BÀI KIỂM TRA GIỮA học PHẦN chuyên ngành lí luận và PPDH bộ môn vật lí môn học NGHIÊN cứu cấu TRÚC CHƯƠNG TRÌNH vật lí

Ưu điểm Kiến thức các phần được sắp xếp có sự liền mạch, kế thừa và phát triển từ các chương trước: - Khi học chương động lực học sẽ giải thích nguyên nhân chuyển động của các vật.. Lượn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

- 

-TRẦN THỊ MINH HẰNG

BÀI KIỂM TRA GIỮA HỌC PHẦN

Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Vật lí

MÔN HỌC NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH VẬT Lí

NỘI DUNG CẦN TRÌNH BÀY

Phân tích mạch logic kiến thức của chương trình vật lí của 1 lớp theo chương trình

2018, sao cho thỏa mãn các yêu cầu như sau

1. Vẽ sơ đồ mind-map biểu diễn mạch kiến thức của chương trình

2. Mô tả mạch logic kiến thức tổng thể của chương trình Nêu các ưu điểm, nhượcđiểm mạch kiến thức trong chương trình Đề xuất giải pháp khắc phục các nhược điểm đótrong thực tế dạy học

3. Mô tả mạch logic kiến thức của từng nội dung Nêu các ưu điểm và nhược điểmcủa từng mạch nội dung đó Đề xuất giải pháp khắc phục các nhược điểm đó trong thực tếdạy học

1

TRÌNH BÀY NỘI DUNG

1 Vẽ sơ đồ mind-map biểu diễn mạch kiến thức của chương trình.

(Chú thích: các nội dung cùng chương sẽ được đánh dấu cùng màu)

2. Mô tả mạch logic kiến thức tổng thể của chương trình Nêu các ưu điểm,

nhược điểm mạch kiến thức trong chương trình Đề xuất giải pháp khắc phục các

nhược điểm đó trong thực tế dạy học.

2.1 Mô tả mạch kiến thức tổng thể của chương trình.

Mạch kiến thức của chương trình lớp 10 tập trung chủ yếu tập trung vào phần cơ

học và một số chuyên đề

Phần

1 Động học

Công, năng lượng, công suất

Động lượng

Chuyển động tròn đều

Biến dạng vật rắn

Vật lí trong một số ngànhnghề

Một số

chuyên đề

Trái Đất và bầu trời

Vật lí với giáo dục về bảo vệmôi trường

2.2 Ưu nhược điểm của mạch kiến thức chương trình và giải pháp khắc phục

2.2.1 Ưu điểm

Kiến thức các phần được sắp xếp có sự liền mạch, kế thừa và phát triển từ các chương trước:

- Khi học chương động lực học sẽ giải thích nguyên nhân chuyển động của các vật

điều kiện sinh công cơ học và từ đó đưa ra khái niệm năng lượng, bảo toàn năng lượng

- Học sinh có thể móc nối mối liên hệ giữa hợp lực và tốc độ thay đổi động lượng, nêu

ra được dạng khác định luật 2 Niuton, hoặc các hiện tượng lực và phản lực của chương

2 với bảo toàn động lượng và bài toán va chạm

nguyên nhân của chuyển động, hợp lực tac dụng lên vật khác không, và từ đó độ biến thiênđộng lượng của vật thay đổi

- Khi học xong phần nguyên nhân của các chuyển động thì học ính sẽ có các nhìntổng quát về sự chuyển động của các hành tinh và có thể mô tả được chuyển động đơngiản như: Mặt Trời, Mặt Trăng…

Lượng kiến thức đưa ra từ cơ bản đến phức tạp, từ trực quan đến trừu tượng:

- Mô tả được chuyển động thông qua những quan sát cơ bản và sau đó sẽ đi sâu nghiên cứu về bản chất chuyển động

- Nghiên cứu từ những lực đơn giản, riêng lẻ trong đời sống rồi từ đó sẽ nghiên cứu tác dụng của các lực trong đời sống, lực sinh công

-Khi mô tả chuyển động, và biết cách xác định vị trí của các vật gần gũi xungquanh trong cuộc sống sẽ tiếp tục mô tả và xác định vị trí các vật xa hơn như vị trí các saotrên bản đồ sao

- Từ phần kiến thức cơ bản của các lực trong thực tiễn sẽ liệt kê được các mô hình vận hành ngoài đời sống liên quan đến cân bằng lực, momen lực

Mạch kiến thức đưa ra được học từ lí thuyết đến vận dụng vào đời sống thực tiễn:

- Khi học hết kiến thức cơ bản về chuyển động, lực, công… thì học sinh đượcthực hành vận dụng, liên hệ với các ngành nghề trong thực tế, hoạt động của các loại máy

cơ đơn giản

-Vận dụng kiến thức giải thích được các hiện tượng tự nhiên như: Thủy triều, chuyển động các vật các hành tinh…

- Học xong phần năng lượng học sinh có cái nhìn tổng quát về vấn đề năng lượngsạch, nhận biết được các tác nhân gây ô nhiễm môi trường trong phạm vi kiến thức đãđược học

→ Đề xuất giải pháp khắc phục: Phần kiến thức này chuyển sang học cùng phần Vật lí nhiệt ở chương trình vật lí lớp 12

-Kiến thức của chuyển động tròn được đưa sau phần động lượng, mà phần nàyđang nghiên cứu nguyên nhân chuyển động tròn, và mô tả chuyển động vật có dạng quỹđạo cong

→ Đề xuất giải pháp khắc phục: Phần kiến thức này nên được đẩy lên trên ngay sau khi học Động lực học

- Tương tự phần biến dạng vật rắn, nghiên cứu lực làm vật bị biến dạng

→ Đề xuất giải pháp khắc phục: Phần này học sau phần kiến thức của động lực học

- Phần Trái đất và bầu trời yêu cầu học sinh giải thích hiện tượng nhật thực, nguyệtthực, thủy triều trong khi đó học sinh chưa học về trường hấp dẫn

→ Đề xuất giải pháp khắc phục: Nên để lượng kiến thức này ở phần sau khi học về trường hấp dẫn

- Phần Vật lí trong một số ngành nghề đang được xếp trên phần chuyên đê Trái đất

và bầu trời sẽ tạo sự bất hợp lí khi tìm hiểu về nghề khí tượng

5

→ Đề xuất giải pháp khắc phục: Nên chuyển xuống sau khi học về Trái Đất và bầu

trời

3. Mô tả mạch logic kiến thức của từng nội dung Nêu các ưu điểm và nhược điểm của từng mạch nội dung đó Đề xuất giải pháp khắc phục các nhược điểm đó trong thực tế dạy học.

3.1 Động học

3.1.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Mô tả chuyểnđộng

Chuyển động

biến đổi

- Thực hiện thí nghiệm và lập luận dựa vào sự biến đổi vận tốctrong chuyển động thẳng, rút ra được công thức tính gia tốc; nêuđược ý nghĩa, đơn vị của gia tốc

- Thực hiện thí nghiệm (hoặc dựa trên số liệu cho trước), vẽ được

đồ thị vận tốc – thời gian trong chuyển động thẳng

- Vận dụng đồ thị vận tốc – thời gian để tính được độ dịch chuyển

và gia tốc trong một số trường hợp đơn giản

- Rút ra được các công thức của chuyển động thẳng biến đổi đều (không được dùng tích phân)

- Mô tả và giải thích được chuyển động khi vật có vận tốc khôngđổi theo một phương và có gia tốc không đổi theo phương vuônggóc với phương này

hiện phương án, đo được gia tốc rơi tự do bằng dụng cụ thực hành

- Thực hiện được dự án hay đề tài nghiên cứu tìm điều kiện ném vậttrong không khí ở độ cao nào đó để đạt độ cao hoặc tầm xa lớn nhất

3.1.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

- Từ tốc độ nêu được định nghĩa chuyển động thẳng đều, và biến đổi đều

- Khi xác định được độ dịch chuyển tổng hợp sẽ xây dựng rađược công thức cộng vận tốc (đây là phần kiến thức rất hay trongchương trình 2018, nêu ra được tính tương đối của chuyển động)

7

- Từ công thức tốc độ biết cách vận dụng trong đời sống để xác định tốc độ chuyểnđộng các vật

-Khi biểu diễn được vecto vận tốc thì sẽ vẽ được độ biến thiên vận tốc và tìm ra mốiliên hệ giữa gia tốc và vận tốc trong chuyển động biến đổi, phân loại chuyển động biến đổi

- Dựa vào đồ thị vận tốc – thời gian và cách tính tốc độ trung bình xây dựng công thức của chuyển động biến đổi

- Vận dụng sự chuyển động biến đổi để xây dựng các công thức sự rơi tự do, giải thích chuyển động vật được ném theo phương thẳng đứng

- Vận dụng kiến thức rơi tự do biết cách đề xuất xây dựng thí nghiệm xác định gia tốc rơi tự do

b. Nhược điểm và cách khắc phục

- Trong phần tính tốc độ và vận tốc không nói cách xác định thời gian

- Phần kiến thức trong bài không chỉ ra việc mô tả chuyển động phụ thuộc vào hệ quy chiếu như thế nào, tại sao lại có công thức cộng vận tốc

→ Giải pháp khắc phục: nên đưa khái niệm hệ quy chiếu vào để xác định vị trí của

vật

- Trong phần thảo luận đưa ra cách xác định gia tốc rơi tự do, lại không đề cập đếnthế nào là chuyển động rơi tự do, học sinh rất khó hình dung tại sao gia tốc a lại chuyểnthành gia tốc rơi tự do g, và sự rơi các vật bị ảnh hưởng bởi những yếu tố nào

đổi, và nêu ra đặc điểm của sự rơi tự do để nêu ra được đặc điểm vecto gia tốc g giúp học sinh hiểu hơn về đặc điểm trọng lực

3.2 Động lực học

3.2.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Ba định luậtNewtơn vềchuyển động

Một số lực trongthực tiễn

Cân bằng lực,moment lực

hiện phương án, tổng hợp được hai lực đồng quy bằng dụng cụ thực hành.

- Nêu được khái niệm moment lực, moment ngẫu lực; Nêu được tác dụng của ngẫu lực lên một vật chỉ làm quay vật

- Phát biểu và vận dụng được quy tắc moment cho một số trường hợp đơn giản trong thực tế

- Thảo luận để rút ra được điều kiện để vật cân bằng: lực tổng hợptác dụng lên vật bằng không và tổng moment lực tác dụng lên vật(đối với một điểm bất kì) bằng không

Thảo luận để thiết kế phương án hoặc lựa chọn phương án và thựchiện phương án, tổng hợp được hai lực song song bằng dụng cụthực hành

Khối lượngriêng, áp suấtchất lỏng

3.2.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

- Khi nhiều lực tác dụng lên vật ta cần tìm cách tổng hợp lực, hoặc biết tác dụng của tổng hợp lực với vật: tác dụng làm quay của lực, momen lực…

- Hiểu về momen lực sẽ vận dụng kiến thức đi giải thích các hiện tượng trong thực

tế như: bập bênh, cần cẩu, di chuyển vật nặng bằng đòn bẩy…

10

- Dựa vào quy tắc momen lực để đưa ra điều kiện cân bằng của vật, vận dụng giải thích hiện tượng trục quay phải đi qua trọng tâm…

b. Nhược điểm và cách khắc phục

- Học sinh chưa hiểu được tác dụng của lực đối với vật, nên việc đưa ra mô hìnhthí nghiệm nêu ra mối liên hệ a, m, F sẽ khó hình dung, chưa hiểu nhiệm vụ tại sao phảitính gia tốc

→ Giải pháp khắc phục: Nên dạy kiến thức lực, tác dụng của lực trước khi dạy các định luật Niuton

- Chuyển động của vật trong trường trọng lực đều chỉ cần giải thích nguyên nhân, còn đặc điểm nên dạy ở chương 1 để xác định gia tốc rơi tự do g

- Phần biểu diễn lực nên đẩy lên trên cùng với định nghĩa lực và tác dụng của lực,

từ đó có thể biểu diễn lực trong định luật 3 Niuton và giải thích như thế nào là lực bằngnhau, không bằng nhau

-Khối lượng riêng, áp suất chất lỏng bị lơ lửng vì đang nghiên cứu đến tính chất của chuyển động

→ Giải pháp khắc phục: Nên phần này sẽ tốt hơn nếu chuyển sang phần Vật lí nhiệt

Công suất vàhiệu suất

3.3.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

- Vận dụng kiến thức về sự chuyển hóa năng lượng vào giải thích các hiện tượngtrong thực tế: sản xuất điện bằng cách sử dụng sức nước làm quay tua bin, năng lượnggió….

- Từ phần kiến thức công, thời gian lực sinh công đưa ra kiến thức công suất, vậndụng kiến thức độ dời chương 1 xây dựng công thức công suất tức thời để giải thích hoạtđộng của hộp số ô tô, xe máy trong thực tế

b. Nhược điểm và cách khắc phục

- Trong phần xây dựng biểu thức tính công nên làm trong trường hợp tổng quát Vì

có những lúc việc phân tích lực là không cần thiết

- Chưa nêu ra được mối liên hệ công của trọng lực và thế năng trong trường trọnglực để giải thích hiện tượng đưa vật lên độ cao h nào đó: có thể dùng ròng rọc kéo theophương thẳng đứng, hoặc dùng mặt phẳng nghiêng

- Trong phần kiến thức này nên đưa thêm mối liên hệ giữa công và độ biến thiênđộng năng giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác dụng của tổng hợp lực lên vật

3.4 Động lượng

3.4.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Định nghĩa độnglượng

Bảo toàn độnglượng

Động lượng và

va chạm

- Rút ra được mối liên hệ giữa lực tổng hợp tác dụng lên vật và tốc

độ thay đổi của động lượng (lực tổng hợp tác dụng lên vật là tốc độthay đổi của động lượng của vật)

- Thực hiện thí nghiệm và thảo luận được sự thay đổi năng lượng trong một số trường hợp va chạm đơn giản

- Thảo luận để giải thích được một số hiện tượng đơn giản

- Thảo luận để thiết kế phương án hoặc lựa chọn phương án, thựchiện phương án, xác định được tốc độ và đánh giá được động lượngcủa vật trước và sau va chạm bằng dụng cụ thực hành

3.4.2 Mạch kiến thức của phần động lượng khá hợp lý, logic từ vấn đề xây dựng biểu thức tính động lượng, bảo toàn độnglượng, va chạm

3.5 Chuyển động tròn

3.5.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Động học củachuyển động tròn

đều

Bảo toàn độnglượng

3.5.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

a Ưu điểm

- Từ định nghĩa radian nêu ra được khái niệm tốc độ góc

- Vận dụng kiến thức chương 2 xây dựng công thức tính gia tốc hướng tâm và lực hướng tâm

14

- Vận dụng chuyển động tròn vào giải thích các hiện tượng trong thực tế: đường cong nghiêng, máy vắt li tâm, những chú ý khi di chuyển trên đường cua….

b Nhược điểm và giải pháp khắc phục

- Ở trong chương trình không nêu đặc điểm vecto gia tốc hướng tâm, lực hướngtâm nên học sinh khó hình dung khi di chuyển trên đường cong với tốc độ lớn dễ tai nạngiao thông, và tại sao để khắc phục điều đó lại làm đường cong nghiêng

→ Giải pháp khắc phục: Phần kiến thức này nên đưa vào thông qua việc biểu diễn vecto vận tốc, vecto lực

-Chưa đưa ra được chuyển động như thế nào là tròn, tròn đều nên học sinh khóhình dung được hai đại lượng trong phần này là tốc độ dài và tốc độ góc trong phần côngthức tính toán gia tốc và lực hướng tâm

hình dung cách vẽ vecto vận tốc và xuất hiện khái niệm độ dịch chuyển góc theo radian

3.6 Biến dạng vật rắn

3.6.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Biến dạng kéo vàbiến dạng nén;

Đặc tính của lòxo

Định luật Hooke

3.6.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

a Ưu điểm

- Vận dụng lượng kiến thức từ các chương trước cụ thể là tác dụng của lực để đưa

ra các khái niệm biến dạng nén, biến dạng kéo… Và hiểu được đặc tính của một số vậtdụng trong đời sống như dây chun, lò xo

- Dựa vào điều kiện cân bằng đã học để xây dựng nội dung định luật Huc

- Vận dụng kiến thức được học trong chương trình giải thích nguyên tắc hoạt động của một số dụng cụ như: cân lò xo, phanh xe đạp…

b Nhược điểm và giải pháp khắc phục

- Trong phần kiến thức không đưa ra đặc điểm của lực đàn hồi nên khi tiến hành phương án thí nghiệm học sinh sẽ không hiểu được mục đích treo các quả cân

→ Giải pháp khắc phục: Nên đưa phần kiến thức này sau khi dạy kiến thức đặc điểm lực đàn hồi

- Trong nội dung không chỉ ra được lực đàn hồi xuất hiện khi nào, có tác dụng gì nên học sinh khó hình dung tại sao có giới hạn đàn hồi

3.7 Chuyên đề 1: Vật lí trong một số ngành nghề

3.7.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Sơ lược về sựpháttriển của vật

lí học

Giới thiệu cáclĩnhvực nghiêncứu trong vật líhọc

Giới thiệu cácứng dụng của vật

lí trong một sốngành nghề3.7.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

a Ưu điểm

- Học sinh có cái nhìn tổng quát về sự phát triển của ngành vật lí học, hiểu thêm vềtiến trình học các nội dung trong chương trình vật lí 10

- Bắt đầu có cái nhìn cơ bản về vật lí hiện đại: tại sao lại xuất hiện vật lí hiện đại,

và bước đầu hình dung được các nhiệm vụ nghiên cứu trong giai đoạn tiếp theo của mônVật lí

- Học sinh được làm quen với một số nghề trong thực tế liên quan đến vật lí: như nghề điện, điện tử, công nghiệp, cơ khí, tự động hóa…

b Nhược điểm và giải pháp khắc phục

- Khi tìm hiểu các nghề về điện, điện tử, tự động hóa học sinh chưa được học về mạch điện, các thiết bị cảm ứng… Gây lúng túng, khó khăn trong quá trình tìm hiểu

quan đên nông nghiệp, lâm nghiệp

- Phần kiến thức này mở rộng và được hoàn thiện dần ở các lớp học tiếp theo nên

3.8.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Xác định phươnghướng

Giới thiệu cáclĩnh vực nghiêncứu trong vật líhọc

Một số hiệntượng thiên văn

3.8.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

b Nhược điểm và giải pháp khắc phục

- Học sinh chưa được tìm hiểu kỹ về trường hấp dẫn (Học ở lớp 11) nên gặp khó khăn trong việc giải thích hiện tượng thủy triều

18

→ Giải pháp khắc phục: Nên đưa lượng kiến thức này vào phần ứng dụng giải thích hiện tượng tự nhiên sau khi học xong trường hấp dẫn.

3.9 Chuyên đề 3: Vật lí với bảo vệ môi trường

3.9.1 Mô tả mạch kiến thức

Nội dung

Sự cần thiết phảibảo vệ môitrường

Vật lí với giáo dụcbảo vệ môi trường

3.8.2 Ưu nhược điểm và cách khắc phục

a Ưu điểm

- Dựa vào kiến thức đã được học về năng lượng, học sinh vận dụng được kiến thức

năng lượng trong tương lai, nhận biết được các tác nhân gây ô nhiễm môi trường Có ý thức bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng hiệu quả.

- Phân loại được năng lượng hóa thạch và năng lượng tái tạo

- Nhận thức được vai trò của năng lượng tái tạo

b Nhược điểm và giải pháp khắc phục

- Khi tìm hiểu về một số công nghệ cơ bản để thu được năng lượng sạch ví dụ nhưtăng cường khai thác và sử dụng năng lượng Mặt trời học sinh lại chưa được học về Vật

lý lượng tử (Học ở lớp 12)

→ Giải pháp khắc phục: Nên trong chương này chỉ tìm hiểu các năng lượng cơ bản: như năng lượng gió, năng lượng nước…

20