Bài giảng tâm lý học sức khỏe nhân cách và sức khỏe

Khái niệm: Nhân cách?Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân, biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người.. Nhân cách là sự tổng hoà không phải các

Nhân cách và Sức khỏeKhoa các KHXH-Hành vi-Giáo dục sức khỏe

Mục tiêu

1 Trình bày được khái niệm nhân cách và các

cách phân loại nhân cách;

2 Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến

Thảo luận (7 phút)

1 Các anh/chị em ruột trong một gia đình

có những đặc điểm tính cách khác nhau không? Ví dụ?

2 Tại sao có sự khác nhau về đặc điểm

tính cách giữa các anh/chị em?

Khái niệm: Nhân cách?

Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân, biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người Nhân cách là sự tổng hoà không phải các đặc điểm cá thể của con người mà chỉ là những đặc điểm quy định con người như là một thành viên của xã hội, nói lên

bộ mặt tâm lý - xã hội, giá trị và cốt cách làm người của mỗi cá nhân.

Nguyễn Quang Uẩn

Tâm lý học đại cương Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

Khái niệm: Nhân cách?

 Khuynh hướng tiêu biểu, ổn định của các cá

nhân thể hiện trong suy nghĩ, cảm giác, thái độ và hành vi.

 Phân biệt người này với người khác

 Nhận biết thông qua cách các cá nhân phản ứng với người khác và với môi trường xung quanh

 Có thể dự báo các cá nhân sẽ phản ứng như thế nào trong những tình huống cụ thể

Khái niệm: Nhân cách

Nhân cách bị quyết định bởi các yếu tố:

- Yếu tố sinh học (genes)

- Các yếu tố môi trường (những trải nghiệm thời thơ ấu, các yếu tố văn hóa – xã hội, các quan hệ xã hội, các hoàn cảnh/tình huống, những sự kiện trong cuộc sống….).

Nhân cách có ảnh hưởng đến sức khỏe.

Một số tiêu chí để phân loại nhân cách

1 Xu hướng tự nhiên: hướng nội/hướng ngoại

Phân loại nhân cách:

Nhiều cách phân loại nhân cách: Type A, B, C và D

 TYPE A

- Không kiên nhẫn và hiếu động; Cạnh tranh và đầy tham vọng; Luôn trong trạng thái vội vã; Dễ bực mình và buồn chán; Cảm giác bị áp lực của thời gian; Không bao giờ hài lòng; Cố gắng làm nhiều việc cùng một lúc; Lo lắng về bệnh tật trong tương lai; Độc lập; Có xu hướng rơi vào tình trạng bực bội, thù địch, căm ghét; Cố gắng kiểm soát mọi tình huống – người lãnh đạo.

- Có nguy cơ mắc các bệnh về tim mạch cao.

 Thích nghi với môi trường xung quanh

 Có khả năng bộc lộ cảm xúc một cách thoải mái, phù hợp

 Có khả năng ứng phó với căng thẳng một cách hiệu quả

 Ít có nguy cơ mắc bệnh

 Thành công trong nghề nghiệp

Nhân cách Type C

 Không cạnh tranh và dễ phục tùng

 Khó khăn trong việc bộc lộ cảm xúc

 Luôn có cảm giác thất vọng, không hi vọng, không tương trợ

 Gọn gàng, tỉ mỉ và nghiêm trọng hóa

 Khó có khả năng ứng phó với căng thẳng

 Có xu hướng mắc các bệnh ung thư 

Nhân cách Type D

 Ph n đ i b t c  s  thay đ i nàoả ố ấ ự ự ổ

 Thích các công vi c thệ ường nh t bu n t  ví d  công vi c văn ậ ồ ẻ ụ ệphòng/bàn gi yấ

 Không  a m o hi mư ạ ể

 Không mu n ch u trách nhi m và thích ngố ị ệ ười khác b o mình ả

ph i làm gì.ả

Kh  năng c ng tác/k t h p gi a các type nhân cách: ả ộ ế ợ ữ

 A + B; C+D

 A><D; B><C

9 loại nhân cách điển hình

Số 1: Người hoàn hảo

a. Đ c đi m chung:  ặ ể

Luôn cho ý ki n c a mình là đúng, mu n m i th  ph i hoàn h o,  ế ủ ố ọ ứ ả ả chính xác. 

b. M t tích c c ặ ự  

Đ c l p và t  l c.  ộ ậ ự ự

Nhi t thành, chân tình, uy tín, đáng tin c y.  ệ ậ

C  x  ngay th ng và công b ng, nghiêm túc.  ư ử ẳ ằ

T n t y trong công vi c.  ậ ụ ệ

c. M t tiêu c c ặ ự  

Luôn cho mình là đúng là ph i, c ng nh c trong t  t ả ứ ắ ư ưở ng

Khó ki m soát c m xúc ể ả

Quá kh t khe, xét đoán và phê phán ng ắ ườ i khác. 

B o th  và bi quan, ganh t , xét đoán.  ả ủ ị

Th t v ng khi không th c hi n đ ấ ọ ự ệ ượ c mình mong mu n.  ố

d Để hòa hợp với người số 1 (Người hoàn hảo)

Chia sẻ công việc với họ

Thừa nhận thành quả họ đạt được

Công bằng, thận trọng và tạo sự tin tưởng

Khuyến khích và giúp họ vui vẻ khi họ lo lắng quá nhiều

e Lời khuyên dành cho người số 1

Số 2: Người phục vụ

a Đặc điểm chung:

Có nhu cầu phục vụ, dễ bị lung lay trước lời dèm pha, mất cân bằng

và kém vui Đôi khi không chú ý được nhu cầu thực sự của mình Giỏi trong giao tiếp

b.Mặt tích cực

Dễ dàng làm bạn

Thông hiểu điều người khác cần, sẵn lòng giúp

Rộng lượng, chu đáo, nhiệt tình; Hăng hái và vui tính

d Để hòa hợp với người số 2 (Người phục vụ)

Nói cho họ biết bạn đánh giá cao về họ

Quan tâm đến vấn đề của họ

Kiên trì, lạc quan, thân thiện

Có khả năng đứng dậy sau thất bại, sẵn sàng đối diện với khó khăn,

Có khả năng thúc đầy và thuyết phục người khác

Am hiểu, biết trước điều gì sẽ xảy đến

Làm việc một cách hiệu quả

c Mặt tiêu cực

Hời hợt trong quan hệ xã giao, kiêu căng

Làm việc quên cả giờ giấc nên dễ bị mệt mỏi, chán nản.

Sợ bị coi là người thất bại

Hay so sánh; Luôn chiến đấu và cố gắng thành công

d Để hòa hợp với người số 3 (Người thể hiện)

Không quấy rầy khi họ làm việc

Góp ý chân thành

Giữ nơi làm việc của họ sạch sẽ, hài hòa và ngăn nắp Không làm phiền họ bằng những cảm xúc tiêu cực

Thể hiện tình cảm với họ

Đánh giá kết quả công việc của họ

e Lời khuyên dành cho người số 3

Thư giãn, nghỉ ngơi, và giải trí

Biết chấp nhận thành công và thất bại

Hiểu rõ nhu cầu thực sự của mình và đáp ứng

Phát triển năng khiếu

Chia sẻ cảm xúc của mình với người thân

Có tài dùng biểu tượng sâu sắc; Có óc sáng tạo

Nhạy cảm, đọc được cảm xúc người khác; Có sức thu hút người nghe

c Mặt tiêu cực

Ganh tị, trống vắng, tuyệt vọng, ghét bản thân, xấu hổ

Thấy có lỗi khi làm người khác thất vọng

Bị tổn thương khi bị hiểu lầm

Sợ bị bỏ rơi

Hay mộng mơ nên thường khao khát những điều chưa có

d Để hòa hợp với người số 4 (Người lãng mạn)

Ủng hộ họ

Tôn trọng khả năng trực giác và tầm nhìn rộng của họ Vui vẻ với họ

Đừng nói họ quá nhạy cảm hoặc lập dị

e Lời khuyên dành cho người số 4

Tập tự tin về ưu điểm của mình

Đáp ứng nhu cầu chính đáng của bản thân

Khép mình vào kỷ luật

Tập chú ý vào các giá trị hiện tại

Thừa nhận những giá trị tốt đẹp của người khác

Mạnh dạn chia sẻ buồn phiền

Sống tích cực, mục tiêu rõ ràng.

Kiềm chế cảm xúc.

Chậm chạp trong công việc, ứng xử; Không biết xã giao

Khó chịu khi không hiểu nhiều vấn đề

Thiếu tin tưởng vào người khác, thích sống riêng tư nên dễ bị cảm giác lẻ loi, kín đáo

Keo kiệt, bủn xỉn và rất tham lam (kiến thức)

d Để hòa hợp với người số 5 (Người Quan sát)

Tránh níu kéo họ, để họ có thời gian riêng

Không nên yêu cầu họ nói đi nói lại nhiều lần Trao đổi thẳng thắn với họ

Giao tiếp với họ nhưng không quá ân cần.

Tránh cư xử quá mạnh bạo với họ

Không nên dẫn họ đến những nơi ồn ào

e Lời khuyên dành cho người số 5

Sống trong tin tưởng và hy vọng

Biểu lộ cảm xúc

Tham gia vào cuộc sống, chia sẻ bản thân

Số 6: Người trung thành

a. Đ c đi m chung:  ặ ể

Có trách nhi m, trung thành v i gia đình, bè b n, công vi c,  ệ ớ ạ ệthích s ng yên  n, c y d a, làm vi c c n m n, nghiêm túc. ố ổ ậ ự ệ ầ ẫ

b. M t tích c c ặ ự  

Trung tín, nhi t thành, dám hy sinh cho gia đình và bè b n. ệ ạ

Có trách nhi m và siêng năng. ệ

Thông c m v i ngả ớ ười khác. 

Thông minh và hi u v n đ  nhanh. ể ấ ề

Th ng th n và qu  quy t. ẳ ắ ả ế

c. M t tiêu c c ặ ự  

S  th t b i; Thi u tin tợ ấ ạ ế ưởng vào mình và người khác. 

S  b  b  r i hay b  l i d ng. ợ ị ỏ ơ ị ợ ụ

Lo l ng thái quá v  nh ng chuy n s  x y ra trong tắ ề ữ ệ ẽ ả ương lai. 

Ch  trích b n thân; Ph  thu c vào ngỉ ả ụ ộ ười xung quanh. 

d Để hòa hợp với người số 6 (Người trung thành)

e Lời khuyên dành cho người số 6

Tập tin tưởng vào mình

Chấp nhận những lời khen chân thực

Có thể thay đổi, đối diện với sợ hãi

Không buộc làm điều gì Nên làm khi bình an

Tự hào khi làm được một điều tốt mà không cần ai khen trước

Tự nhủ “Tôi được phép lầm lỗi”

Số 7: Người hưởng thụ

a. Đ c đi m chung:  ặ ể

Thích bay nh y và vui ch i, h n nhiên yêu đ i, hài hả ơ ồ ờ ước

b.M t tích c c ặ ự  

C i m , chân tình, vui v , hài hở ở ẻ ước, r ng lộ ượng, m o hi mạ ể

D  thu hút ngễ ười khác, được người khác quý m n. ế

Không bi quan, bu n phi n, chán n n, nhìn cu c s ng tích ồ ề ả ộ ố

c c. ự

Nói chuy n t  nhiên, tr c tính và phóng khoáng. ệ ự ự

Có r t nhi u s  thích và tài năng. ấ ề ở

c. M t tiêu c c ặ ự  

Theo cá tính riêng, hay bi n h  cho mình. ệ ộ

Tránh đau kh ; Ng i khó khănổ ạ

Làm nhi u vi c cùng lúc, khó hoàn t t, qua loa. ề ệ ấ

D  b   o tễ ị ả ưởng và m  m ng cu n hút. ơ ộ ố

Không thích ràng bu cộ

d. Đ  hòa h p v i ng ể ợ ớ ườ ố i s  7 (Ngườ ưởi h ng th )ụ

Làm b n v i h , yêu m n, cho h  t  do. ạ ớ ọ ế ọ ự

Vui cười và nói chuy n phi m v i h  ệ ế ớ ọ

Đánh giá cao kh  năng và l ng nghe h  ả ắ ọ

Đ ng thay đ i phong cách c a h  Ch p nh n h  ừ ổ ủ ọ ấ ậ ọ

Không nên b o h  ph i làm th  này, th  kia. ả ọ ả ế ế

e. L i khuyên dành cho ng ờ ườ ố i s  7 

Chú tâm t i s c kh e. ớ ứ ỏ

Đi u khi n; H  nghi; ích k ; căng th ng; cáu g tề ể ồ ỷ ẳ ắ

Làm người khác t n thổ ương vì tính th ng th n. ẳ ắ

Thi u kiên nh n. ế ẫ

Khó quên được chuy n cũ. ệ

d Để hòa hợp với người số 8 (Người lãnh đạo)

Tự tin, đương đầu với họ; Trực diện và mạnh dạn trước họ

Đừng nói xấu hay chỉ trích sau lưng họ

Đối xử dịu dàng và tỏ ra ân cần lo lắng cho họ

Giữ khoảng cách

Thừa nhận họ nhưng không nịnh bợ

e Lời khuyên dành cho người số 8

Tập luyện những đức tính tốt của nữ giới

Nói năng từ tốn

Bày tỏ lòng quý mến và cảm phục người khác

Học cách trao đổi và đàm phán

S ng vui tố ươi, bình an, r ng lộ ượng, kiên nh n. ẫ

T  t , hi n t , không kh t khe. ử ế ề ừ ắ

Ch p nh n và không phán xét ngấ ậ ười khác. 

Chăm sóc và quan tâm đ n ngế ười khác + b n thân. ả

c.M t tiêu c c ặ ự  

Không mu n nhìn s  th t; Ch y tr n khi g p khó khăn. ố ự ậ ạ ố ặ

Không lôi cu n đố ược người xung quanh. 

S  liên l y; nh y c m khi b  ch  tríchợ ụ ạ ả ị ỉ

Thi u k  lu t và quá th  đ ng. ế ỷ ậ ụ ộ

Không th t s  hi u mình mu n gì. ậ ự ể ố

d Để hòa hợp với người số 9 (Người an phận)

Biết cách nói với họ khi nhờ vả; Không lợi dụng họ

Lắng nghe họ

Cho họ thời gian hoàn tất công việc và đưa ra quyết định Biểu lộ cảm xúc với họ

Họ thích thảo luận, không thích tranh cãi

Hãy nói cho họ biết họ đã nói là làm được gì

Vui đùa với họ

e Lời khuyên dành cho người số 9

Chủ động thay đổi những gì không tốt

Tham gia với mọi người

Nêu ra vấn đề và cùng tham gia

Không nên nói “Tôi không biết”; Hãy học cách trả lời khi bực bội

Cam đảm đối diện với sự thật

Các yếu tố ảnh hưởng đến nhân cách

 Y u t  sinh h c/di truy n ế ố ọ ề

Yếu tố sinh học

Di truyền

 Các đặc điểm sinh học (tình trạng thể chất, khuôn mặt, khí chất….) của cá nhân được di truyền từ các thế hệ trước (bố/mẹ, ông/bà… )

 Các nghiên cứu chứng minh yếu tố di truyền có ảnh

hưởng đến sự phát triển của nhân cách:

Eysenck: Những khía cạnh về tâm thần, thần kinh và hướng ngoại

McCrae và Costa: Thần kinh, hướng ngoại, sự cởi mở trước cái mới, tính dễ thích nghi và sự tận tâm

Zuckerman: Tính đa cảm, tính năng động và tính hoà đồng

Bộ não

 Bộ não ảnh hưởng tới sự phát triển

nhân cách (khả năng tư duy, nhận

thức….)

Đặc điểm sinh học của cá nhân

 Đặc điểm cơ thể (physical stature) có

ảnh hưởng lớn tới nhân cách.

 Cá nhân tự tin/không tự tin, hài lòng/không hài lòng về các đặc điểm của mình (cao/thấp, đẹp/xấu, béo/gầy….) trong quá trình tương tác với môi trường xung quanh (người khác) => ảnh hưởng tới sự phát triển nhân cách thông qua cách cá nhân phản ứng với những người xung quanh.

Allport:

“Mặc dù di truyền học cung cấp nguyên liệu thô làm cơ sở cho nhân cách thì chính môi trường xã hội nhào nặn nguyên liệu ấy thành sản phẩm cuối cùng”.

Nhận thức

Đặc điểm cá nhân

Nhận thức

Bandura:

Chúng ta học hỏi từ những mô hình quan sát => Quan sát, học tập, làm theo hành vi chuẩn mực của những người xung quanh.

Môi trường gia đình

 Là môi trường sống đầu tiên của trẻ, có ảnh hưởng quan

trọng tới sự phát triển nhân cách của trẻ.

 Alder: “nhân cách bị ảnh hưởng bởi vị trí của chúng ta

trong gia đình, trong quan hệ với anh chị em ruột”.

 Horney: có sự lép vế của những cô bé lớn lên trong những

nền văn hoá “trọng nam”.

 Allport: quan hệ của đứa trẻ với mẹ (sự yêu mến và an

toàn) là điều kiện tiên quyết cho phát triển nhân cách sau này.

 Cattell: thời thơ ấu đóng vai trò quan trọng tới sự hình

thành tính cách của trẻ (qua cách cư xử của cha mẹ và

anh chị em).

Môi trường gia đình

 Trẻ học hỏi qua quan sát thái độ, hành vi của những người trong gia đình (cha/mẹ, ông/bà; anh/chị….).

 Các hành vi đặc thù của cha mẹ… ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ.

Môi trường ngoài gia đình

 Harris (cuối 1990s): Thái độ và cách cư xử của cha mẹ không có tác động tới nhân cách của trẻ khi chúng ở bên ngoài gia đình.

 Ảnh hưởng của những đứa trẻ cùng tuổi tới nhân cách của trẻ nhiều hơn là cha mẹ:

 Những đứa trẻ lĩnh hội cách cư xử, thái độ, giá trị và nét đặc trưng từ các bạn cùng trang lứa

và thực hành theo các giá trị đó để có được sự chấp nhận của họ.

Môi trường ngoài gia đình

 Harris: Cha m   nh h ẹ ả ưở ng đ n hành vi c a tr  nh ng ch   ế ủ ẻ ư ỉ trong ph m vi nh t đ nh (gia đình). Khi nh ng đ a tr  ra  ạ ấ ị ữ ứ ẻ ngoài chúng t  b /che gi u các hành vi chúng th ừ ỏ ấ ườ ng có   nhà.

ở

Nghiên c u 839 c p sinh đôi trong giai đo n cu i c a  ứ ặ ạ ố ủ

tu i tr ổ ưở ng thành (Loehlin, 1997). 

K t qu : nh ng c p sinh đôi có nhi u b n chung s  có  ế ả ữ ặ ề ạ ẽ nhi u đ c đi m nhân cách gi ng nhau h n nh ng c p  ề ặ ể ố ơ ữ ặ

có ít b n chung.  ạ

K t lu n: nh ng ng ế ậ ữ ườ i b n có  nh h ạ ả ưở ng l n h n t i  ớ ơ ớ nhân cách c a tr  so v i môi tr ủ ẻ ớ ườ ng gia đình.

Ảnh hưởng của nhân cách tới sức khỏe

Nhân cách và sức khỏe

Nhân cách và căng thẳng

 Người có nhân cách type A có xu hướng bị căng

thẳng hơn người có nhân cách type B

 Người hay có cảm giác/cảm xúc tiêu cực có xu hướng

bị căng thẳng hơn

Nhân cách và chiến lược ứng phó với căng thẳng

 Người lạc quan, tràn đầy hi vọng, có khả năng kiểm soát thường sử dụng những chiến lược ứng phó với căng thẳng linh hoạt và hiệu quả hơn

Nhân cách và sức khỏe Nhân cách ảnh hưởng đến mức độ nhận được

hỗ trợ xã hội

 Người hay cáu giận, dễ bị kích động, bi quan thường khó thiết lập các mối quan hệ gần gũi và thường xung đột trong các mối quan hệ cá nhân

 Người có nhân cách type A có mức độ thỏa mãn về vật chất thấp hơn.

Nhân cách ảnh hưởng đến thói quen sức khỏe

 Người có nhân cách type A thường có xu hướng hút thuốc, không tập thể dục, ngủ ít, sử dụng chất kích thích và có hành vi tham gia giao thông không an toàn….

Nhân cách và sức khỏe Nhân cách ảnh hưởng đến phản ứng của cơ thể đối

với cẳng thẳng (hệ miễn dịch và hệ tim mạch)

 Ng ườ i bi quan, không có kh  năng ki m soát th ả ể ườ ng 

THẢO LUẬN

Khả năng áp dụng những nội dung/kiến thức đã học về nhân cách?

 Đối với bản thân

 Đối với thực hành nghề nghiệp YTCC

THẢO LUẬN

Chúng ta áp dụng kiến thức đã học về nhân cách như thế nào?

 Đối với bản thân

Biết được đặc điểm nhân cách của mình, của người khác => Biết được những điểm mạnh/điểm yếu của họ

=> Có những hành vi ứng xử phù hợp.

 Đối với thực hành nghề nghiệp YTCC

Ứng dụng trong giao tiếp, truyền thông (cá nhân/nhóm nhỏ)

Ứng dụng trong các chương trình can thiệp nhằm nâng cao sức khỏe (các yếu tố/môi trường ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách).