Những đóng góp mới của đề tài - Thông qua dạy học môn Địa lí 12, giáo viên giúp học sinh lựa chọn các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm ở địa phương phù hợp với đối tượng học sinh
Trang 1tai lieu, luan van1 of 98.
Trang 2Năm học: 2020-2021
tai lieu, luan van2 of 98.
Trang 36 HĐTNST Hoạt động trải nghiệm sáng tạo
tai lieu, luan van3 of 98.
Trang 43 Thời gian nghiên cứu, áp dụng và những đóng góp mới của đề tài 3
1.1.3 Vai trò của giáo viên trong học tập trải nghiệm 8
1.2 Cơ sở thực tiễn của dạy học trải nghiệm 10
1.2.2 Đặc điểm hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí 11 1.2.3 Nguyên tắc của hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí 12
2.1 Mục tiêu của chương trình SGK Địa lí 12 15 2.2 Xác định các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí 12
2.3 Xác định hoạt động trải nghiệm của học sinh ở địa phương…
Trang 53.2 Đối tượng thực nghiệm
3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm
tai lieu, luan van5 of 98.
Trang 6hệ bằng vốn hiểu biết và kinh nghiệm cụ thể của người học, trên cơ sở đó, giáo viên
hệ thống hóa những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, đáp ứng mục tiêu dạy học
Môn Địa lí 12 có nhiều nội dung để tổ chức dạy học trải nghiệm tại địa phương trong chương trình xây dựng nông thôn mới quốc gia
Xuất phát từ những lí do trên nên tôi quyết định chọn “Tổ chức cho học sinh tham gia một số hoạt động trải nghiệm xây dựng nông thôn mới ở huyện Nghi Lộc thông qua dạy học Địa lí 12” làm đề tài nghiên cứu
II- MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
1 Mục đích
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Địa lí lớp 12, nâng cao hiệu quả giảng dạy của giáo viên Góp phần tạo hứng thú môn học, khắc sâu kiến thức, phát huy tính tự giác, độc lập và sáng tạo của học sinh
- Thông qua các hoạt động trải nghiệm như lao động công ích, bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn tài nguyên…ở địa phương, học sinh thấy rõ vai trò, trách nhiệm công dân, giáo dục ý thức xây dựng quê hương đất nước cho thế hệ trẻ Góp phần thực hiện có hiệu quả chương trình xây dựng nông thôn mới của Thủ tướng Chính phủ đoạn 2010 - 2020 và Quyết định số 558/QĐ-TTg ngày 5 tháng 4 năm
Trang 7- Xác định, lựa chọn, tổ chức các hình thức dạy học trải nghiệm tại địa phương đem lại hiệu quả thông qua môn Địa lí lớp 12 ở trường THPT
- Từ kết quả đạt được đề tài đưa ra các kiến nghị, đề xuất
III - ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, PHƯƠNG PHÁP VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Toàn bộ học sinh lớp 12 của trường THPT Nghi Lộc 3 từ năm học 2019 -
2020 đến nay
2 Phương pháp nghiên cứu
2.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến hoạt động dự án, trải nghiệm, năng lực hợp tác như SGK Địa lí 12, SGV Địa lí 12, các sách lý luận và phương pháp giảng Địa lí, những giáo trình, những luận văn, luận án, các tạp chí, bài viết và những website làm cơ sở khoa học nghiên cứu của đề tài
2.2 Phương pháp điều tra cơ bản
Chúng tôi sử dụng phần mềm Google Form để thiết lập phiều điều tra thực trạng việc dạy học trải nghiệm, trao đổi, phỏng vấn giáo viên, học sinh
2.3 Phương pháp tham vấn chuyên gia
Sau khi xây dựng được các hoạt động trải nghiệm, tác giả sẽ tham khảo ý kiến của các giảng viên đại học,những giáo viên có kinh nghiệm về vấn đề này
2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Sau khi xây dựng dự án, trải nghiệm cho học sinh, chúng tôi tiến hành thực nghiệm ở trường THPT Nghi Lộc 3 để kiểm tra tính đúng đắn, tính thực tiễn của đề tài Kết quả thực nghiệm được đánh giá qua phiếu quan sát và bài kiểm tra
+ Đối tượng thực nghiệm: học sinh lớp 12 THPT
+ Nội dung thực nghiệm: các bài học liên quan
+ Các bước thực nghiệm
2.5 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
- Sử dụng bộ công cụ và các tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác để đánh giá học sinh và xử lý bằng phần mềm Excel
tai lieu, luan van7 of 98.
Trang 83 Thời gian nghiên cứu, áp dụng của đề tài
- Nghiên cứu từ năm học 2019 - 2020
- Áp dụng đề tài và đạt kết quả cao từ năm học 2020 - 2021
4 Những đóng góp mới của đề tài
- Thông qua dạy học môn Địa lí 12, giáo viên giúp học sinh lựa chọn các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm ở địa phương phù hợp với đối tượng học sinh, phù hợp với điều kiện thực tế của trường phổ thông góp phần xây dựng nông thôn mới của huyện nhà
- GV đánh giá đúng năng lực học tập của từng học sinh Giúp học sinh yêu thích và học tập tốt môn Địa lí
-
tai lieu, luan van8 of 98.
Trang 9PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận
Giáo dục trải nghiệm là khái niệm phức hợp, trong đó người dạy khuyến khích người học tiến hành các hoạt động thực tế và thông qua thực hiện các hành động để tăng cường sự hiểu biết, mở rộng kinh nghiệm, phát triển kỹ năng, hình thành các giá trị sống, phát triển các tiềm năng của bản thân
1.1 Khái niệm giáo dục trải nghiệm
Hiệp hội giáo dục trải nghiệm đã định nghĩa: “Giáo dục trải nghiệm là một
triết lý toàn diện, nơi mà kinh nghiệm được lựa chọn một cách cẩn thận được hỗ trợ bởi sự phản ánh, phân tích, tổng hợp, được cấu trúc để yêu cầu người học chủ động,
ra quyết định, và chịu trách nhiệm về kết quả, thông qua các câu hỏi chủ động đặt ra, điều tra, thử nghiệm, tò mò, giải quyết vấn đề, giả định trách nhiệm, sáng tạo, xây dựng ý nghĩa, và tích hợp kiến thức phát triển trước đó” Người học được tham gia về
mặt trí tuệ, tình cảm, xã hội, chính trị, tinh thần và thể chất trong một môi trường
mà người học có thể trải nghiệm thành công, thất bại, cuộc phiêu lưu, chấp nhận rủi
ro Việc học tập thường liên quan đến sự tương tác giữa người học, người học với môi trường Nó thách thức người học để tìm hiểu vấn đế của các giá trị, mối quan
hệ, đa dạng và cộng đồng Vai trò chính yếu của giáo dục bao gồm việc lựa chọn những kinh nghiệm phù hợp, đặt ra vấn đề, thiết lập ranh giới, hỗ trợ người học, đảm bảo an toàn về thể chất và tình cảm, tạo thuận lợi cho quá trình học tập, hướng
dẫn phản ánh, và cung cấp các thông tin cần thiết Các kết quả của việc học tập là
cơ sở kinh nghiệm và học tập trong tương lai
1.2 Dạy học trải nghiệm
Theo Từ điển tiếng Việt: “Trải nghiệm” là sự trải qua, kinh qua và chiêm
nghiệm một quá trình Trải nghiệm là hành động, kết quả của hành động là người tham gia có được “kinh nghiệm” [1]
tai lieu, luan van9 of 98.
Trang 10Theo Hiệp hội Giáo dục trải nghiệm (Association for Experiential Education
- AEE) (1977): “Dạy học trải nghiệm là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp
trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng
và xã hội” Khái niệm “dạy học trải nghiệm” là một phạm trù rộng, bao gồm hệ
thống các phương pháp, hình thức dạy học đảm bảo các đặc điểm: người học tham gia vào hoạt động thực tế hoặc mô phỏng phải có quá trình chiêm nghiệm Nếu chỉ
có nghĩa là “kinh qua” thì hành động có thể mang tính “bắt chước, rập khuôn” mà không có sự nhận thức của chủ thể Nếu chỉ có nghĩa là “chiêm nghiệm” không dựa trên sự tham gia thì kinh nghiệm đó chưa thực sự vững chắc bởi vì không dựa trên cảm nhận, xúc cảm thực tế của người học (ví dụ, chúng ta nghĩ rằng ớt thì phải cay nhưng thực tế không phải ớt nào cũng cay hoặc độ cay mỗi loại khác nhau - chỉ có người nếm trải thì mới nhận xét chính xác) Trong cuộc sống, mỗi chúng ta đều có thể “học qua trải nghiệm” một cách chủ động - là quá trình một người sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì là hữu ích hoặc quan trọng cần nhớ, và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động khác trong tương lai (John Dewey, 1938) - như lịch sử tiến hóa nhân loại đã chứng minh Việc học có thể được diễn ra ở nhiều môi trường khác nhau: nhà trường, gia đình và xã hội; người học có thể học qua bạn bè, người thân, thầy cô,
Những vấn đề đặt ra ở đây là không phải những kinh nghiệm tự tích lũy bao giờ cũng đúng mà nhiều kinh nghiệm phải trải qua nhiều lần sai lầm, thất bại trong một khoảng thời gian dài mới đi đến được chân lí Chính vì lẽ đó, giáo dục trong nhà trường có vai trò quan trọng trong việc định hướng, thúc đẩy và tạo điều kiện thuận lợi để người học được trải nghiệm trong môi trường sư phạm, rút ngắn thời gian cần thiết để người học phát hiện và chiếm lĩnh tri thức một cách có ý nghĩa đối với mỗi cá nhân
Dạy học trải nghiệm có thể diễn ra ở trong và ngoài lớp học: Ở trên lớp, đó là quá trình học sinh (HS) được trải nghiệm thông qua những hoạt động giao tiếp và hợp tác, những phương tiện trực quan (video, hình ảnh, mô hình, ), những tình
tai lieu, luan van10 of 98.
Trang 11huống dạy học, những hoạt động thực hành, thí nghiệm; ở ngoài lớp học, không gian trải nghiệm vô cùng phong phú và đa dạng (tham quan, trò chơi ngoài trời, giao lưu, văn nghệ, hoạt động cộng đồng, ) Với ở mỗi không gian, hoạt động cách thức tổ chức và mục đích giáo dục có những điểm khác nhau nhất định, song không ngoài mục tiêu chung là phát triển phẩm chất và năng lực người học
1.3 Khái niệm học tập trải nghiệm
Học tập trải nghiệm là quá trình học tập, qua đó kiến thức, năng lực được tạo
ra thông qua sự biến đổi kinh nghiệm Kinh nghiệm đóng vai trò trung tâm trong quá trình học “Học tập là quá trình mà kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm” (theo Kolb,1984) Kết quả của kiến thức là sự kết hợp giữa nắm bắt kinh nghiệm và chuyển đổi nó” Bên cạnh đó, thông qua hành động (việc làm), chủ thể tạo ra tri thức mới trên cơ sở trải nghiệm thực tế, dựa trên đánh giá, phân tích những kinh nghiệm, kiến thức sẵn có nhờ sự tác động của kiến thức tiếp thu được qua hành động với đối tượng
Theo tác giả Chickering: học tập trải nghiệm có nghĩa là học tập xảy ra khi
những thay đổi về phán đoán, cảm xúc hoặc kỹ năng của cá nhân trải qua một hoặc một chuỗi các sự kiện
Còn theo Hutton: học tập trải nghiệm là học hỏi bắt nguồn từ việc đã làm và
từ kinh nghiệm của cá nhân Đó là học tập sử dụng kinh nghiệm để định hướng việc lựa chọn và hành động
Như vậy, học tập trải nghiệm là người học học tập bắt nguồn từ kinh nghiệm
và thông qua các HĐTN, các HĐTN của người học được thực hiện theo một chu kỳ khép kín với các pha nối tiếp nhau nhằm chuyển đổi kinh nghiệm và nắm bắt kinh nghiệm mới Thông qua HĐTN, HS phát triển các kỹ năng thiết yếu như: lập kế
hoạch, kiểm soát (KN tự điều chỉnh hành động nhận thức của HS), đánh giá Trong quá trình dạy học, GV cần thiết kế một hệ thống các hoạt động để tăng cường việc học cách học của HS, các hoạt động này sẽ được phát triển bởi HS để giúp họ học tập một cách chủ động, phát triển khả năng tự học để có thể học tập suốt đời
Thông qua hoạt động trải nghiệm phát triển đuợc các chiến lược học tập có hiệu quả để thu thập và ghi nhớ thông tin khác nhau trong quá trình học như: tham quan
tai lieu, luan van11 of 98.
Trang 12mô hình thực tế (trực quan), thực hành thao tác thí nghiệm, trao đổi thảo luận trên các diễn đàn, thảo luận nhóm…
Hoạt động trải nghiệm giúp phát triển năng lực người học: Theo các tác giả
Gordon (2004); Crino (1979); Hawtrey (2007); Cooper, Bottomley, Gordon; Linn, Howard, Miler (2004) thì năng lực của HS được hình thành và phát triển khi mà
HS được huy động kiến thức, kỹ năng của mình vào giải quyết một tình huống/vấn
đề trong bối cảnh thực Trong học tập trải nghiệm, HS phải huy động kiến thức, kinh nghiệm đã có nhằm tìm tòi, khám phá để chiếm lĩnh tri thức, từ đó phát triển năng lực nhận thức kiến thức, năng lực nghiên cứu khoa học Quá trình chia sẻ, thảo luận, phản ánh giúp HS phát triển được năng lực hợp tác và năng lực giao tiếp Quá trình hệ thống hóa khái niệm giúp HS phát triển năng lực hệ thống hóa, khái hóa kiến thức Thử nghiệm tích cực giúp HS phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn của cuộc sống Thông qua trải nghiệm, HS phát triển năng lực sáng tạo từ việc đề xuất các ý tưởng, thực hiện nhiệm vụ
Học tập trải nghiệm hình thành cho HS xúc cảm với đối tượng học tập
Trong quá trình học tập trải nghiệm, người học được tiếp xúc, tương tác trực tiếp với đối tượng học tập Quá trình đó sẽ giúp người học hình thành và phát triển cảm xúc của mình, từ đó phát triển nhân cách, phẩm chất
1.4 Vai trò của giáo viên trong học tập trải nghiệm
Học tập trải nghiệm chính là người học tự vận động, tự học nhưng không có nghĩa là hạn chế vai trò của người GV vì sự trải nghiệm ở đây là sự trải nghiệm có định hướng, có dẫn dắt chứ không phải sự trải nghiệm tự do, tự phát, thiếu định hướng GV và HS làm việc cùng nhau trong một ngữ cảnh thân thiện và chia sẻ; GV không chỉ đạo việc học tập ở HS thông qua các kĩ thuật đã định sẵn GV có vai trò
là người hỗ trợ, là chuyên gia bộ môn, thiết lập và đánh giá tiêu chuẩn, huấn luyện viên Trong quá trình dạy học, GV cần tạo cơ hội cho HS trải nghiệm, vận dụng những kinh nghiệm đã có vào giải quyết nhiệm vụ học tập mà thông qua trải nghiệm HS có thể học hỏi từ sai lầm của bản thân GV tạo môi trường học tập sao cho HS có thể chia sẻ, phản ánh kinh nghiệm để HS học hỏi từ chính bạn bè GV
hỗ trợ HS trong quá trình khái quát hóa khái niệm và phát huy vai trò huấn luyện
tai lieu, luan van12 of 98.
Trang 13viên trong quá trình thiết kế nhiệm vụ cho HS vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tiễn
Điều kiện thiết yếu để tổ chức cho HS học tập trải nghiệm là GV cần phải biết cách thiết kế các HĐTN dựa vào nội dung kiến thức và các điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường
1.5 Đặc điểm của dạy học trải nghiệm
Từ những kết quả nghiên cứu các lí thuyết trên có thể thấy học tập trải nghiệm sáng tạo là phương thức hoạt động chỉ sự tương tác, sự tác động của chủ thể với đối tượng xung quanh và ngược lại Đây là hoạt động của chính bản thân chủ thể Những hoạt động này vừa mang tính trải nghiệm, thử và sai, vừa là cách thức nhận thức, tác động của riêng mỗi chủ thể Qua hoạt động giải quyết vấn đề
mà thu nhận những giá trị cần thiết cho bản thân đó chính là quá trình mang tính trải nghiệm Mục đích của giáo dục hướng cho người học sống ở tương lai Học tập trải nghiệm sáng tạo nhấn mạnh đến sự trải nghiệm, thúc đẩy năng lực sáng tạo của người học Học tập trải nghiệm khuyến khích học sinh hoạt động một cách tích cực
và chủ động Hoạt động trải nghiệm chủ yếu tạo ra cho học sinh nhiều trải nghiệm
để các em khám phá từng bước khả năng sáng tạo của chính mình Học sinh không phải học thuộc lòng ý nghĩa hay giá trị của mỗi chủ đề bài học mà các em được rèn luyện óc quan sát, cách miêu tả hay cách mô phỏng vấn đề Học sinh được làm quen với các phương pháp nghiên cứu, thu thập tài liệu, thảo luận và xử lí thông tin, trình bày bằng các hình thức đa dạng như triển lãm, thuyết trình, báo tường, kịch nói,… các kết quả tìm hiểu của mình hay của nhóm Sự đam mê, chủ động khám phá dẫn các em đến sự sáng tạo trong học tập Đây là một môi trường rèn luyện kĩ năng sống một cách bổ ích, thiết thực, hấp dẫn và sinh động nhất Học tập trải nghiệm có một số đặc điểm sau:
- Học tập trải nghiệm mang tính xã hội, địa phương: Khi tham gia hoạt động, học sinh được tiếp xúc và hợp tác với bạn bè, chuyên gia trong lĩnh vực tìm hiểu, các nhân vật trong xã hội; tiếp cận các sự kiện, các nguồn lực khác nhau trong xã hội thường có thể là địa phương hay một vùng miền nào đó trên đất nước ta
- Tính linh hoạt về nội dung và hình thức: Với nội dung đa dạng thuộc nhiều
tai lieu, luan van13 of 98.
Trang 14lĩnh vực tự nhiên - xã hội, nghệ thuật và thể thao, hướng nghiệp trên cơ sở sự lựa chọn theo nhu cầu của học sinh, bối cảnh địa phương, giá trị chung của công dân thế kỷ XXI Có những hoạt động tổ chức tại trường, có những hoạt động bên ngoài trường với nhiều hình thức linh hoạt, sáng tạo
- Học tập trải nghiệm hướng đến các giá trị nhân văn: Đặc điểm của học tập trải nghiệm sáng tạo là luôn đề cao tính tự chủ, sáng tạo của người học; khẳng định cái tôi, giá trị của bản thân; nêu cao tinh thần hợp tác, tương trợ và giúp đỡ nhau trong công việc và trong cuộc sống
- Học tập trải nghiệm sáng tạo khai thác tối đa các nguồn lực của xã hội cả
về con người và cơ sở vật chất Đó có thể là sự đóng góp về trí tuệ của cộng đồng,
đó là cơ sở vật chất Minh chứng là sự thành công của một cá nhân nào đó trong nghề nghiệp, đó là cơ sở vật chất để học sinh trải nghiệm và sáng tạo…
- Cách dạy học trải nghiệm không nhằm truyền thụ kiến thức một chiều cho học sinh những kiểu kiến thức hàn lâm, cũng không dừng lại ở việc giúp học sinh nắm bắt được nội dung đề cập đến trong mỗi chủ đề, mà cung cấp cho học sinh cách đọc, cách tiếp cận, khám phá những vấn đề nội dung và ý nghĩa của bài học,
từ đó hình thành cho học sinh phương pháp đọc và quan sát một cách tích cực, chủ động, có quan điểm và chính kiến cá nhân Sự tương tác giữa học sinh với học sinh
và học sinh với giáo viên được đánh giá rất cao Học sinh được kì vọng sẽ suy nghĩ
về kiến thức mà mình được dạy rồi liên hệ thực tế, phát triển, trình bày ý kiến của riêng mình Các em được tự do đặt câu hỏi và có thể phê bình về những gì mà giáo viên và các bạn cùng lớp nói đồng thời sử dụng sự sáng tạo, trải nghiệm thực tế của riêng mình để áp dụng các kiến thức vừa học được
- Dạy học trải nghiệm sáng tạo thiên về phương pháp, kĩ năng giúp học sinh phát triển được năng lực đọc hiểu vấn đề, có thái độ tích cực để tự mình tiếp cận và
xử lí những thông tin đã được học, trải qua, hay đang trực tiếp trải nghiệm được Với phương pháp học này giáo viên cần thường xuyên gắn các nội dung dạy học với đời sống xã hội giúp các em học sinh có thể huy động được những trải nghiệm
cá nhân người học trong tiếp cận thông tin Khi đã được trang bị cách học, phương pháp học, phương pháp quan sát, học sinh có đủ năng lực huy động các kiến thức,
tai lieu, luan van14 of 98.
Trang 15kĩ năng cần thiết để xử lí các tình huống, bài tập theo định hướng năng lực cụ thể được đặt trong các đề kiểm tra Do hiểu bản chất vấn đề nên học sinh có thể chủ động ứng phó và làm bài không quá máy móc rập khuôn như cách học truyền thống
2 Cơ sở thực tiễn của dạy học trải nghiệm
2.1 Trải nghiệm trong dạy học Địa lí
Theo Từ điển Tiếng việt [1; tr 1020], “Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết,
từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là kinh qua thực tế nhận thấy điều nào đó là đúng Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có.”
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam [2], “Trải nghiệm theo nghĩa chung nhất
là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức…) trong đời sống tâm lí của từng người Theo nghĩa hẹp hơn, chuyên biệt hơn của tâm lí học, là những tín hiệu bên trong, nhờ đó nghĩa của các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý thức, chuyển thành ý riêng của cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân Sáng tạo là hoạt động tạo ra cái mới, có thể sáng tạo trong bất kì lĩnh vực nào: khoa học (phát minh), nghệ thuật, sản xuất - kĩ thuật (sáng tác, sáng chế), kinh tế, chính trị,…”
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “Trải nghiệm hay kinh nghiệm là
tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong hoặc quan sát sự vật hoặc sự kiện đạt được thông qua tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó”
Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với từ “thử nghiệm” Thực tiễn cho thấy trải nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm
Từ những định nghĩa trên, gắn với chuyên môn Địa lí và các năng lực cần
đạt được chúng tôi xây dựng định nghĩa: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo
trong môn Địa lí là một nhiệm vụ học tập gắn với thực tiễn mà học sinh cần phải vận dụng vốn kinh nghiệm về tự nhiên và kinh tế - xã hội, để trải nghiệm, phân tích, khái quát hóa thành kiến thức của bản thân và vận dụng để giải quyết vấn
đề thực tiễn trên cơ sở sáng tạo và phối hơp nội dung môn học”
tai lieu, luan van15 of 98.
Trang 16Như vậy, hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hình thức hoạt động được thực hiện sáng tạo và hiệu quả, giúp HS phát hiện, hình thành kiến thức, vận dụng kiến thức
đã học và áp dụng trong thực tế đời sống Các hoạt động được thực hiện trong lớp học, trường, nhà hay tại bất kì địa điểm nào phù hợp
2.1.1 Đặc điểm hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí
HĐTN là một loại hình hoạt động dạy học có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường; HS được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động, từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; HS được trải nghiệm, bày tỏ quan điểm, ý tưởng, đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, thể hiện tự khẳng định bản thân, tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và bạn bè Trải nghiệm sáng tạo trong môn Địa lí thể hiện rất rõ đặc điểm này, các hoạt động được tổ chức với mục đích dạy học Địa lí,
mà nội dung Địa lí là các kiến thức gắn liền với tự nhiên hoặc kinh tế - xã hội vì vậy dạy học gắn liền với thực tế, ngoài thực địa là một hoạt động đã được duy trì thường xuyên, liên tục bên cạnh hình thức dạy học truyền thống là dạy học trên lớp
HĐTN có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, ngoài kiến thức về Địa
lí, HĐTN còn tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: vật lí, hóa học, sinh học, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục lao động, giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu, giáo dục phòng chống HIV/AIDS
và tệ nạn xã hội, giáo dục vệ sinh an toàn thực phẩm, giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm, giáo dục giới tính và sức khỏe sinh sản vị thành niên,
HĐTN có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác nhau ở trong hoặc ngoài nhà trường như: lớp học, thư viện, phòng đa năng, phòng truyền thống, sân trường, vườn trường, công viên, vườn hoa, viện bảo tàng, các di tích lịch sử và văn hóa, các danh lam thắng cảnh, các công trình công cộng, nhà các nghệ nhân, các làng nghề,
cơ sở sản xuất, hoặc ở các địa điểm khác ngoài nhà trường có liên quan đến chủ
Trang 17hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, lao động công ích, sân khấu hóa, tổ chức các ngày hội,
Ví dụ: dạy bài 17 - Thổ những quyển, các nhân tố hình thành thổ những (Địa
lí lớp 10), HS được sưu tầm và mang các loại đất có tại địa phương vào lớp để học các đặc điểm vật lý, hóa học của đất, thậm chí HS có thế cảm nhận độ tơi, xốp của đất khi trực tiếp đưa tay để sờ và cảm nhận Đây là trải nghiệm khá mới mẻ đặc biệt với HS ở thành thị Nội dung, giá trị của các loại đất, giáo viên có thể kết hợp các kinh nghiệm đã có của HS (đặc biệt là HS nông thôn) để phát huy khả năng sáng tạo khi dạy nội dung nay HS có thể học trong lớp có thể ra một khu vườn hoặc đồng ruộng nơi gần nhất để học tập và trải nghiệm sự sáng tạo của chính mình về nội dung thổ nhưỡng và giá trị các loại đất Phân biệt và nhận biết giá trị loại đất phù sa để trồng cây gì (kiến thức sinh học), từ đó có thể giải thích tại sao hai vùng đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long lại là hai vựa lúa lớn nhất của
cả nước Tương tự với các loại đất chua, đất phèn, đất cát ta thực hiện theo hình thức trên
Các vấn đề về tự nhiên và hoạt động kinh tế - xã hội được giải quyết tương đối đơn giản, phù hợp năng lực của HS mà vẫn mang lại nhiều hiệu quả trải nghiệm sáng tạo
2.1.2 Nguyên tắc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí
Nguyên tắc 1: đảm bảo mục tiêu dạy học
Hoạt động trải nghiệm phải giúp HS lĩnh hội tri thức (tri thức khoa học Địa lí
và tri thức phương pháp), phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù của bộ môn, rèn kĩ năng sống Mục tiêu này dùng để định hướng xuyên suốt trong quá trình tổ chức hoạt động
Nguyên tắc 2: đảm bảo tính khoa học
Hoạt động trải nghiệm phải giúp HS chiếm lĩnh hệ thống tri thức cơ bản, hiện đại về các lĩnh vực khoa học thông qua trải nghiệm; phải được thiết kế theo định hướng phát triển năng lực tư duy khoa học giúp HS tiếp xúc, hình thành và phát triển một số các phương pháp nghiên cứu khoa học
Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính sư phạm
tai lieu, luan van17 of 98.
Trang 18Hoạt động trải nghiệm phải thể hiện tính vừa sức và phù hợp với tâm sinh lí
của HS; phải mang tính đặc trưng của môn học, gần gũi, phù hợp với cách suy nghĩ, nhu cầu, sở thích của HS
Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính thực tiễn
Hoạt động trải nghiệm phải gắn liền với thực tiễn cuộc sống và có tính ứng
dụng cao HS được học trong thực tiễn và bằng thực tiễn
Nguyên tắc 5: Đảm bảo tính đa dạng, phong phú
Cần tạo ra nhiều loại hoạt động phù hợp với từng môi trường tổ chức đảm bảo cho HS được trải nghiệm, từ đó rút ra kiến thức và vận dụng sáng tạo vào các tình huống mới Tùy theo hoàn cảnh và đối tượng, tùy theo đặc trưng của nội dung
mà khuyến khích các hình thức giáo dục trải nghiệm khác nhau Giáo viên tạo ra những hoạt động trải nghiệm cho HS và là người chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn HS trong quá trình tham gia hoạt động
2.1.3 Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong học tập Địa lí
* Về kiến thức:
+ Cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng địa lí một cách chân thực, cụ thể vì các học sịnh được trực tiếp trải nghiệm Gắn kiến thức địa lí trong sách vở với thực tiễn làm cho kiến thức địa lí gần gũi, dễ nhớ, dễ hiểu
+ Hình thành khái niệm, hiểu được bản chất và những mối liên hệ bên trong của các hiện tượng địa lí tự nhiên và kinh tế xã hội
+ Giúp học sinh khắc sâu, nhớ lâu kiến thức địa lí, hình thành các mối liên hệ giữa điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội
tai lieu, luan van18 of 98.
Trang 19Học sinh có điều kiện nghiên cứu khoa học, làm việc với tài liệu, rèn luyện một số các kĩ năng, phát triển năng lực cho học sinh: năng lực tự học, năng lực giao tiếp ứng xử, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông
+ Hình thành những phẩm chất: sống yêu thương (thể hiện ở sự sẵn sàng tham gia các hoạt động giữ gìn, bảo vệ đất nước, phát huy truyền thống gia đình Việt Nam, các giá trị di sản văn hoá của quê hương, đất nước; tôn trọng các nền văn hoá trên thế giới, yêu thương con người, biết khoan dung và thể hiện yêu thiên nhiên, cuộc sống), sống tự chủ, sống trách nhiệm…
-
tai lieu, luan van19 of 98.
Trang 20CHƯƠNG II CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM CÓ THỂ THỰC HIỆN
TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 2.1 Mục tiêu chương trình Địa lí lớp 12 - THPT
2.1.1 Về kiến thức
Hiểu và trình bày được các kiến thức phổ thông, cơ bản, cần thiết về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địa phương nơi học sinh đang sinh sống nói riêng
2.1.2 Về kĩ năng
Cũng cố và phát triển:
- Kĩ năng học tập và nghiên cứu địa lí: quan sát, nhận xét, phân tích, so sánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí; vẽ lược đồ, biểu đồ; phân tích, sử dụng bản
đồ, Atlat, biểu đồ, lát cắt, số liệu thống kê
- Kĩ năng thu thập, xử lí, tổng hợp và thông báo thông tin địa lí, trình bày các thông tin địa lí
- Kĩ năng vận dụng tri thức địa lí để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và bước đầu tham gia giải quyết những vấn đề của cuộc sống phù hợp với khả năng của học sinh
2.1.3 Về thái độ, hành vi
- Có tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước và tôn trọng các thành quả của nhân dân Việt Nam cũng như của nhân loại
- Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giải thích các
sự vật, hiện tượng địa lí
- Có ý chí tự cường dân tộc, niềm tin vào tương lai của đất nước; sẵn sàng tham gia vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ, cải tạo môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình và cộng đồng
2.2 Xác định các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí lớp 12
2.2.1 Tổ chức thảo luận
tai lieu, luan van20 of 98.
Trang 21Đây có lẽ là cách thức tổ chức dạy học trải nghiệm đơn giản và dễ thực hiện nhất với điều kiện nước ta cũng như mặt bằng chung của các trường phổ thông hiện nay Thảo luận có thể diễn ra trong phạm vi hẹp trong lớp học dưới sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên học sinh cùng nhau trao đổi tìm ra nguyên nhân và giải pháp thực hiện chủ đề cùng trao đổi Qua cách học này các em có thể trực tiếp trao đổi ý kiến, bày tỏ ý kiến với những người xung quanh mà trực tiếp là thầy cô và bạn bè trong lớp Đây là hoạt động thiết thực để học sinh bày tỏ suy nghĩ, ý kiến quan điểm hay đề ra những câu hỏi đề xuất về vấn đề Chính không gian tạo nên sự tôn trọng bình đẳng đã khuyến khích kích thích tính hứng thú, nguyện vọng học tập của các em Đồng thời đây cũng là dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau Thông qua việc thảo luận giúp các em khẳng định vai trò tiếng nói của mình, đưa ra suy nghĩ và hành vi tích cực để khẳng định mình Thảo luận góp phần giúp các em tự tin và xây dựng kĩ năng cần thiết như: kĩ năng phát biểu ý kiến trước tập thể, kĩ năng trình bày vấn đề, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe, kĩ năng phát hiện vấn đề…Bên cạnh đó với hình thức thảo luận còn tăng cường tính độc lập tự chủ ở người học Giáo viên chỉ là người tổ chức còn học sinh là người chủ trì, dẫn dắt, thực hiện Tuy nhiên đây cũng chỉ là bước đầu của học tập trải nghiệm hình thức tổ chức này sẽ khó phát huy hết năng lực người học và đặc biệt là những em học sinh còn chưa chú ý tới học tập Bởi vậy giáo viên cần có những hình thức tổ chức hấp dẫn với tất cả đối tượng học sinh nhằm phát triển năng lực ở người học
2.2.2 Hoạt động câu lạc bộ (CLB)
Câu lạc bộ là hình thức sinh hoạt ngoại khóa của những nhóm HS cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu,… dưới sự định hướng của những nhà giáo dục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các HS với nhau và giữa HS với thầy cô giáo, với những người lớn khác Hoạt động của CLB tạo cơ hội để HS được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà HS quan tâm, qua
đó phát triển các kĩ năng của HS như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe và biểu đạt ý kiến, kĩ năng trình bày suy nghĩ, ý tưởng, kĩ năng viết bài, kĩ năng chụp ảnh,
kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm, kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề,… CLB
là nơi để HS được thực hành các quyền trẻ em của mình như quyền được học tập,
tai lieu, luan van21 of 98.
Trang 22quyền được vui chơi giải trí và tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật; quyền được tự do biểu đạt; tìm kiếm, tiếp nhận và phổ biến thông tin,… Thông qua hoạt động của các CLB, nhà giáo dục hiểu và quan tâm hơn đến nhu cầu, nguyện vọng mục đích chính đáng của HS CLB hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, thống nhất, có lịch sinh hoạt định kì và có thể được tổ chức với nhiều nội dung khác nhau như: CLB em yêu Địa lí ; CLB Địa lí thiên văn; CLB tìm hiểu kỳ quan thế giới; CLB Việt Nam đất nước con người; CLB chủ quyền Việt Nam; CLB kinh tế thời hội nhập…
2.2.3 Tổ chức các trò chơi
Trò chơi Địa lí còn có vai trò tạo hứng thú học tập, niềm tin và tình cảm của học sinh được nâng cao Đối với các em học sinh, môn Địa lí trở nên sinh động, gần gũi, thiết thực hơn, giúp các em yêu thích môn Địa lí hơn
Để có một trò chơi đúng nghĩa và bổ ích phải hội tụ 3 yếu tố sau: Xây dựng bầu không khí vui tươi, sống động, thu hút tất cả mọi người cùng tham gia; Rèn luyện kỹ năng phản ứng nhanh, tháo vát, quyết đoán , Giáo dục chiều sâu: Thông qua các trò chơi giúp các em học sinh nhận thức được tinh thần đoàn kết, tình đồng đội và kỉ luật tập thể, tính trung thực
Để thực hiện trò chơi Địa lí cần thực hiện những nguyên tắc sau: Tổ chức trò chơi Địa lí phải phù hợp với đặc điểm tâm lý, trình độ nhận thức và hoàn cảnh học tập của học sinh, phù hợp với điều kiện vật chất và không gian, thời gian thực hiện; Nội dung trò chơi là nội dung địa lí hoặc có liên quan trực tiếp, giúp mở rộng, nâng cao kiến thức, kỹ năng địa lí; Trò chơi địa lí tuy mang tính tự nguyện tham gia nhưng phải đề cao tinh thần kỷ luật, ý thức tập thể của học sinh; đề cao được vai trò, tính tích cực, sáng tạo của các cá nhân học sinh
Một số yêu cầu để thực hiện tiết dạy có trò chơi Địa lí
Để trò chơi tiến hành có kết quả mong muốn thì cần có sự kết hợp đồng bộ giữa giáo viên và học sinh Giáo viên là khách thể nhưng trực tiếp chỉ đạo điều hành cuộc chơi, học sinh là chủ thể tham dự trực tiếp trò chơi Vì vậy cần:
* Về phía giáo viên
tai lieu, luan van22 of 98.
Trang 23Thứ nhất, chuẩn bị biên soạn: Nội dung trò chơi, hình thức chơi và cụ thể trò
chơi nào sao cho phù hợp với hàm lượng kiến thức cần chuyển tải trong bài dạy Đây là bước mở đầu hết sức quan trọng để đi đến thành công hay không
Như vậy ngoài việc giảng dạy truyền đạt kiến thức, giáo viên còn là chủ biên tập tốt, gồm: Chuẩn bị một số phương tiện đồ dùng cần thiết thích hợp cho trò chơi như:
Các mảnh bản đồ cắt rời (bản đồ trống, tự nhiên kinh tế, tổng hợp hoặc từng yếu tố) và ghi sẵn các câu hỏi nêu dưới hoặc bên trên để học sinh trả lời đã đề ra nhằm củng cố các khái niệm địa lí
Các phiếu có ghi sẵn các câu hỏi và hình vẽ mang nội dung kiến thức bản đồ, biểu đồ v.v ; Các phiếu có ghi sẵn nội dung mô tả các sự vật hiện tượng địa lí nhưng không định rõ câu trả lời về đối tượng đó (mô tả đủ điều kiện tự nhiên, dân
cư hoặc kinh tế v.v ) của một quốc gia nhưng không biết tên và địa điểm; Các lược đồ và đồ thị vẽ sẵn; Bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, đồ thị; Bảng phụ
Thứ hai, chuẩn bị các hình thức trò chơi: Hình thức trò chơi rất đa dạng,
phong phú Tùy vào quy mô, đối tượng học sinh, chương trình địa lý ở các khối lớp khác nhau, điều kiện cơ sở vật chất chúng ta có thể tổ chức được những trò chơi phù hợp với học sinh Các hình thức có thể là là hình thức giải đố, đặt câu đố, bài
đố, cả lớp, cá nhân
* Về phía học sinh
Thứ nhất, chuẩn bị ở nhà: Đây chính là các thành viên tham gia trực tiếp
cuộc chơi Nếu các em chuẩn bị ở nhà chu đáo thì cuộc chơi diễn ra thuận lợi có hiệu quả
Một khi đã trở thành thói quen, thì việc chuẩn bị ở nhà giáo viên không cần nhắc nhở vì bản thân các em đã ham thích, vì mình cần chiến thắng, gồm các việc sau: Nắm bắt nội dung kiến thức một cách kỹ càng; Nắm bắt kiến thức sắp và sẽ học đến (hoặc rộng hơn nữa); Sưu tầm sách báo, tranh ảnh, tài liệu v.v có liên quan đến kiến thức mình học
Thứ hai, trong giờ học các học sinh cần: Mạnh dạn và ham thích chơi trò
chơi; Nhanh nhẹn chớp lấy cơ hội; Trả lời nhanh gọn, súc tích
tai lieu, luan van23 of 98.
Trang 24Dưới đây là trò chơi đuổi hình bắt chữ có thể áp dụng vào quá trình dạy - học môn Địa lí:
- Luật chơi: Giáo viên đưa ra một hình ảnh hoặc nhiều hình ảnh trong đó có
ẩn chứa một từ, một cụm từ nào đó yêu cầu học sinh cả lớp độc lập suy nghĩ và trả lời thật nhanh
- Áp dụng: Giáo viên nên tổ chức trò chơi đuổi hình bắt chữ ở đầu tiết để dẫn dắt vào bài mới với những hình ảnh đẹp, phù hợp sẽ gây hứng thú, kích thích trí tò
mò của học sinh ngay đầu tiết học
Những ưu điểm khi tổ chức trò chơi trong dạy học Địa lí
Trong quá trình nhận thức của con người sự hứng thú giữ vai trò hết sức quan trọng Theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông, luật giáo dục có đề cập đến vấn đề là: “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh
Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh Cốt lõi của việc đổi mới phương pháp dạy và học là hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động”.Một khi các em đã có hứng thú, có niềm vui sẽ tạo cho các em tâm thế mỗi ngày đến trường là một ngày vui
Do đó việc tổ chức trò chơi địa lí cho học sinh ở lớp là những hình thức phong phú
hổ trợ tích cực cho học tập của học sinh Nó gợi cho các em “óc tò mò” ham khám phá, ham hiểu biết, kích thích sự chủ động sáng tạo và giúp các em học tập tốt hơn
2.2.4 Sân khấu hóa
Sân khấu hóa (hay sân khấu diễn đàn) là một hình thức nghệ thuật dựa trên hoạt động diễn kịch, thi thời trang, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưa ra tình huống, phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia Phần trình diễn chính
là một cuộc chia sẻ, thảo luận giữa những người thực hiện và khán giả, trong đó đề cao tính tương tác hay sự tham gia của khán giả Mục đích của hoạt động này là nhằm tăng cường nhận thức, thúc đẩy để HS đưa ra quan điểm, suy nghĩ và cách xử
lí tình huống thực tế gặp phải trong bất kì nội dung nào của cuộc sống Thông qua sân khấu hóa, sự tham gia của HS được tăng cường và thúc đẩy, tạo cơ hội cho HS rèn luyện những kĩ năng như: kĩ năng phát hiện vấn đề, kĩ năng phân tích vấn đề, kĩ
tai lieu, luan van24 of 98.
Trang 25năng ra quyết định và giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo khi giải quyết tình huống và khả năng ứng phó với những thay đổi của cuộc sống,…Môn Địa lí có rất nhiều cơ hội với hình thức tổ chức này, đặc biệt nội dung kinh tế - xã hội với đặc trưng văn hóa các vùng miền khác nhau, nhờ sự tái hiện và trải nghiệm thực sự để phát huy sức sáng tạo trong trình diễn, trong nội dung nhằm đạt được mục tiêu môn học
2.2.5 Thực địa (tham quan, dã ngoại)
Đây là hình thức tổ chức học tập trải nghiệm hiệu quả nhất bởi tính hấp dẫn đối với học sinh Mục đích của tham quan, dã ngoại là để học sinh được đi thăm, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các danh thắng, các di tích lịch sử, văn hóa, công trình, nhà máy hoặc một địa danh nổi tiếng của đất nước ở xa nơi các em đang sống, học tập…giúp các em có được những kinh nghiệm thực tế, từ mô hình, cách làm hay và hiệu quả trong một lĩnh vực nào đó từ đó có thể áp dụng vào chính cuộc sống các em Nội dung tham quan dã ngoại có tính giáo dục tổng hợp đối với học sinh như: giáo dục lòng yêu nước, yêu thiên nhiên, giáo dục truyền thống cách mạng,…
Tham quan dã ngoại giúp tăng cường cơ hội cho học sinh được giao lưu, chia
sẻ và thể hiện những khả năng vốn có của mình Đồng thời giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp của quê hương đất nước, hiểu được những giá trị truyền thống và hiện đại Để từ đó rút ra cho mình những bài học, những quan điểm cũng như lối sống phù hợp Tận mắt chứng kiến, tự mình cảm nhận giúp các em thấu hiểu đồng cảm cũng như phát triển các giá trị để từ đó thỏa sức sáng tạo và tưởng tượng
Các hình thức tham quan dã ngoại mà hiện nay được các nhà trường phổ thông
ở thành phố lựa chọn để giáo dục trong môn Địa Lí: Tham quan các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa, nhà máy, xí nghiệp; tham quan các cơ sở sản xuất, làng nghề, tham quan các viện bảo tàng, tham quan du lịch truyền thống Mỗi hình thức tham quan dã ngoại lại gắn với một chủ để học tập giáo dục trong chương trình hay là nguồn bổ sung kiến thức thực tiễn hoặc kĩ năng sống cần thiết cho học sinh Tham quan dã ngoại còn là cơ hội cho thầy - trò có sự gắn kết, giao lưu để từ
đó giáo viên thấu hiểu nhu cầu, nguyện vọng của người học để từ đó thiết kế các
tai lieu, luan van25 of 98.
Trang 26chương trình học tập cho phù hợp với lứa tuổi, đặc điểm môn học Tham quan dã ngoại là cơ hội, điều kiện tốt cho các em tự khẳng định mình, thể hiện tính tự quản, tính sáng tạo và biết đánh giá sự cố gắng, sự trưởng thành của bản thân Cũng như giúp các em học tập theo phương châm “ học đi đôi với hành”, “ lí luận đi đôi với thực tiễn” học từ trải nghiệm thông qua nhìn thấy chứng kiến thấy mà đúc rút những bài học kinh nghiệm cho bản thân để vững bước khi vào đời cụ thể hơn đây chính là bước cụ thể hóa, “xã hội hóa” công tác giáo dục
Nội dung thực địa cần được xây dựng trên cơ sở kiến thức phần tự nhiên và kinh tế
- xã hội đã học: thực địa tự nhiên, thực địa kinh tế - xã hội (kinh tế, văn hóa, xã hội….), thực địa tổng hợp Kế hoạch thực địa do GV xây dựng, đồng thời có sự phối kết hợp giữa các gia đình, nhà trường và xã hội hoàn thiện để đạt được hiệu quả tốt nhất Trong quá trình thực địa rất cần thiết các quy định cả về nội dung và
cơ cấu tổ chức (có thể kết hợp liên môn) để xây dựng và tổ chức thực hiện Vấn đề quan trọng trong chuyến thực địa đó là sự trải nghiệm của HS để xây dựng các giá trị cho bản thân đồng thời tạo cơ hội cho HS có sự sáng tạo nhất định trong chuyến thực địa phù hợp với chuyên môn
Ví dụ: khi giảng dạy bài 25 - Tổ chức lãnh thổ công nghiệp, GV có thể xây dựng chuyến thực địa đến một số nhà máy xí nghiệp công nghiệp ở địa bàn huyện Nghi Lộc Hoạt động thực địa tham quan nhà máy được tiến hành trong 1 buổi dưới
sự phối hợp của GV, Ban lãnh đạo nhà máy, Ban giám hiệu nhà trường
Bước 1 Chuẩn bị: GV sinh hoạt các quy định thực địa, phân công chuẩn bị phối hợp và chia nhóm Giao nhiệm vụ cho các nhóm phân tích giá trị kinh tế của nhà máy công nghiệp mang lại với lao động địa phương Các vấn đề này được GV chia cho các nhóm HS cùng tìm hiểu HS được tìm hiểu đặc điểm sản xuất của điểm công nghiệp
Bước 2 Thực hiện: trong quá trình thực địa và tìm hiểu tại địa phương HS thực hiện đúng các quy định và nhiệm vụ được giao HS có thể được trải nghiệm việc
bố trí tổ chức của xí nghiệp công nghiệp, trải nghiệm các dây chuyền sản xuất của nhà máy
tai lieu, luan van26 of 98.
Trang 27Bước 3 Tổng kết; HS thực hiện các bài tập báo cáo theo nhóm và trình bày cho GV và các nhóm HS khác (hoạt động này được thực hiện sau khi đi thực địa về) GV rút kinh nghiệm và tổng kết hoạt động thực địa xác định các giá trị đạt được trong chuyến thực địa đối với quá trình học tập Địa lí của HS
Tuy nhiên việc tổ chức tham quan dã ngoại không phải trường nào cũng có
cơ hội và khả năng thực hiện do yếu tố kinh phí, đảm bảo thời gian chương trình,
sự đồng thuận từ phía phụ huynh, xã hội
2.2.6 Hội thi / cuộc thi
Nếu như việc tổ chức trò chơi gây hứng thú, sự tự tin, nhanh nhẹn….thì việc sạo ra các sân chơi, những cuộc thi cũng là hình thức hấp dẫn không kém, thậm chí
có sức lôi cuốn và đạt hiệu quả học tập cao hơn trong việc giáo dục cá nhân hay nhóm hoặc tập thể thông qua việc tìm ra người thắng cuộc trong mỗi cuộc thi Cuộc thi có mục đích nhằm lôi cuốn học sinh tham gia chủ động tích cực vào các hoạt động của nhà trường, góp phần đáp ứng nhu cầu vui chơi giải trí, bộc lộ tài năng
sự sáng tạo của người học Đồng thời bồi dưỡng động cơ học tập tích cực kích thích quá trình nhận thức Làm cho những kiến thức không quá khô cứng dễ hiểu dễ nhớ Việc tổ chức có thể tổ chức ứng dụng trong nhà trường, lớp học hay ngoài không gian trường học Với việc tổ chức hội thi học sinh được thỏa sức sáng tạo không bị giới hạn đề cao tính tập thể hay độc lập của học sinh Đồng thời thông qua cuộc thi cũng có thể là sợi dây gắn kết học sinh, giáo viên và ngay cả những người làm công tác xã hội Nội dung cuộc thi rất phong phú và dễ lồng ghép bất cứ nội dung giáo dục nào Và đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với mỗi cuộc thi đều phải mang ý nghĩa giáo dục nhất định Việc lựa chọn cách thức thực hiện hay làm cho cuộc thi trở nên hấp dẫn mang tính giáo dục hiệu quả đòi hỏi chất xám từ các nhà tổ chức mà không
ai khác đó chính là những thầy cô giáo người trực tiếp làm nhiệm vụ giáo dục Nếu như tổ chức cuộc thi chỉ là hình thức thì thật khó đem tới hiệu quả và bộc lộ hết năng lực của người học
2.2.7 Hoạt động chiến dịch
Hoạt động chiến dịch là hình thức tổ chức không chỉ tác động đến HS mà tới
cả các thành viên cộng đồng Nhờ các hoạt động này, HS có cơ hội khẳng định
tai lieu, luan van27 of 98.
Trang 28mình trong cộng đồng, qua đó hình thành và phát triển ý thức “mình vì mọi người, mọi người vì mình” Việc HS tham gia các hoạt động chiến dịch nhằm tăng cường
sự hiểu biết và sự quan tâm của HS đối với các vấn đề xã hội như vấn đề môi trường, an toàn giao thông, an toàn xã hội,… giúp HS có ý thức hành động vì cộng đồng; tập dượt cho HS tham gia giải quyết những vấn đề xã hội; phát triển ở HS một số kĩ năng cần thiết như kĩ năng hợp tác, kĩ năng thu thập thông tin, kĩ năng đánh giá và kĩ năng ra quyết định
Mỗi chiến dịch nên mang một chủ đề để định hướng cho các hoạt động như: Chiến dịch giờ trái đất; Chiến dịch làm sạch môi trường xung quanh trường học; Chiến dịch ứng phó vơi biến đổi khí hậu; Chiến dịch bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng ngập mặn; Chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn; Chiến dịch tình nguyện hè, Chiến dịch ngày thứ 7 tình nguyện… Để thực hiện hoạt động chiến dịch được tốt cần xây dựng kế hoạch để triển khai chiến dịch cụ thể, khả thi với các nguồn lực huy động được và HS phải được trang bị trước một số kiến thức, kĩ năng cần thiết
để tham gia vào chiến dịch
2.2.8 Lao động công ích
Lao động công ích là hình thức hoạt động mang tính tập thể cao Có thể được
tổ chức trong khuôn viên nhà trường hoặc làng xóm như: vệ sinh vườn trường, sân trường lớp học; vệ sinh đường làng ngõ xóm, trồng và chăm sóc vườn hoa, chăm sóc và bảo vệ di tích lịch sử, các công trình công cộng, di sản văn hóa… Tuy nhiên việc lao động công ích phải xuất phát từ việc làm của mỗi cá nhân, cái tâm của mỗi người góp sức mình để tham gia xây dựng, tu bổ công trình công cộng vì lợi ích chung của cộng đồng nhằm bảo tồn các công trình, biết yêu quý giá trị lao động cũng như có những hành động cần thiết để bảo vệ, phòng chống khắc phục hành động chưa đúng đắn Thông qua lao động công ích học sinh được rèn luyện kĩ năng sống như: kĩ năng hợp tác, kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin, kĩ năng phát hiện và giải quyết vẫn đề, kĩ năng xác định giá trị…