậu thuộc địa

2.1.3 Không gian lữ thứ tại vương quốc Anh

Trong Bí ẩn khi tới, nổi bật nhất là không gian lữ thứ có sự kết hợp tài

tình, đan cài khéo léo giữa không gian thiên nhiên và không gian tâmtrạng Thứ nhất, không gian thiên nhiên trong tác phẩm được V.S.Naipaul bố cục như một bức tranh phong cảnh rộng, có điểm nhấn, thuhút tâm trí của người đọc, có sự cân đối của đường nét nhằm phác hoạcảnh vật một cách hiệu quả nhất Cái Đẹp trong bố cục của hội hoạ vàvăn chương đã nhập làm một, tạo nên một điểm giao thoa độc đáo củacuốn tiểu thuyết nói riêng và lối viết đặc sắc của V.S Naipaul

Nhưng ẩn sau bức tranh điền viên lãng mạn tuyệt đẹp của làng quênước Anh là chiều sâu của không gian tâm tưởng của người khách dusống tha hương được tạo nên từ sự lắp ghép những mảnh vỡ hiện thực,

và mảnh vụn của ký ức, của suy tư đa chiều Cấu trúc truyện kể của Bí

ẩn khi tới được chia thành 5 phần, sắp xếp theo chiều không gian từ

ngoại biên, tiến dần vào trung tâm là khu dinh thự, rồi lại di chuyển ra

ngoài Xuyên suốt không gian tâm tưởng của Bí ẩn khi tới là những suy

tư trải dài theo mỗi bước chân của người khách tha hương, là nhữngkhám phá và thay đổi nhận thức của tác giả trong thời gian mười nămsống ở vùng nông thôn Wiltshire nước Anh

Không gian lữ thứ cũng được đặt trong mối tương quan với khônggian quê nhà, bởi hình ảnh, phong tục của quê hương vẫn luôn hiện hữutrong tâm tưởng của người con xa quê Nếu soi chiếu dưới lí thuyết Đavăn hoá của Doreen Massey, địa điểm luôn là duy nhất và độc đáo thìkhông gian

tiểu thuyết của rất nhiều nhà văn đã hội tụ điều kiện này Tuy nhiên, ởđây chúng tôi muốn nhấn mạnh căn tính đa văn hoá tạo nên cái độc, cái

lạ trong không gian lữ thứ của tác phẩm Bí ẩn khi tới Không gian trong

Bí ẩn khi tới là không gian nước Anh, từ Luân Đôn đến thị trấn Salisbury

gần với khu bãi đá cổ Stonehenge dưới góc nhìn của một người vừa “ởtrong”, vừa “ở ngoài” như V.S Naipaul nên diễn ngôn thường có khảnăng dung chứa những dị biệt đa dạng, nhất là trong mảng văn học thờihậu thuộc địa Cái độc đáo thứ nhất là không gian lữ thứ của xứ sở sương

mù trong Bí ẩn khi tới là một không gian đa sắc, đa chiều, dung hợp

nhiều giá trị văn hoá từ khắp nơi trên thế giới, bên cạnh văn hoá Anhtruyền thống, được tái hiện dưới góc nhìn của một người nhập cư Một

điểm đặc sắc nữa trong bức tranh tâm tưởng của nhân vật Tôi của Bí ẩn

khi tới chính là nghệ thuật đồng hiện Từ không gian khu vườn của Jack

và những ngọn đồi trọc, nhà văn đã gợi lên một không gian lịch sử thời

đế chế La Mã, khi người ta dắt những con ngỗng cổ cao đi bộ suốt từGaul đến chợ ở Rome để bán Rồi theo mạch liên tưởng, ông liên hệ với

vở kịch Vua Lear với đoạn bá tước Kent nói về những con ngỗng quàng

quạc Nhà văn bắt đầu hiểu một lớp nghĩa mới của từ ngữ vì đồng bằngSarum, Đồng bằng Salisbury; Camelot, Winchester - chỉ cách hai mươidặm, là những thứ hiện hữu, chứ không phải chỉ trên trang giấy Ông

nhận ra “một điều gì đó mơ hồ ở vở Vua Lear, mà theo như lời người

biên tập, là một điều khó hiểu với các nhà phê bình” Có thể thấy ranhgiới giữa thực và ảo, quá khứ và hiện tại đã bị lu mờ, mở rộng ra nhữngchiều kích không gian gối chồng lên nhau, thâm nhập lẫn nhau, gia tăng

độ vô tận của không gian, thời gian Nhờ vậy mà diễn ngôn tiểu thuyếtvừa hiện lên chân thực, sống động, vừa góp phần biểu đạt những tâm tư,chiêm nghiệm về cuộc đời gắn liền với sự cô đơn, xa lạ của nhà văn xaxứ

Dưới góc độ đa văn hoá, việc nghiên cứu địa điểm, không gian đãphần nào giải mã được các yếu tố chi phối quá trình sáng tạo nghệ thuậtcủa nhà văn, đồng thời cũng thể hiện cái mẫn tiệp của một nhà văn tàinăng, luôn trăn trở trước thời cuộc Đây có thể là lý do chính khiến tính

đa văn hóa trong diễn ngôn của ông được thể hiện rất sắc sảo, vượt lêncấp độ không gian vật thể, thể hiện được những vấn đề thời sự, mangtầm nhân loại

2.2 Thời gian nhìn từ lí thuyết Đa văn hoá

Trong lí thuyết của Massey có luận điểm số 3 về khái niệm địa điểmtrong mối quan hệ nội tại với thời gian “Địa điểm không chỉ có căn tínhduy nhất và độc đáo mà ẩn chứa nhiều mâu thuẫn nội bộ” (internal

conflicts) Nằm trong mối quan hệ biện chứng với không gian – địađiểm, thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của V.S Naipaul rất đa dạng,tạo nên những nhịp điệu riêng cho mỗi tác phẩm.

2.2.1 Thời gian gắn với hành trình đi tìm bản ngã

Trong Một Ngôi nhà dành cho ông Biswas, thời gian trần thuật chủ

yếu là thời gian tuyến tính gắn liền với hành trình đi tìm bản ngã củanhân vật ông Biswas, cũng chính là hành trình đi tìm một chốn nươngthân – một ngôi nhà để khẳng định cái Tôi Đặc biệt, câu truyện có kếtcấu đầu cuối tương ứng, tạo nên dư âm bi ai, ám ảnh cho một kiếp người,hay lớn hơn là bi kịch của cả một cộng đồng Đi sâu hơn vào dòng chảythời gian của tác phẩm, không khó nhận thấy những mốc quan trọngtrong cuộc đời ngắn ngủi, 46 năm của nhân vật chính đều gắn bó mậtthiết với một ngôi nhà Có lẽ chính vì thế mà V.S Naipaul đã đặt tên cho5/13 chương trong truyện chính là tên của các ngôi nhà

Thời gian trong Một Ngôi nhà dành cho ông Biswas đã góp phần tái

hiện các sự kiện trong cuộc đời của nhân vật, đào sâu thêm thế giới nộitâm đầy những bi kịch, và những mâu thuẫn hiện sinh trong hành trìnhkhẳng định cái Tôi Nhưng ẩn trong dòng chảy thời gian của câu chuyện

là những lát cắt của cuộc đời ông Biswas, men theo những thay đổi trongnhận thức của nhân vật, từ cái tự ngã phát triển lên thành bản ngã theothuyết của Freud Và thời gian gắn với hành trình đi tìm bản ngã đã gópphần không nhỏ tạo nên giá trị tư tưởng cho tác phẩm

2.2.2 Thời gian lịch sử và những va chạm văn hoá

Nếu đối chiếu với quan điểm của Massey về những mâu thuẫn nội tại

của địa điểm, có thể nhận ra trong Khúc quanh của dòng sông, đó chính

là thay đổi nhức nhối về mặt lịch sử, xã hội nhức nhối của “châu lụcđen” Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết là dòng thời gian lịch sử củanhững xung đột văn hoá Âu – Phi Đầu tiên phải kể đến lịch sử của quốcgia Trung Phi trong cuốn tiểu thuyết là lịch sử thuộc địa, kết quả của quátrình văn minh hoá của thực dân, ẩn chứa rất nhiều mâu thuẫn văn hoánội tại

Ngoài ra, những va chạm văn hoá không chỉ tồn tại trong thời kỳthuộc địa, mà còn hiện rõ trong xã hội hậu thuộc địa Người dân châu Phi

có thể đập nát những biểu tượng hữu hình của đế quốc, nhưng không dễdàng thoát khỏi những tàn dư hậu thuộc địa, đặc biệt là cái bóng văn hoáchâu Âu Mối tương quan giữa thời gian và quan điểm sống của conngười, điển hình là nhân vật Salim trong một xã hội lịch sử với rất nhiềubiến thiên, đã tạo nên một nhịp điệu rất đặc sắc cho tác phẩm, làm chongười đọc cảm

nhận được sâu sắc nỗi niềm suy tư trong diễn ngôn của nhân vật Tôitrước những va chạm văn hoá trong hoàn cảnh thuộc địa và hậu thuộcđịa.

2.2.2 Thời gian ngưng đọng và những trăn trở thời cuộc

Ở Bí ẩn khi tới, nhân vật Tôi luôn chìm trong những suy tư, nên thời

gian có lúc như một dòng chảy liên tục nhưng có lúc lại bị đứt đoạn vớinhững ngắt quãng Một đặc điểm nổi bật mà chúng tôi nhận thấy quaviệc đọc kỹ thời gian nghệ thuật của tác phẩm chính là tính ngưngđọng thể hiện rõ trong cả ba khía cạnh: thời gian tuần hoàn của thiênnhiên, thời gian tâm trạng và thời gian của một đời người, đời văn đầy

ưu tư, trăn trở Thứ nhất, ta phải kể đến dòng thời gian tâm tưởng củanhân vật Tôi được thể hiện qua những mâu thuẫn giằng xé nội tâm củamột người di cư Là nhân chứng sống của một giai đoạn lịch sử hậu

đế quốc, người kể chuyện, khá trùng với V.S Naipaul, đã đến Anh vàogiai đoạn thoái trào của chủ nghĩa thực dân Trong chuyến phiêu lưu tâmtưởng ấy, thời gian là những khoảng mơ hồ, như “nhiều năm sau” “mộtngày chủ nhật, không lâu sau khi tôi tới London” “sau một vài tuần” “rồimột năm nọ”… tạo nên một khoảng không rộng lớn cho những sự kiện,biến cố, kỷ niệm của quá khứ đồng thời khắc hoạ được những thất vọng,

đổ vỡ của hiện tại Có thể nói, dòng thời gian tâm tưởng đã tái hiện thànhcông những góc độ tâm lý phức tạp của nhân vật trong một mê cung ký

ức và hiện tại đan cài, chìmđắm trong suy tư khiến thời gian như ngừng trôi

Một dạng thức thời gian nổi bật nữa trong tác phẩm là vòng tuần hoàncủa tạo hoá Xen lẫn với dòng thời gian tâm trạng, là một mạch chảy củathời gian các mùa, được cảm nhận qua những khoảnh khắc ngưng đọngcủa thiên nhiên, cỏ cây, của những khu vườn, dòng sông… Vòng tuầnhoàn của tạo hoá diễn ra có phần thong thả, được tính bằng năm, bằngmùa và tháng, nhưng cũng có những phút giây lắng đọng, kéo dài, thểhiện một tâm hồn nhạy cảm và ngòi bút tài hoa, tinh tế của V.S Naipaul.Chính kết cấu của tác phẩm cũng thể hiện diễn ngôn của tác giả ở cuốn

tự truyện về vòng đời, chủ yếu là những đổi thay, suy tàn và cái chết, rồitái sinh

Ngoài ra, một khía cạnh thời gian khác cũng tạo nên sức gợi lớn chotiểu thuyết, chính là thời gian hữu hạn của đời người Nội dung truyện đãbao quát gần như trọn vẹn cuộc đời của nhân vật Jack, nhân vật ông chủdinh thự và nhân vật Tôi Ở góc độ thời gian, có thể nhận thấy kết cấutiểu thuyết là sự lồng ghép các vòng đời với nhau: vòng đời của khuvườn, của khu điền trang, và vòng đời của con người Trong một cuốn tựtruyện không hẳn là hư cấu, cũng không hẳn là phi hư cấu, nhưng chứa

đầy những

câu văn đẫm chất thơ và những chuyển động chầm chậm của cuộc sống,V.S Naipaul đã thành công dựng lên một không, thời gian đậm chấtThiền, chứ không còn gói gọn trong những năm 1980 ở một miền quênước Anh Như vậy, bản vị không gian, thời gian Đa văn hoá trong tiểu

thuyết củaV.S Naipaul gắn liền với thế giới quan và chiều sâu cảm quan của tác giả.V.S Naipaul là một nhà văn có khả năng quan sát đặc biệt, nhìn thấy các

sự việc ở những góc độ độc đáo, chính vì vậy mà không gian, thời giantrong tác phẩm của ông cũng rất đặc sắc, nhất là khi soi chiếu dưới líthuyết về căn tính và nơi chốn của Doreen Massey

Chương 3 THẾ GIỚI NHÂN VẬT

NHÌN TỪ LÍ THUYẾT ĐA VĂN HOÁ 3.1 Cội rễ Đa văn hoá trong thế giới nhân vật

Bằng sự mẫn tiệp của một nhà văn, cảm giác chân thực của mộtngười di cư và khả năng quan sát tinh tế, V.S Naipaul đã nhận ra sự đadạng của mỗi cá thể trong một thế giới đa văn hóa và đưa họ vào câuchuyện của mình Chính xuất thân đa văn hoá, cộng với sở thích du lịch,khám phá qua những chuyến đi và thứ nữa là phong cách sáng tác dựatrên hiện thực khách quan và quan điểm về Đa văn hoá, là các yếu tốchính tạo nên tính đa văn hoá trong thế giới nhân vật của tiểu thuyết.Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của V.S Naipaul đa dạng, phongphú như những “tế bào nhỏ bị bắn phá” trong một xã hội đa chủng tộc,

đa chiều văn hoá Hoàn cảnh chung của các nhân vật đã phần nào phảnánh hệ quả của những vỉa tầng văn hoá dày đặc trong tác phẩm Đồngthời, sự di cư và chuyển dịch địa điểm của các nhân vật sẽ quyết địnhcăn tính đa văn hoá của mỗi cá nhân và có thể là cả cộng đồng

3.2 Kiểu nhân vật hoà nhập

3.2.1 Bà Tulsi - đại diện cho sự dung hợp tôn giáo

Là người đứng đầu ngôi nhà Hanuman tại Atwascas, bà Tulsi, mộtgóa phụ giàu có, sở hữu bất động sản và cửa hàng với sự giúp đỡ củangười anh rể, Seth Ở nhân vật bà Tulsi tồn tại sự kết hợp các hệ văn hoá

đa dạng, là “mức độ một cá nhân đã tích hợp các bản sắc đa văn hóa của

họ, chứ không phải là giữ chúng tách biệt” Thật vậy, ở nhân vật bà Tulsi

có sự pha trộn giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hoá Á Đông vàvăn hoá phương Tây rất rõ nét: sùng tín theo đạo Hindu nhưng vẫn chấpnhận Công giáo La Mã

3.2.2 Những đứa con dòng họ Tulsi – vâng lời và phục tùng

Kiểu nhân vật hoà nhập trong cuốn tiểu thuyết còn là những ngườibiết vâng lời, biết tuân thủ những quy tắc của đại gia đình Tulsi Đó làngười anh em đồng hao với ông Biswas, Govind, hai người con trai củanhà Tulsi, là Owad và Shekar, luôn coi trọng thứ bậc Cả đại gia đìnhTulsi đều hướng tới mục tiêu chung là sự tuân thủ, thiết lập trật tự và coi

sự nổi loạn là một việc làm sai đạo đức Trẻ con được dạy phải phụctùng và chuyện chồng đánh vợ được coi là “dạy bảo” Đối với họ, việctuân theo “số đông” là một cách để hoà nhập xã hội, để chứng tỏ bảnthân mình giống những người khác, và tìm sự sẻ chia trong cộng đồng.Một điểm đáng chú ý là sự hoà nhập cũng được thể hiện qua ngônngữ hội thoại của những nhân vật này Sự kiến tạo và kết hợp của haidiễn ngôn: tiếng Anh chuẩn và tiếng Anh Trinidad phải chăng là mộtdụng ý nghệ thuật độc đáo của tác phẩm nhằm làm nổi bật những đặcđiểm giai cấp, địa vị, chủng tộc của nhân vật, nhưng đồng thời cũngkhẳng định rõ khả năng hội nhập của những con người di cư đến vùngđất mới?

Stuart Hall quan niệm bản sắc văn hóa là “một loại chân ngã (one trueself)… của một cộng đồng người có chung lịch sử và tổ tiên” và cungcấp một “hệ quy chiếu ổn định, bất biến và liên tục” qua những thăngtrầm, biến thiên lịch sử Từ đó, có thể thấy quan điểm sống của nhữngnhân vật trong đại gia đình Tulsi là quan điểm của con người nhập cuộc,hoà mình vào bản sắc chung của cộng đồng văn hoá

3.3 Kiểu nhân vật dấn thân – chủ động đi tìm bản ngã

3.3.1 Nhân vật Tôi trong hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống và

sự nghiệp

Đầu tiên phải kể đến nhân vật Tôi trong cuốn tự truyện Bí ẩn khi tới,

chính là hiện thân của V.S Naipaul thuật lại quá trình đi tìm ý nghĩacuộc đời của mình Trong thời gian về ở ẩn ở Wiltshire, rất nhiều lần,nhà văn đặt ra câu hỏi về lẽ sống, mục đích sống của những người xungquanh Trong quá trình sống ẩn dật, V.S Naipaul nhận ra mình chỉ làmột kẻ xa lạ, mất phương hướng Ông cảm thấy xa lạ trong thung lũng,

và bản thân sự hiện diện của ông cũng lại thêm một sự kỳ quặc nữa chomảnh đất này Từ những ý nghĩ ám ảnh ấy, cảm giác xa lạ ấy lớn dần lênkhi quan sát cảnh vật trên đường đi bộ hàng ngày, đến nỗi nhà văn cảmthấy việc mình có mặt trong thung lũng cổ đã phần nào làm thay đổi lịch

sử của đất nước Anh Cuộc truy tìm ý nghĩa của sự tồn tại là một cuộc

đấu tranh hết sức hiện sinh của nhà văn li hương V.S Naipaul trong Bí

ẩn khi tới Ông day

dứt, băn khoăn về điểm đến cuối cùng của cõi phù sinh: cái chết Hànhtrình trở về Trinidad dự đám tang em gái của nhà văn ở cuối tác phẩmcũng nằm trong mạch tìm kiếm bản ngã.

Bên cạnh đó, nhân vật Tôi cũng luôn đặt câu hỏi về cái Tôi - nhà văn

và cái Tôi - bản thể của mình Từ quan điểm của V.S Naipaul, dễ nhậnthấy đối với nhà văn khi thực hiện sứ mệnh sáng tạo của mình, cũng sẽ

nỗ lực không mệt mỏi đưa văn chương đến gần với cuộc sống, và vì vậy,

“mới nhập lại làm một” Hai bản thể: nhà văn được định nghĩa bởi nhữngkhám phá bằng ngôn từ, bằng điểm nhìn, và bản thể Con người với nhữngchuyến phiêu lưu, đã tách ra từ đầu cuộc hành trình để rồi “nhập lại làmmột trong một cuộc đời thứ hai, ngay trước khi nó kết thúc” Ẩn sauphông nền một câu chuyện của người khách du đặt trong thế giới cổ điểncủa hội họa siêu thực, hoàn toàn không giống bất cứ thứ gì V.S Naipaultừng viết, là sự đốn ngộ trong tư duy của nhà văn Những mâu thuẫn tâm

lý phức tạp của nhân vật Tôi đã được khắc hoạ tỉ mỉ và chân thực đến độxoá nhoà ranh giới giữa cái Tôi của cuộc đời và của tác phẩm, giữa tự sự

và tiểu thuyết, và trên hết là bản sắc độc đáo của nhân vật Tôi Đó là

“những cách thức khác nhau mà chúng ta định vị, và định vị bản thântrong những câu truyện của quá khứ” như quan niệm thứ hai về bản thểbất định của Stuart Hall

3.3.2 Nhân vật ông Biswas trong cuộc đấu tranh tìm kiếm bản ngã

Trong Một Ngôi nhà dành cho ông Biswas, cuộc đấu tranh của ông

Biswas với thành trì của gia đình Tulsi (biểu tượng của thế giới thuộc địa)

có thể coi là một cuộc tìm kiếm tự do hiện sinh và vị thế - một kiểu “địnhvị” bản thân Trong cuộc tồn tại trên cõi đời, ông Biswas gặp rất nhiều bikịch, trong đó có hai bi kịch hiện sinh rõ nhất: bi kịch bị chối bỏ và bikịch về mục đích sống Ông thử nhiều cách khác nhau, “dấn thân” đi tìm

tự do cho riêng mình bằng nhiều cách: khẳng định cái Tôi qua việc sởhữu một ngôi nhà và quá trình lập nghiệp, trở thành nhà báo Cuộc đấutranh tuyệt vọng của ông Biswas để có được một ngôi nhà cho riêng mình

là cuộc đấu tranh đi tìm bản ngã đích thực bởi chỉ khi có một ngôi nhàcủa riêng mình, ông mới có thể vượt qua cảm giác lạc lõng và lang thangkhông chốn nương thân Bên cạnh đó, cuộc đấu tranh hiện sinh của ôngBiswas được tái hiện qua quá trình lập nghiệp hết sức độc đáo Sự nghiệpvăn chương của ông Biswas, dù còn nhiều hạn chế, nhưng đã đánh dấuviệc hoàn thành tâm nguyện cả đời là tìm được công việc có ý nghĩa vàgiá trị của bản thân Đó chính là những nỗ lực hiện sinh theo nghĩa tíchcực nhất: khẳng định bản thân qua công việc và truyền cảm hứng cho contrai trở thành một nhà văn

Như vậy, Một Ngôi nhà cho ông Biswas phản ánh tình trạng “không

nhà”, để từ đó nêu bật lên quá trình dấn thân tìm kiếm tự do của ôngBiswas qua hai cách: có được ngôi nhà và sự nghiệp riêng Tiêu đề củacuốn tiểu thuyết đã thể hiện niềm khát khao một ngôi nhà cho riêng mình

để khẳng định sự độc lập, tự chủ Chủ đề chính của cuốn tiểu thuyết làcuộc nổi dậy của một cá nhân chống lại xã hội Vì thế, cuộc chiến cánhân của ông Biswas với thành trì của nhà Tulsi (biểu tượng của thế giớithuộc địa) là một cuộc tìm kiếm tự do hiện sinh và cuộc đấu tranh chonhân cách

3.3.3 Nhân vật Indar trong hành trình truy tìm bản thể

Nhân vật Indar, bạn thưở niên thiếu của Salim trong Khúc quanh của

dòng sông cũng là một nhân vật phụ rất độc đáo với những tâm tư, chiêm

nghiệm, và đặc biệt là hành trình đi tìm bản ngã Indar cảm thấy mấtphương hướng hơn bao giờ hết sau khi tốt nghiệp đại học, khi nhận rarằng mơ ước làm nhà ngoại giao, “một người của hai thế giới” sẽ khóthực hiện được Khi ngắm nhìn những bức ảnh của Gandhi và Nehru tạihội đồng tối cao Ấn Độ, anh quyết tâm xây dựng con đường riêng vàđược sống với nhân tính của chính mình

Dù chỉ xuất hiện thoáng qua trong lời kể của Salim, nhưng quan điểmsống của Indar lại rất rõ ràng và ảnh hưởng nhiều đến cách nghĩ củaSalim Sự ra đi của Indar là để khẳng định sự tồn tại của anh, là một cáchthức vượt lên sự vô nghĩa, tầm thường Indar cũng có thể được coi là mộtđại diện cho lối sống hiện sinh chủ nghĩa, góp một tiếng nói đa dạng chokiểu nhân vật truy tìm ý nghĩa của bản thể

Như vậy, qua ba nhân vật: Tôi, ông Biswas, và Indar, ta có thể thấy

ba cuộc hành trình biệt lập, mỗi chuyến đi đều có cách thức và đặc điểmriêng Tuy nhiên, có thể thấy, hành trình đi tìm bản ngã của những nhânvật trên chính là những “phép thử” để qua đó, con người ngẫm nghĩ, suyxét, kiểm chứng lại những chân giá trị, những khát vọng sống chínhđáng Điểm chung của cả ba nhân vật chính là nỗi cô đơn, vô phươngthấu hiểu của người đời, sự trăn trở khôn nguôi về việc đi tìm câu trả lờicho “Tôi là ai?” để từ đó tìm ra ý nghĩa cuộc sống Sự dấn thân với mongmuốn hoàn thiện bản thân đó có thể là sự vẫy gọi của lương tâm, của bảnnăng, nhưng nhìn rộng ra, là hệ quả tất yếu của một xã hội đầy biếnthiên Ba nhân vật Tôi, ông Biswas và Indar đều là những đại diện chonhững chủ thể của những diễn ngôn giải đại tự sự, cất lên tiếng nói củanhững phận người nhỏ bé trong nền văn hoá đa số

3.4 Kiểu nhân vật bên lề

3.4.1 Salim, người quan sát ngoại đạo

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình thương nhân giữa một cộngđồng Ấn ở bờ biển Đông Phi, Salim đã tiếp xúc với nhiều nền văn hoá

khác nhau từ bé và tự phát triển một thói quen nhìn ngắm cảnh vật xung

quanh Thói quen sẽ tạo nên tính cách, và thói quen này đã tạo nên một

Salim trưởng thành đi kiếm tìm sự dung hoà, một điểm trung bình trước

sự biến động Với mong muốn duy nhất là duy trì công việc làm ăn ổnđịnh và môi trường sống ổn định, Salim giữ thái độ trung lập, chọn cáchsống cân bằng ở giữa, nhất là khi quân đội bắt đầu đến vùng cây bụi.Xét về khía cạnh văn hoá, Salim cảm thấy bị “lơ lửng” giữa các nềnvăn minh châu Phi và châu Âu Là một người nước ngoài lớn lên dướichế độ thực dân châu Âu và hiện đang sống ở châu Phi độc lập, Salim đã

bị ảnh hưởng bởi cả hai nền văn minh Tuy nhiên, quá trình giáo dục vàtrải nghiệm cá nhân khiến anh coi thường châu Phi và đặc quyền cho

châu Âu Thêm nữa, Salim luôn coi mình là một người ngoại đạo vĩnh

viễn, chưa bao giờ thuộc về cộng đồng Hồi giáo của Ấn Độ (đức tin của

gia đình anh) và cũng chưa bao giờ là người châu Phi Anh luôn tự đặtmình như một người quan sát tách biệt, chỉ theo dõi những gì đang xảy

ra xung quanh mình mà không tham gia Ở phần kết truyện, Salim lêncon tàu hơi nước rời khỏi thị trấn cũng giống như những đám lục bìnhtrôi về phía biển Hình ảnh con tàu hơi nước rời đi trong làn sương mờ

đã khép lại một câu truyện về một nhân vật bỏ cuộc, tự coi mình đứngngoài thế giới

3.4.2 Cha Huisman, kẻ đứng ngoài “đeo” mặt nạ

Sự thờ ơ của Salim phần nào giống với thái độ bàng quan trước thựctại của vị cha xứ Huismann, người Bỉ, người điều hành trường học Vịlinh mục này có đam mê sưu tầm các dụng cụ chạm khắc khác nhauđược sử dụng trong các tôn giáo địa phương Ông sống khá dễ chịu vàthoải mái trong lòng một xã hội châu Phi giàu truyền thống với vai trò

của một quan sát viên, thể hiện qua quan điểm sống, niềm tin, và hành

động.

Quan điểm của cha Huisman về châu Phi thể hiện sự tôn trọng của một

người ngoại quốc Niềm đam mê sưu tầm những chiếc mặt nạ và hình khắc

gỗ của các tôn giáo châu Phi, chứng tỏ một điều: cha Huisman rất quan tâm

đến văn hoá bản địa Chỉ có điều, ông dường như không quan tâm đến

người châu Phi hoặc chính châu Phi, mà vì lợi ích của người nước ngoài

Hành động ích kỷ của Cha Huismans đối với những chiếc mặt nạ đã phải

trả giá Khi chiến tranh ập đến thị trấn, người ta tìm thấy thi thể không đầucủa

Huismans trôi xuống sông Những chiếc mặt nạ của thầy tu vẫn còn trongtầng hầm của trường, nhưng tách khỏi môi trường bản địa, chúng bắt đầumất đi ý nghĩa và mục nát Việc sưu tập của cha Huisman trở nên vônghĩa Cách giải thích của ông về châu Phi không mang lại cái nhìn sâu sắchơn về châu lục này so với chính người châu Phi.

Như vậy, hai nhân vật – cha Huismann và Salim đều là những conngười chọn cách chấp nhận đứng ngoài những biến cố lịch sử Cả hai đều

có mặt tại một thời điểm lịch sử của châu Phi, và một điểm chung dễnhận thấy là quan điểm đứng ngoài của cả hai người đều không thuộc vềvùng đất châu Phi này Tuy vậy, điểm khác nhau chính là từ nhân vật kểchuyện, Salim toát lên một mối quan tâm sâu xa, những ám ảnh về nhânthế, cứ chảy trôi bàng bạc như màn sương mù bao phủ ở cuối tác phẩm.Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của V.S Naipaul đa dạng về tínhcách, trải nghiệm sống, độc đáo trong cách tư duy Đó có thể là kiểunhân vật hoà nhập hoặc kiểu dấn thân, chủ động truy tìm ý nghĩa của bảnthể, hay kiểu nhân vật bên lề Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại là các nhân vật

có xuất thân, hoàn cảnh sống đa văn hoá, đứng trước những thay đổi củadòng đời và bi kịch li hương, e rằng những nhân vật của V.S Naipaulkhó lòng vượt qua được những nhân vật đặc sắc như Charles Marlow củaJoseph Conrad hay Okonkwo của Chinua Achebe Nhưng đọc tiểu thuyếtcủa V.S Naipaul, ta có ấn tượng sâu sắc về những nét cá biệt trong tâm

tư, tình cảm của con người hậu thuộc địa Đó là những con người chịuảnh hưởng không nhỏ của những sang chấn lịch sử, những ám ảnh khônnguôi về những chân giá trị của quá khứ, hiện tại và tương lai bất địnhđan cài Họ là những sản phẩm của những chấn thương tinh thần thời hậuthực dân, với bao khát khao, hi vọng, rồi phải đối mặt với những sự bấtlực, thất vọng Việc xem xét hệ thống nhân vật dưới lí thuyết Đa văn hoá

đã phần nào lột tả được những bản sắc văn hóa phức tạp của nhiều khíacạnh cuộc sống và tâm hồn mỗi con người Đồng thời nó cũng thể hiện

rõ tính độc đáo và phong phú của một giai đoạn lịch sử - xã hội đầynhững xung đột giá trị, cũng như những sự vận động trong quan niệm vềcon người và cách thức xây dựng nhân vật của nhà văn

Chương 4 BIỂU TƯỢNG GẮN VỚI BA MÔ HÌNH ĐA VĂN

HOÁ

4.1 Biểu tượng – sự kết tinh Đa văn hoá

4.1.1 Khái niệm biểu tượng

Khi nghĩ về quá trình sinh thành một biểu tượng, không khó có thểthấy biểu tượng xuất hiện khi con người có khả năng trừu tượng hoá,tượng trưng hoá các hình ảnh để diễn tả một ý nghĩa, thông điệp nhấtđịnh Khi nghĩ về mối quan hệ giữa biểu tượng và văn hoá thì văn hóa làmột tập hợp các hệ thống xã hội, biểu tượng, đại diện và thực hành ýnghĩa do một nhóm nhất định nắm giữ Như vậy, từ góc độ này, một nềnvăn hóa được định nghĩa là một hệ thống các lí tưởng hoặc cấu trúc có ýnghĩa biểu tượng Nói cách khác, theo quan điểm này, văn hóa nên đượchiểu như một hệ thống biểu tượng, đến lượt nó là một phương thức giaotiếp đại diện cho thế giới Vậy nên, khi tìm hiểu biểu tượng, tức là đượcchạm tới những câu chuyện văn hoá, những lớp trầm tích văn hoá được

cô đọng, lưu giữ trong đó, là tìm kiếm ý nghĩa, bức thông điệp mà biểutượng đó truyền tải, vượt lên trên một hình ảnh cụ thể, một sự tri giác cụthể Bản thân mỗi biểu tượng tự thân nó đã mang tính đa văn hoá, hiểutheo nghĩa khi được sống trong một môi trường văn hoá, xã hội khácnhau, nó lại có một đời sống riêng

4.1.2 Quan điểm tiếp cận biểu tượng trong tiểu thuyết Naipaul

Tính đa văn hoá của hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết Naipaulđược hiểu theo nghĩa: trong tác phẩm của ông, các biểu tượng tập trungvào một ý nghĩa, một thông điệp chính: đó là tính đa văn hoá (sự giaothoa, chuyển dịch, chung sống, đấu tranh… ) giữa các căn tính văn hoá.Như thế, Đa văn hoá ở đây được hiểu như một nội dung ý nghĩa, một bứcthông điệp, một ấn tượng mà hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyếtNaipaul chuyển tải

Tính đa văn hoá trong tiểu thuyết của V.S Naipaul được thể hiện quacác vỉa tầng văn hoá đa dạng, cùng với hệ thống các hình ảnh biểu tượngphong phú Đa số các tác phẩm của V.S Naipaul đề cập đến những mâuthuẫn của thế giới hậu thuộc địa, từ cả hai phía: những người thực dânkiêu ngạo khi khai phá nền văn minh cho một vùng đất khác, và ngườidân thuộc địa loay hoay trong tình thế tiến thoái lưỡng nan, đấu tranhkhẳng định chủ quyền và bản sắc Ông chuyên sâu vào các biểu tượngnhằm nêu bật chủ đề tác phẩm: những cuộc di cư, những điều trớ trêucủa cuộc sống lưu vong và xung đột niềm tin thời hậu thuộc địa

Liên quan đến diễn ngôn về chủ nghĩa đa văn hóa, Anders Hanberger

đã phân biệt ba khái niệm hoặc ba kiểu Đa văn hóa hay hội nhập đa văn

hóa Ba mô hình Đa văn hoá của Anders Hanberger đã gợi lên không ít

suy ngẫm về sự đấu tranh, va chạm, xung đột và chuyển hoá tất yếu giữacác hệ giá trị văn hoá Tính đối thoại của các giá trị văn hoá thiểu số vớinền văn hoá đa số diễn ra trên nhiều phương diện, cấp độ khác nhaunhằm gìn giữ, bảo lưu những giá trị văn hoá đặc sắc, đồng thời cũngthích nghi, biến đổi nhằm hoà nhập với xu thế mới

Hệ thống biểu tượng đó thể hiện các chiều kích khác nhau của ba

mô hình Đa văn hoá, đã góp phần tạo nên một V.S Naipaul rất riêng, rất

lạ trên văn đàn thế giới

4.2 Các biểu tượng trong tiểu thuyết Naipaul

4.2.1 Dòng sông – biểu tượng của quá trình đồng hoá văn hoá

Dòng sông đã trở thành một biểu tượng văn học xuất hiện trong thơ

ca, văn xuôi với nhiều nét nghĩa hàm ẩn Trong tiểu thuyết Khúc quanh

của dòng sông của V.S Naipaul, dòng sông đã trở thành một biểu tượng

xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, đại diện cho nhiều khía cạnh của cốttruyện, từ lối sống của người dân đến sức sống của một quốc gia trướcnhững thăng trầm lịch sử Điểm độc đáo chính là dòng sông đã trở thànhnhân chứng, cũng như đại diện cho sự đồng hoá văn hoá, giống như môhình Đa văn hoá thứ nhất của Anders Hanberger

Quá trình đồng hoá mang tính thích nghi của người dân địa phương

xuất phát từ chính dòng sông Những người bản địa sống trong vùng câybụi, theo truyền thống của bộ tộc châu Phi vẫn tin vào phù thuỷ, nhưng

họ cũng đồng thời nhận ra nhu cầu phải thích nghi với cái mới: nhữngcon dao cạo, những vật dụng của văn minh phương Tây và cả nền giáodục mới Một hình ảnh nổi bật nữa xuất hiện trên dòng sông là những

đám lục bình trôi, tượng trưng cho một kiểu người châu Phi mới, những

người nhanh chóng giành được quyền lực sau khi độc lập về chính trị

Một khía cạnh khác của đồng hoá văn hoá cũng xảy ra với cá nhân

Salim Sinh ra và lớn lên ở vùng bờ biển, Salim đã chọn cách di chuyểnvào sâu trong lục địa Phi châu để khởi nghiệp thương nhân bên khúcquanh của dòng sông Dần dần, con sông đã trở nên thân thương, gần gũinhư chính cái gọi là “quê hương” đối với chàng trai trẻ Quá trình đồnghoá diễn ra không hề dễ dàng, mà đã tạo nên những đụng độ, va chạm,xung đột giá trị một cách đáng tiếc (cái chết của cha Huisman) Tuynhiên, quá trình đó cũng là tất yếu khách quan của lịch sử, như dòngsông chảy không ngừng, vừa là nơi tình yêu bắt đầu nhưng cũng là chốnchia li của nhân vật chính, Salim

Biểu tượng đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo nghĩa của vănbản, gắn liền với các giá trị văn hoá và tạo nên cái độc đáo trong sáng tác

văn chương Hầu hết các tiểu thuyết của V.S Naipaul đều sử dụng biểutượng như một thủ pháp nghệ thuật đặc sắc, gắn liền với góc nhìn đachiều, độc đáo của một nhà văn li hương Mỗi biểu tượng là một sáng tạoduy nhất, không trùng lặp, là minh chứng cho quá trình lao động nghệthuật nghiêm túc, vượt qua những giới hạn biểu đạt của từ ngữ, gợi mởnhững chân trời tiếp nhận mới Vì thế việc giải mã tác phẩm thông qua

hệ thống biểu tượng là một hướng gợi mở khả thi và không kém phần thú

vị, đặc biệt là qua ba mô hình Đa văn hoá của Anders Hanberger

4.2.2 Ngôi nhà – biểu tượng của sự pha trộn văn hoá

Ngôi nhà thường được coi là nơi đi để trở về, là biểu tượng cho linh

hồn của một tổ ấm, một dòng họ, chứa đựng những mối gắn kết đặc biệt

với mỗi cá nhân Nghiên cứu tiểu thuyết của V.S Naipaul, chúng tôi

nhận thấy ngôi nhà trong Một Ngôi nhà dành cho ông Biswas đã trở

thành một biểu tượng đa nghĩa cho sự pha trộn các giá trị văn hoá Hindu

và Cơ đốc giáo Vì thế, có thể ứng dụng mô hình thứ hai của AndersHanberger về sự pha trộn văn hoá để giải thích cho biểu tượng này.Đầu tiên là ngôi nhà lớn Hanuman của dòng họ Tulsi, nơi hoà trộngiữa văn hoá Hindu và Cơ đốc giáo, giữa những giá trị truyền thống vàcái ngoại lai Ngoài những nghi lễ, phong tục Hindu, không thể không kể

đến sự xâm nhập từ từ của các giá trị văn hoá phương Tây trong chính ngôi nhà Hanuman và sự xuất hiện những mầm mống của sự thỏa hiệp,

ví dụ như trong vấn đề hôn nhân của Shekhar Ở đây, chúng ta cần khẳngđịnh lại sự hoà nhập, chứ không hoà tan các giá trị, tạo nên tính đa vănhoá độc đáo cho tác phẩm

Mở rộng hơn, biểu tượng ngôi nhà cũng đại diện cho sự pha trộn các giátrị văn hoá trong công cuộc tìm kiếm bản sắc và tự chủ ở một cộng đồng đachủng tộc Cuốn tiểu thuyết đề cập đến những người nhập cư Ấn Độ thế hệthứ hai tìm kiếm bản sắc trong xã hội đa chủng tộc ở Trinidad, cựu thuộcđịa của đế quốc Anh Khó có thể phủ nhận, trong cộng đồng người nhập cưthì một mối quan tâm đặc biệt là dành cho ngôi nhà - biểu tượng của tự do

và chủ quyền này Những ngôi nhà mà ông Biswas mơ ước, theo đuổi vàquản lý là hình ảnh tiêu biểu cho sự pha trộn các giá trị văn hoá trong côngcuộc tìm kiếm bản sắc và giấc mơ tự chủ của những quốc gia hậu thuộc địaloay hoay với nền độc lập mới giành được Từ đó, ngôi nhà đã trở thànhbiểu tượng đa văn hoá độc đáo trong quá trình giao thoa văn hoá Á – Âucủa cộng đồng Ấn di cư tại một quốc gia hậu thuộc địa

4.2.3 Bức tranh và khu vườn - biểu tượng của sự chung sống văn hoá Tính nhị nguyên của hai nền văn hoá Đông – Tây thể hiện rõ nét

trong quan điểm về sự sống và cái chết, vật chất và tinh thần “Nếu

phương Đông

thường được đối lập với phương Tây như là tính duy tinh thần đối lậpvới chủ nghĩa vật chất, đức hiền minh với sự huyên náo, cuộc sốngchiêm nghiệm với cuộc sống hoạt động, siêu hình học với tâm lí học -hoặc với logic học – thì đó là do những khuynh hướng sâu sắc và rất hiệnthực, nhưng không hề cực đoan… biểu tượng vẫn tồn tại, mặc dù đãthiếu đi những định vị về địa lí” Từ định nghĩa trên, có thể thấy Đông –Tây là một hệ biểu tượng đặc biệt của văn hoá.

4.2.3.1 Bức tranh – nhịp cầu nối Đông Tây

Trong cuốn tự truyện Bí ẩn khi tới, chúng tôi nhận thấy đã xuất hiệnmột biểu tượng Đông – Tây rất đặc sắc, xuyên suốt toàn bộ tácphẩm và đọng lại trong tâm trí người đọc Đó chính là chủnghĩa siêu thực của phương Tây và tư duy thiền định của người

Á Đông, kết tinh qua hình ảnh được nhắc đến trực tiếp hơn một

lần là bức tranh Bí ẩn của sự đến và buổi chiều Có thể thấy,

bức tranh đóng vai trò quan trọng trong việc định hình sáng táccủa nhà văn, nhưng trên tất cả, đó chính là cây cầu nối giữachất siêu thực của phương Tây và chất thiền Á Đông

Bàn về chất siêu thực trong bức tranh Bí ẩn của sự đến và buổi

chiều, không thể không nhắc đến đặc trưng nghệ thuật của De

Chirico là những hình khối, màu sắc, hoạ tiết, những tháp cao

và con người như những chấm nhỏ đổ bóng dài, ẩn chứa sựtrống rỗng, nghịch lý và tâm trạng ám ảnh, thể hiện rõ nhữngảnh hưởng của tư tưởng hiện sinh vô thần của Friedrich

Nietzsche Trong khi đó, tư duy thiền định có lẽ đã manh nha

từ tiêu đề tác phẩm, The enigma of arrival Bản thân từ arrival

trong nhan đề bức tranh và cũng là nhan đề của cuốn tiểu

thuyết đã rất giàu sức gợi Có thể hiểu arrival là sự đến, sự tới,

theo cách hiểu trực quan, nhưng ở nghĩa trừu tượng, từ này cóthể hàm chỉ một sự giác ngộ, một trạng thái tỉnh thức để hiểu

rõ, và một sự thấm thía của một cõi đời Chất thiền cũng đượcthể hiện qua những câu chuyện, những quan niệm về cuộcsống, văn hoá, những trăn trở, ưu tư về con người một cáchthành thực nhất

Biểu tượng Đông – Tây qua chủ nghĩa siêu thực và chất thiền định kết

hợp lại ở hình tượng bức tranh trong Bí ẩn khi tới đã truyền tải

những thông điệp nhân sinh sâu sắc, đa chiều Từ một bí ẩntrừu tượng siêu thực của hội hoạ, nhà văn đã liên tưởng tớinhững bí ẩn của đời người, để rồi từ đó khái quát lên thành mộtcuốn tự truyện đẫm chất thơ, chất hoạ và chất thiền

Điểm đặc sắc của biểu tượng chính là đã phản chiếu hànhtrình khám phá nội tâm và chân lí cuộc sống một cách dunghoà, giản dị qua hai yếu tố độc đáo: chủ nghĩa siêu thực đại

diện cho Tây phương và tư duy thiền định của Á Đông Đây làmột điểm gặp gỡ thú vị mà không phải nhà

văn hay tác phẩm nào cũng làm được, gợi lên những liên tưởngđến sự khác biệt và thống nhất trong đa dạng, hay sự chungsống giữa các giá trị Đa văn hoá theo quan điểm của AndersHanberger Theo quan điểm đó, các hệ giá trị văn hoá songsong tồn tại, bổ sung cho nhau trong một chỉnh thể thống nhấttrong đa dạng.

4.2.3.2 Khu vườn - bóng dáng thời gian trong quan niệm châu Á

và châu Âu

Trong lịch sử văn minh nhân loại, đặc biệt là tín ngưỡng, tôn giáo,vườn là “một biểu tượng của Thiên đường trên mặt đất, của Vũ trụ màvườn là trung tâm, của Thiên đường trên trời mà vườn là hình tượng”

Men theo hành trình của cuốn tự truyện Bí ẩn khi tới, ta còn bắt gặp

một biểu tượng rất đặc trưng cho văn hoá của xứ sở sương mù: nhữngkhu vườn Tuy nhiên, cái mới ở đây là V.S Naipaul đã đem đến chongười đọc một cảm nhận rất khác lạ, độc đáo về khu vườn Anh dưới gócnhìn của một người “ngoài cuộc” Khu vườn trở thành biểu tượng đanghĩa, mà qua đó, thấp thoáng bóng dáng thời gian trong sự giao lưu giátrị Á và Âu

Đó là khu vườn của Jack, xuất hiện ngay từ phần đầu truyện và cuốicuốn sách, trong một kết cấu đầu cuối tương ứng, gợi lên một chu kỳ của

sự sống, cái chết và sự hồi sinh theo quan niệm Á Đông Mở rộng hơn cóthể coi toàn vùng Salisbury nơi tác giả sống ẩn dật những năm tháng

sáng tác Bí ẩn khi tới là một khu vườn đặc biệt, là nơi chứng kiến lịch sử,

tôn giáo, cái chết và sự hồi sinh Khu vườn khổng lồ này chính là chứngnhân của lịch sử hàng nghìn năm, và V.S Naipaul đã nhận ra sự tái sinhtrong bóng tối và ánh sáng và khu chôn cất này là bằng chứng cửa sựkhước từ cái kết thúc cuối cùng của con người cổ đại

Trong tiểu thuyết, ngoài khu vườn của Jack còn xuất hiện khu vườncủa Pitton đại diện cho mô típ cái chết và sự lụi tàn, theo quan niệm vềcuộc đời hữu hạn của phương Tây Pitton trông coi một khu vườn bí mật,

bị khuất đến nỗi rất nhiều người đi ngang qua nơi này mà không biết nóđang tồn tại Cánh cửa khu vườn bí mật của ông chủ nhà đóng lại, đã đặtmột dấu chấm hết cho những nỗ lục cải tổ của Pitton và rất nhiều dấu hỏi

về cuộc đời trong lòng người đọc Khu vườn đóng lại một cuộc đời, màtheo tâm thức phương Tây là hữu hạn theo trục thời gian tuyến tính,không có hi vọng tái sinh Điểm độc đáo của biểu tượng khu vườn trong

Bí ẩn khi tới, là sự chung sống giữa các giá trị văn hoá, cụ thể là quan

niệm về thời gian và sự đổi thay Một mặt, V.S Naipaul nhận ra thảm

thực vật mục nát cũng gợi lên sự suy tàn của xã hội châu Âu, bởi theo

nghĩa rộng hơn, toàn bộ khu vực Salisbury là một khu vườn rộng lớn,trong đó có nhiều mảnh vườn nhỏ hơn, được tư nhân hóa Bản chất và

sự bảo tồn của mỗi

vườn đều phụ thuộc vào thái độ và kĩ năng của từng người làm vườn ở

một khía cạnh khác, V.S Naipaul vẫn giữ quan điểm Á Đông về chu kỳ

sự sống Ông nhận ra những nỗ lực can trường để duy trì sự sống xung

quanh mình: một bầy thỏ kiếm ăn trong tuyết, một gia đình ba con hươu

“xuất hiện trong thung lũng

V.S Naipaul cũng thể hiện cùng lúc hai quan niệm về thời gian quahình ảnh thảm thực vật của vùng Salisbury Quan niệm đó mang bóngdáng của tư tưởng Á Đông và phương Tây cùng song song tồn tại, như

mô hình về sự chung sống văn hoá theo Anders Hanberger Nhờ những

giá trị đa chiều đó, mà biểu tượng khu vườn trong Bí ẩn khi tới có những

nét độc đáo, đóng góp những ý nghĩa sâu sắc cho tác phẩm, từ kết cấuđầu cuối tương ứng, đến các lớp nghĩa về mô típ cái chết, sự sống củacon người, hay sự lụi tàn của một hệ thống xã hội

Cả bức tranh Bí ẩn của sự đến và buổi chiều và khu vườn kiểu Anh

đều có thể coi là đại diện cho mô hình đa văn hoá: sự chung sống, bởi lẽ

từ cả hai biểu tượng đều hàm chứa sự hoà hợp, đan xen các quan niệm,các chiều tư duy Đó là sự tồn tại hoà bình giữa tư duy siêu hình củaTây phương bên cạnh chất thiền đậm nét Á Đông, là quan niệm dòngthời gian tuyến tính của người châu Âu và niềm tin về vòng lặp tuầnhoàn của sự sống theo tư tưởng của người Á châu Như vậy, sự chungsống của các giá trị theo mô hình đa văn hoá thứ ba của AndersHanberger đã góp một cách nhìn mới, một cách hiểu mới về biểu tượng

trong tiểu thuyết Bí ẩn khi tới.

Biểu tượng đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo nghĩa củavăn bản, gắn liền với các giá trị văn hoá và tạo nên cái độc đáo trongsáng tác văn chương Hầu hết các tiểu thuyết của V.S Naipaul đều sử

dụng biểu tượng như một thủ pháp nghệ thuật đặc sắc, gắn liền với góc nhìn đa chiều, độc đáo của một nhà văn li hương Mỗi biểu tượng

là một sáng tạo duy nhất, không trùng lặp, là minh chứng cho quá trìnhlao động nghệ thuật nghiêm túc, vượt qua những giới hạn biểu đạt của từngữ, gợi mở những chân trời tiếp nhận mới Vì thế việc giải mã tác phẩmthông qua hệ thống biểu tượng là một hướng gợi mở khả thi và khôngkém phần thú vị, đặc biệt là qua ba mô hình Đa văn hoá của AndersHanberger

Không đảo lộn, “cuồng nộ” như William Faulkner; không kiến tạonhững mê cung phi lí như Franz Kafka, không kết hợp hiện thực vàmộng tưởng để “đi tìm thời gian đã mất” như Marcel Proust… V.S.Naipaul đã tạo dựng cho mình một thế giới riêng ̶ thế giới của những

ám ảnh hậu thuộc địa với chiều sâu tư tưởng, thái độ, phong cách, tàinăng ngôn từ, và đặc biệt là hệ thống biểu tượng phong phú, độc đáo, thểhiện sâu sắc những giá trị Đa văn hoá

KẾT LUẬN

1 Đa văn hoá là một lí thuyết có tính phổ quát trong nhiều ngànhkhoa học, nhưng có những ứng dụng rất hữu dụng trong việc nghiên cứuvăn chương, đặc biệt là các nhà văn li hương như V.S Naipaul Đa vănhoá là sự chung sống bình đẳng và tôn trọng các giá trị và bản sắc vănhoá trên khắp thế giới Nổi bật nhất trong lí thuyết Đa văn hoá là lí

thuyết hậu thuộc địa với cuốn Đông phương luận của Edward Said,

thuyết căn tính và nơi chốn của Doreen Massey, thuyết bản thể bất địnhcủa Stuart Hall và ba mô hình Đa văn hoá của Anders Hanberger

2 Không gian, thời gian trong tiểu thuyết của V.S Naipaul được tácgiả dụng công xây dựng với những nét đặc trưng, mới lạ mà nếu soi

chiếu dưới lí thuyết Căn tính và nơi chốn của Doreen Massey, ta sẽ thấy

những phạm trù không gian, thời gian đa văn hoá rất đặc biệt Đó làkhông gian đậm chất truyền thống vùng Caribe, với sự giao thoa củanhiều tôn giáo kết hợp với thời gian như một hành trình kiếm tìm bản sắckhông mệt mỏi Đó cũng có thể là không gian lữ thứ ở xứ sở sương mùAnh quốc với thời gian ngưng đọng nhằm tăng sức gợi cho những suy tưthiền định Hoặc đó có thể là không gian văn hoá lịch sử đầy biến độngcủa một quốc gia châu Phi trong dòng chảy thời gian của những va chạmvăn hoá Phạm trù thời gian cũng được khai thác trong mối tương quanvới không gian, với hành trình đi tìm bản ngã, với những va chạm vănhoá và với những trăn trở thời cuộc

3 Thế giới nhân vật của V.S Naipaul rất đa dạng, từ kiểu nhân vậtdấn thân, đến nhân vật hoà nhập và nhân vật bên lề Hầu hết các nhân vật

đó đều có nguồn gốc xuất thân và hoàn cảnh sống đặc biệt, là kết quả củanhững chuyến di cư, hoặc những chuyến xê dịch trong một thế giớiphẳng Ẩn sâu trong mỗi nhân vật là một thế giới nội tâm phong phú,phức tạp, đa chiều kích trong bối cảnh đa văn hoá, đặc biệt là dưới líthuyết về bản thể bất định của Stuart Hall Dòng ý thức, những trăn trở

và chiêm nghiệm của nhân vật mang tính độc đáo thể hiện những quanđiểm sống từ góc nhìn đặc biệt của con người từ nhiều bối cảnh sốngkhác nhau

4 Biểu tượng Đa văn hoá trong tiểu thuyết của V.S Naipaul cũngđược tác giả dụng công xây dựng qua nhiều tác phẩm và hàm chứa nhiềulớp ý nghĩa sâu sắc và đa chiều Đó có thể là dòng sông, ngôi nhà haykhu vườn, biểu tượng Đông – Tây gắn với nhan đề tiểu thuyết, cấu trúccác chương mục, và đặc biệt là số phận của các nhân vật, để từ đó gợi lênnhững chiêm nghiệm, những triết lí sâu sắc về cõi nhân sinh Các biểutượng không chỉ là kết tinh của những giá trị thẩm mỹ nghệ thuật trừutượng mà khi soi

chiếu trên ba mô hình Đa văn hoá của Anders Hanberger còn ẩn chứanhững giá trị văn hoá sâu sắc Thế giới biểu tượng đã góp phần thể hiệnnhững cuộc đấu tranh giữa các hệ giá trị văn hoá, có lúc là sự chungsống, có lúc là dung hợp hoặc thậm chí là đồng hoá văn hoá theo cáchhiểu của Đa văn hoá Nhờ vậy mà các biểu tượng hướng tới những vấn

đề mang tầm nhân loại như giải bá quyền văn hoá, vươn đến những giátrị nhân văn cao cả

Như vậy, tính Đa văn hoá đã góp phần tạo dựng nên tên tuổi của V.S.Naipaul, một tâm thái văn chương độc đáo của thế kỉ XX Cáctác phẩm của ông ẩn chứa những diễn ngôn giải đại tự sự,hướng đến những giá trị văn hoá ngoại vi, những tiếng nói bên

lề, nhưng tràn đầy khát vọng và sức sống Vì vậy, lí thuyết Đavăn hoá mang tính gợi mở những chiều sâu đó trong cấu trúccủa tác phẩm Thêm nữa, V.S Naipaul cũng nằm trong số cácnhà văn hậu thuộc địa nổi tiếng như Joseph Conrad, nên chắcchắn văn chương của ông cũng có nhiều điểm tương đồng, tiếpthu từ Conrad Đây có thể là những hướng mở để tiếp tụcnghiên cứu mới về V.S Naipaul nhằm đem lại một cái nhìn baoquát hơn về phong cách sáng tác và cảm quan đa văn hoá củanhà văn này

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1 Đinh Thị Lê (2017), “Đạo Hinđu trong tiểu thuyết Một Ngôi nhà

dành cho ông Biswas của V.S Naipaul”, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội (số 19/2017), 32-38.

2 Đinh Thị Lê (2020), “Literature and Global Culture issues – A casestudy of teaching Phan Thi Vang Anh’s short stories from global

issues”, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (số

19/2020), 46-52

3 Đinh Thị Lê (2021), “Đa văn hoá và những đổi mới trong việc giảng

dạy theo hệ thống tú tài quốc tế IB”, Tạp chí Giáo chức Việt Nam,

Hội cựu giáo chức Việt Nam (số 2/2021), 96-100.

4 Lộc Phương Thuỷ, Đinh Thị Lê (2021), “Dấu ấn hội hoạ trong tiểu

thuyết Bí ẩn khi tới của V.S Naipaul”, Tạp chí Lý luận Phê bình

Văn học – Nghệ thuật, Hội đồng lí luận, phê bình văn học, nghệ thuật trung ương (số 2/2021), 96-100.

5 Đinh Thị Lê (2021), “Không gian tiểu thuyết V.S Naipaul nhìn từ lí

thuyết Đa văn hoá”, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội (số 2/2021), 26-33.