PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC VỀ ĐOẠN THƠ, BÀI THƠ –NGỮ VĂN LỚP 9

Xuất phát từ tầm quan trọng và thực tế của việc làm bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ trong nhà trường THCS hiện nay nên tôi đã hình thành ý tưởng về phương pháp “Rèn luyện kĩ năng làm bài nghị luận văn học về một đoạn thơ, bài thơ Ngữ văn lớp 9. Từ những lí do thực tế, nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn của người học và nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn, nhất là nghị luận về văn chương nói chung và nghị luận về tác phẩm thơ nói riêng.

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ……….

TRƯỜNG THCS ………….

=====***=====

PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC VỀ ĐOẠN THƠ, BÀI THƠ –NGỮ VĂN LỚP 9

Người thực hiện: ……….

Tháng 11 – 2021

MỤC LỤC

7 3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề: 6

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN VĂN

HỌC VỀ ĐOẠN THƠ, BÀI THƠ – NGỮ VĂN LỚP 9

I LÝ DO HÌNH THÀNH BIỆN PHÁP:

1.Thực trạng vấn đề:

Trong nhà trường vănnghị luận chiếm một vị trí rất quan trọng, giúp học sinh

hình thành và phát triển tư duy, khả năng lập luận Vì vậy trong chương trình THCS văn nghị luận được bố trí dạy ngay từ lớp 6 và tiếp tục rèn luyện và nâng cao ở lớp 8 và lớp 9 Tuy nhiên việc tạo lập được một văn bản nghị luận là vô cùng khó đối với học sinh THCS bởi văn nghị luận không chỉ đòi hỏi phải có kiến thức chính xác sâu rộng và phong phú, những suy nghĩ quan điểm đúng đắn

về đời sống xã hội mà còn đòi hỏi cả sự tư duy lô gíc chặt chẽ với những cách lập luận sâu sắc thấu tình, đạt lí thì bài văn mới có thể hấp dẫn, thuyết phục người đọc, người nghe Đặc biệt để làm được bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ lại càng khó hơn, vì đây là kiểu bài thuộc nhóm nghị luận văn học Để làm được kiểu bài này đòi hỏi học sinh ngoài những kĩ năng trên, còn phải có năng lực cảm nhận, nhận xét đánh giá về thơ, vừa phải có kiến thức về bài thơ, đoạn thơ ấy (về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, giá trị nội dung, nghệ thuật….)

Trong hai năm qua, bản thân tôi được phân công giảng dạy môn Ngữ văn lớp

9, tôi luôn có ý thức trong công tác giảng dạy, đặc biệt chú trọng rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ vì đây là dạng bài khó luôn có trong các đề thi lớp 9 và thi vaò THPT mà hầu hết học sinh lại không làm được

Xuất phát từ tầm quan trọng và thực tế của việc làm bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ trong nhà trường THCS Tân Tiến hiện nay nên tôi đã hình

thành ý tưởng về phương pháp “Rèn luyện kĩ năng làm bài nghị luận văn học

về một đoạn thơ, bài thơ - Ngữ văn lớp 9 Từ những lí do thực tế, nhằm đáp

ứng nhu cầu thực tiễn của người học và nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn, nhất là nghị luận về văn chương nói chung và nghị luận về tác phẩm thơ nói riêng

2 Lĩnh vực áp dụng giải pháp

Giải pháp này được xây dựng, nghiên cứu và triển khai, chú trọng vào

phương pháp rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn học về một đoạn thơ, bài thơ – Ngữ văn lớp 9”được thực hành bằng cách đưa lý thuyết áp dụng vào

thực tế, bổ sung từ thực tiễn rút ra các phương pháp

-Thảo luận, viết tích cực

- Tìm tòi, nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp quan sát,so sánh

- Hợp tác trong nhóm,trao đổi

Với giải pháp này, tôi mong muốn bản thân tôi cũng như GV khác phát huy cao

độ tính năng động, sáng tạo của HS và để các em trở thành chủ thể cảm thụ các tác phẩm thơ không chỉ trong chương trình Bên cạch đó, tôi mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé cùng đồng nghiệp có được những phương pháp mới giúp các em tiếp cận đoạn thơ, bài thơ GV không còn lúng túng trong công tác giảng

dạy và HS cũng dễ nắm bắt được nội dung vào“Rèn luyện kĩ năng làm bài văn

nghị luận văn học về một đoạn thơ, bài thơ – Ngữ văn lớp 9”.

Như vậy, để đáp ứng được yêu cầu của giáo dục hiện nay đặt ra cho GV là dạy học theo định hướng phát triển năng lực mà HS cũng hứng thú tiếp nhận tri thức Nhờ vậy, thầy cô có thể phát huy tinh thần đồng sáng tạo

II NỘI DUNG CỦA BIỆN PHÁP:

1 Cơ sở lý luận

- Phương pháp dạy học môn Ngữ văn ở trường THCS phải luôn gắn liền việc dạy học kiến thức, kỹ năng Chúng ta cũng biết tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật mà người nghệ sĩ mất bao công sức, bao trải nghiệm để sáng tạo nên Thơ chỉ thật sự có giá trị khi mang ý nghĩa đời sống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm

tư, tình cảm nhận thức của con người Đứng trước một tác phẩm văn học, một đoạn thơ hay một bài thơ người đọc suy nghĩ và bộc lộ tình cảm, cách hiểu, cách đánh giá về tác phẩm ấy chính là quá trình nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ

- Phương pháp dạy học phải kích thích học sinh hứng thú, khơi dậy và phát huy năng lực của học

- Kiến thức được thể hiện trong một bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là kiến thức tổng hợp, kết hợp của nhiều hiểu biết về đặc trưng thể loại, về tác giả, hoàn cảnh sáng tác…Vì vậy việc rèn luyện giúp cho học sinh có kĩ năng làm tốt bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là một việc làm rất cần thiết

- Giáo viên thường xuyên nắm được lực học và những khó khăn và thuận lợi

của học sinh để kịp thời điều chỉnh phương pháp dạy của mình và phương pháp học của học sinh Trên cơ sở lý luận ta thấy được thực trạng của vấn đề như sau

2.Thực trạng của vấn đề

a Thực trạng chung

Thực trạng học và làm văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ của học sinh hiện nay đang là vấn đề đáng lo ngại Theo thống kê kết quả thi học kì và thi vào THPT của học sinh lớp 9 Trường THCS Tân Tiến nói riêng, nhiều trường trong huyện Vĩnh Tường nói chung, mấy năm gần đây thì bài thi môn Ngữ

văn của học sinh điểm cao rất ít, phần lớn là điểm trung bình và dưới trung bình nhất là những năm đề ra làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ, trong

đó có nhiều bài văn của học sinh khiến người chấm dở khóc dở cười bởi những sai sót quá cơ bản của học sinh Ngoài các lỗi về chính tả, dùng từ, diễn đạt… nhiều em còn sai kiến thức cơ bản do suy diễn theo cảm tính, rất ít học sinh biết rung động trước những tác phẩm văn học, đặc biệt là thơ Do vậy khi làm bài học sinh thường suy luận chủ quan hoặc tái hiện một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên giảng, hoặc là diễn nôm bài thơ mà chưa biết phân tích Bình luận sâu sắc các tín hiệu nghệ thuật thậm chí có chỗ ‘râu ông nọ cắm cằm bà kia” nhầm nội dung của tác phẩm này với tác phẩm khác, tác giả này với tác giả khác Bố cục bài làm chưa rõ ràng, mạch lạc ở một số bài yếu còn gạch đầu dòng ở mỗi ý…Sở dĩ chất lượng bài làm văn nghị luận về mộtđoạn thơ, bài thơ của học sinh thấp như vậy là do nhiều nguyên nhân

b.Về phía giáo viên

Mặc dù những năm gần đây hầu hết giáo viên đã có ý thức đổi mới phương pháp dạy học, nhưng việc thực hiện chỉ mới mang tính chất hình thức chứ chưa đem lại hiệu quả như mong muốn Ngay trong những giờ dạy các văn bản thơ, bước chuẩn bị quan trọng đầu tiên để các em làm tốt bài văn nghị luận, nhiều giáo viên vẫn cứ quen thói cũ dạy theo kiểu truyền thụ kiến thức một chiều : giáo viên giảng giải, học sinh lắng nghe ghi chép nên giờ học tác phẩm văn chương chưa thu hút được sự chú ý của học sinh, nhiều em tỏ ra bàng quan, thờ ơ Mặt khác trong giờ hướng dẫn rèn luyện cách làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ hầu hết giáo viên chỉ hướng dẫn cho học sinh một cách chung chung theo 2 tiết trong sách giáo khoa nên học sinh không có

kĩ năng vận dụng kiến thức vào để làm bài

c Về phía học sinh

Phần lớn học sinh hiện nay không ham muốn học tập môn Ngữ văn, nhất

là ngại làm những bài văn Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, thì một phần cũng do làm văn quá khó, lại mất nhiều thời gian “Công thức” làm văn cho các em lại không được hình thành cụ thể Các em không phân biệt rõ các thao tác nghị luận chính mà mình sử dụng Càng ngày, kĩ năng tạo lập văn bản của học sinh càng kém hơn, và rất hiếm có những bài văn nghị luận có được sức hấp dẫn, thuyết phục bởi cách lập luận rõ ràng, chính xác, đầy đủ và chặt chẽ từng luận điểm, luận cứ…Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu, thao tác nghị luận, khi lại không sát, không đúng với nội dung nghị luận của đề bài Ví dụ, đề bài yêu cầu cảm nhận các em lại làm như một bài phân tích, thiếu cảm xúc, thái độ tình cảm, đề bài yêu cầu nghị luận về một nội dung của tác phẩm thì em lại nghị luận về toàn bộ tác phẩm đó: Ví dụ có một số em HSTân Tiến thi vào THPT năm 2016-2017 đề bài yêu cầu làm đoạn thơ thì các

em lại làm nguyên bài thơ Bên cạnh đó các em không phân biệt được viết như thế nào là bài bình giảng, viết như thế nào là bài phân tích một đoạn thơ, bài thơ, hoặc khi nghị luận kết hợp giải quyết một ý kiến nào đó liên quan tới tác phẩm, các em lại quên mất việc giải quyết ý kiến đó (quên giải thích ý kiến, quên xoáy vào tác phẩm để làm rõ ý kiến) mà cứ sa vào nghị luận toàn bộ tác phẩm…

Khi chưa áp dụng đề tài này vào thực tế giảng dạy thì chất lượng bài kiểm tra nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ kết quả giảng dạy như sau:

Bảng thống kê khi chưa áp dụng chuyên đề đối với khối 9 là 113 HS (Theo

đề do GV tự khảo sát).

Kết quả trên cho thấy nguyên nhân mấu chốt học sinh không biết làm bài nghị luận Tôi đã mạnh dạn áp dụng các giải pháp và biện pháp để năng cao chất lương của HS lớp 9

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

Môn học này đòi hỏi HS phải tư duy, tưởng tưởng, sáng tạo cao, phải liên hệ giữa thực tế và nội dung bài học Trên cơ sở truyền kiến thức cho học sinh rèn

kĩ năng làm được bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ, tôi thực hiện như sau

3.1.Tích hợp với giờ dạy văn bản: Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ hội

tụ cả hai yếu tố: Năng lực cảm thụ văn chương và phương pháp làm bài nghị

luận Lời văn của bài phải chặt chẽ, thể hiện ý kiến của người viết(yếu tố nghị luận) lại vừa gợi cảm sinh động thể hiện sự rung động với tác phẩm(yếu tố văn chương) Đây là điểm khác biệt với các dạng văn nghị luận khác Thực tế không

phải học sinh nào cũng có khả năng cảm thụ ngay từ khi tiếp xúc với tác phẩm Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, học sinh làm trung tâm của quá trình tiếp nhận nhưng không thể coi nhẹ vai trò chỉ đạo, hướng dẫn của thầy cô,

đặc biệt là sự dẫn dắt để học sinh phát hiện và khắc sâu những điểm sáng và chi tiết nghệ thuật trong bài thơ, và đó cũng là việc làm thường xuyên của tôi trong mỗi giờ dạy văn bản thơ

- Đầu tiên, giáo viên phải hình thành cho học sinh quy trình xây dựng đoạn khi phân tích một đoạn thơ, khổ thơ:

- Nhận xét khái quát về nội dung của đoạn thơ, khổ thơ ấy (câu này gọi là câu dẫn) Dẫn chứng đoạn thơ, khổ thơ, giảng giải, cắt nghĩa (từ, ngữ, câu thơ)

- Liên hệ, mở rộng, so sánh Nhận xét cách sử dụng nghệ thuật và phân tích nghệ thuật ấy (chú ý vào các chi tiết nghệ thuật tiêu biểu, mà ở đó, các ý nghĩa độc đáo, tài năng nghệ thuật của tác giả được bộc lộ, lựa chọn chi tiết không dàn trải)

- Nhận xét, đánh giá về nội dung của đoạn thơ, khổ thơ (phần này có thể về cảnh, về tâm trạng, tình cảm của nhân vật trữ tình trực tiếp hoặc nhân vật trữ tình nhập vai)

3.2.Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ.

- Thơ là nghệ thuật của ngôn từ Tư tưởng, tình cảm và nghệ thuật của thơ được thể hiện qua ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu, vần, nhịp, cách sử dụng dấu câu Vì vậy yêu cầu:

+ Nôi dung: Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cần nêu lên được các nhận xét, đánh giá và sự cảm thụ riêng của người viết Những nhận xét, đánh giá ấy phải gắn liền với sự phân tích, ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu, nội dung cảm xúc của tác phẩm

+ Lời văn: Phải gợi cảm, thể hiện những rung động chân thành của người viết + Bố cục: Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cần có bố cục rõ ràng, mạch lạc

* Đề yêu cầu phân tích: Nói tới phân tích tức là nói tới việc mổ xẻ, chia tách

đối tượng ra thành các phương diện, các bộ phận khác nhau để tìm hiểu, khám phá, cắt nghĩa Cái đích cuối cùng là nhằm để tổng hợp, khái quát, chỉ ra được

sự thống nhất Như vậy, phân tích là yêu cầu phân tích tác phẩm để nêu ra nhận xét của người viết (người nói)

* Đề yêu cầu nêu suy nghĩ: Là nhận xét, nhận định, phân tích về tác phẩm của

người viết ở góc nhìn nào đó về chủ đề, đề tài, hình tượng bài thơ hay đoạn thơ nào đó

*Đề yêu cầu nêu cảm nhận: Là cảm thụ của người viết về một hay nhiều ấn

tượng mà tác phẩm để lại sâu sắc trong lòng người đọc về nội dung hay nghệ thuật hoặc cả nội dung và nghệ thuật

Bước 1: Tìm hiểu đề, tìm ý.

-Tìm hiểu đề:

+ Giáo viên yêu cầu học sinh phải đọc kĩ đề bài, tìm và gạch chân những từ ngữ quan trọng để xem xét, xác định chính xác thể loại nghị luận cần hướng tới? + Xác định thể loại, kiểu bài nghị luận? (chú ý từ: Suy nghĩ, phân tích, cảm nhận

để thực hiện đúng phương pháp làm bài) Hiện nay nhiều em học sinh lớp 9 đang băn khoăn lo lắng: “Nhiều lúc em không biết cái mình đang viết là phân tích hay cảm nhận Nếu thầy cô ra hai đề “Em hãy phân tích đoạn thơ trên” hoặc cảm nhận của em về đoạn thơ trên” thì em sẽ làm hoàn toàn giống nhau Đó là những lời bộc bạch chân thành dễ hiếu Bởi vì phân tích và cảm nhận là những thao tác cơ bản của kiểu bài nghị luận văn học Mà trong chương trình Ngữ văn

9 tâp 2 có 6 tiết cung cấp kiến thức về nghị luận văn học (Nghị luận về thơ và nghị luận về truyện) nhưng lại không có một tiết học nào dạy về cách làm bài cụ thể ở hai dạng phân tích và cảm nhận Trong lúc đó, đề môn Ngữ văn thi vào THPT thì ngày càng tăng cường kiểm tra sự vận dụng sáng tạo kiến thức đã học

vớ, hai yêu cầu cụ thể là phân tích và cảm nhận

- Tìm ý

Bước 2: Lập dàn bài.

- Thứ nhất, các em có một tâm lí sợ mất nhiều thời gian khi làm bài

- Thứ hai, không có thói quen, chưa tập thành nếp lập dàn bài trước khi viết bài hoàn chỉnh

- Thứ ba, không thuộc bài cũ cho nên cũng không thể lập được dàn bài

- Thứ tư, do thói quen chủ quan của một số em Như vậy, dẫn đến hậu quả hệ thống luận điểm sắp xếp không theo trật tự lô gic, các ý lộn xộn, hoặc bỏ ý, bỏ luận điểm trong bài viết Vậy, bước này, giáo viên cần phải làm gì để giúp các

em tránh khỏi những tồn tại trên?

*Bố cục chung của bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ:

- Mở bài: Giới thiệu đoạn thơ, bài thơ và bước đầu nêu nhận xét, đánh giá của mình

- Thân bài: Lần lượt trình bày những suy nghĩ, nhận xét, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ

- Kết bài: Khái quát chung về giá trị và ý nghĩa của đoạn thơ, bài thơ

Bước 3: Viết bài

-Khi thực hiện bước này, nhất thiết người viết phải bám sát vào dàn bài đã lập

để triển khai hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng

-Về hình thức bài văn: bố cục của bài viết, các đoạn trong bài phải được trình bày theo trình tự lô gic, có sự liên kết chặt chẽ cả nội dung lẫn hình thức, các câu trong đoạn phải thống nhất với nội dung của đoạn Các đoạn trong bài được trình bày theo các cách lập luận (diễn dịch, quy nạp, tổng phân hợp, song hành…)

- Về nội dung của bài văn: tùy từng yêu cầu của đề bài và phần dàn ý đã lập mà chúng ta triển khai các luận điểm rõ ràng Tránh tình trạng diễn nôm bài thơ

Bước 4: Đọc và sửa lỗi.

Đây là bước cuối cùng khi hoàn thiện bài văn nghị luận về đoạn thơ, bài thơ Người viết phải có thói quen rà soát lại bài làm của mình để sửa lỗi về nội dung lẫn hình thức

- Về nội dung, người viết phải soát lại hệ thống luận điểm, luận cứ

- Về hình thức, người viết phải soát lại bố cục, các đoạn văn, các câu văn diễn đạt, lỗi chính tả thường mắc phải

3.3.Cho học sinh nắm chắc các dạng bài (cơ bản) nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ:

Lưu ý đối tượng nghị luận một đoạn thơ, bài thơ rất đa dạng, bao gồm: nghị luận

về một đoạn thơ, nghị luận về một bài thơ, nghị luận về một khía cạnh nội dung, nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ hoặc có thể là nghị luận tổng hợp từ hai ba đoạn, bài thơ trở lên Với mỗi kiểu bài, yêu cầu nghị luận có sự khác nhau Nhưng tôi chỉ chọn 2 dạng bài cơ bản Vì thế học sinh phải căn cứ vào yêu cầu

cụ thể để làm bài, tránh ôm đồm, tham lam kiến thức hoặc sơ sài, hời hợt

*Cách làm Dạng 1: Nghị luận về một bài thơ.

Ví dụ: Phân tích bài thơ “Sang Thu” của Hữu Thỉnh để thấy được sự cảm nhận tinh tế của nhà thơ trước sự thay đổi của đất trời khi sang thu Đối với đề này bài làm cần đáp ứng được các yêu cầu sau:

I.Tìm hiểu đề

+ Kiểu bài:Nghị luận về một bài thơ (Yêu cầu phân tích )

+ Nội dung: những chuyển biến rất nhẹ nhàng mà rõ rệt của đất trời từ cuối hạ sang đầu thu

+Phạm vi kiến thức: Bài thơ “Sang Thu”

II Lập dàn bài

1.Mở bài: - Giới thiệu tác giả/ tác phẩm/ nội dung đề yêu cầu (Nếu đề không

có thì tự xác định)/Trích dẫn

Nguyễn Hữu Thỉnh là người con của quê Vĩnh Phúc Ông thuộc thế hệ các nhà thơ trưởng thành trong phong trào thơ ca chống Mĩ cứu nước Thơ của ông ấp áp tình người và giàu sức biểu cảm, tiêu biêu phải kể đến tác phẩm “Sang Thu” Bài thơ đã miêu tả những chuyển biến rất nhẹ nhàng mà rõ rệt của đất trời từ cuối hạ sang đầu thu

2.Thân bài

a.Hoàn cảnh sáng tác.

- Bài thơ “Sang Thu” được sáng tác vào năm 1977 khi ông đang là cán bộ văn hóa, tuyên truyền trong quân đội Bài thơ được in trong tập “Từ chiến hào đến thành phố”

b Phân tích

b1 Mở đầu bài thơ là sự cảm nhận nhạy bén của tác giả trước những tín hiệu báo thu về, những chuyễn biến trong khung cảnh làng quê sang thu.

“ Bổng nhận hương ổi

Phả vào trong gió se

Sương chùng chình qua ngõ

Hình như thu đã về”

- Phân tích những hình ảnh, hiện tượng thể hiện sự biến chuyển của đất trời lúc sang thu: Tác giả đã cảm nhận qua nhiều yếu tố, bằng nhiều giác quan và qua sự rung động thật tinh tế,kết hợp từ ngữ giàu sức gợi tả, tác giả miêu tả cụ thể những hình ảnh thiên nhiên tín hiệu đầu thu được nhận biết qua hương ổi chín Hương ổi lan tỏa truyền đi thông điệp mùa thu