Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó. Triết học chính trị xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó.
Trang 1VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN ÁNH HỒNG MINH
TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA JOHN STUART MILL
VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ
Chuyên ngành : Triết học
Mã số : 9 22 90 01
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI – 2021
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN VŨ HẢO Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ
Họp tại: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam, giờ phút ngày
tháng năm 20
Có thể tìm hiểu luận án tại:
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài luận án
Bên cạnh những yêu cầu đặt ra về công tác lý luận và nghiêncứu ở Việt Nam, một thực tế khác cho thấy trong bối cảnh toàn cầuhóa và hội nhập quốc tế, chúng ta đã và đang phải đối mặt với nhiềuvấn đề mới và phức tạp thuộc mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa,
xã hội, tôn giáo, v.v Những vấn đề cấp bách và quan trọng của thờicuộc như đảm bảo tự do và công bằng xã hội với tư cách là quyềncon người, đặc biệt là các quyền tự do tư tưởng, tự do thảo luận, tự
do tôn giáo, tự do lập kế hoạch cuộc sống và tự do hội họp; mối quan
hệ giữa lợi ích công và lợi ích tư; vấn đề hạn chế quyền lực nhànước; bình đẳng giới; hình thức chính thể nào là lý tưởng cho nhânloại; v.v đều là những chủ đề quan trọng của triết học chính trị - xãhội hướng tới giải quyết, được các nhà tư tưởng nghiên cứu, bàn luậnnhiều và thu hút sự quan tâm của nhân loại trong mọi thời đại Trong
số đó, chúng tôi đặc biệt chú ý tới triết học chính trị - xã hội của JohnStuart Mill (1806 – 1873) vì ông là nhà triết học Anh có ảnh hưởngkhông nhỏ tới tư tưởng phương Tây thế kỷ XX và hiện nay Các tácphẩm của John Stuart Mill đã gây được tiếng vang trên toàn thế giới,tiêu biểu là Bàn về tự do Bên cạnh đó, triết học chính trị - xã hội củaJohn Stuart Mill có vai trò quan trọng trong lịch sử triết học vì những
tư tưởng của ông là cầu nối tư duy cổ điển và hiện đại, thể hiện nỗlực giải quyết mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tự do với tư cách là hệ tưtưởng của chế độ xã hội tư sản và chủ nghĩa tập thể với tư cách là hệ
tư tưởng của chế độ xã hội cộng sản Cụ thể hơn, những quan điểmcủa ông về các vấn đề chính trị - xã hội phản ánh mối quan hệ giữa tư
và công, giữa cá nhân và tập thể, giữa tự do và công bằng, chính thể
lý tưởng nào sẽ thích hợp để quản lý và điều tiết các hoạt động xã
Trang 4hội Đây là những vấn đề cấp bách mà cho đến nay khoa học xãhội và nhân văn nói chung cũng như triết học chính trị - xã hội nóiriêng chưa giải quyết được thỏa đáng về mặt lý luận Chính vì vậy,việc nghiên cứu triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill sẽgóp phần gợi mở ra hướng giải quyết những bài toán chính trị - xãhội mà Việt Nam đang phải đối mặt, chẳng hạn như nguyên tắc tự do
tư tưởng và thảo luận trong văn hóa tranh luận trên mạng xã hội,mạng internet và cuộc sống; vấn đề công bằng xã hội, đặc biệt làcông bằng trong phân phối; vấn đề hạn chế và kiểm soát quyền lựcnhà nước; v.v…
Do đó, chúng tôi chọn đề tài: “Triết học chính trị - xã hội củaJohn Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó” làm đề tài luận ántiến sĩ triết học
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích và đánh giá mộtcách có hệ thống những nội dung cơ bản của triết học chính trị - xãhội của John Stuart Mill, từ đó làm rõ ý nghĩa hiện thời của nó
Để thực hiện mục đích như trên, luận án sẽ giải quyết nhữngnhiệm vụ như sau:
- Phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến
đề tài triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill;
- Phân tích các điều kiện và tiền đề cho sự hình thành triết họcchính trị - xã hội của John Stuart Mill;
- Phân tích nội dung cơ bản trong triết học chính trị - xã hội củaJohn Stuart Mill, cụ thể là quan niệm về tự do, về nguyên tắc cônglợi, mối quan hệ giữa công bằng với công lợi, về quyền bình đẳngcủa phụ nữ, về vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước và hình thứcchính thể đại diện
Trang 5- Đưa ra đánh giá về ý nghĩa hiện thời liên quan đến vấn đề tự
do, quan niệm về nguyên tắc công lợi, công bằng và quyền bình đẳngcủa phụ nữ, quan niệm về hạn chế quyền lực nhà nước và một số nộidung cơ bản về chính thể, chính thể đại diện
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là triết học chính trị - xã hộicủa John Stuart Mill và ý nghĩa hiện thời của nó
Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Trong luận án này, chúng tôi chỉtập trung trình bày quan niệm về tự do, về nguyên tắc công lợi, côngbằng, quyền bình đẳng của phụ nữ, về vấn đề hạn chế quyền lực nhànước và hình thức chính thể đại diện trong triết học chính trị - xã hội
của John Stuart Mill qua các tác phẩm nổi tiếng của ông như Bàn về
tự do, Chính thể đại diện, Thuyết công lợi, Sự áp bức phụ nữ và ý
nghĩa hiện thời của những tư tưởng này
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill là một vấn đề cơbản của lịch sử triết học Do đó, luận án được triển khai dựa trên cơ
sở lý luận, phương pháp luận của triết học, đặc biệt là phương phápluận của triết học Mác – Lênin đóng vai trò chủ đạo
Về phương pháp nghiên cứu, luận án sử dụng các phương pháp,
kỹ thuật nghiên cứu cụ thể, như phân tích và tổng hợp, quy nạp vàdiễn dịch, logic – lịch sử, hệ thống hóa, so sánh văn bản, đối chiếu,chú giải học,
5 Đóng góp mới của luận án
Luận án đã tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoàinước về tư tưởng của John Stuart Mill
Luận án phân tích điều kiện và tiền đề cho việc hình thành triếthọc chính trị - xã hội của John Stuart Mill
Trang 6Luận án phân tích một cách có hệ thống những nội dung cơ bảntrong triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill và đánh giá ýnghĩa hiện thời của nó.
Luận án phân tích làm rõ ý nghĩa hiện thời của các nội dungtrong tư tưởng triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill đặc
biệt đối với Việt Nam hiện nay, cụ thể là ở ba phương diện chính: thứ nhất, ý nghĩa hiện thời của quan niệm về tự do, đặc biệt là tự do tư tưởng và tự do thảo luận; thứ hai, ý nghĩa hiện thời của quan niệm về
nguyên tắc công lợi, đảm bảo công bằng phân phối và quyền bình
đẳng của phụ nữ; thứ ba, ý nghĩa hiện thời của quan niệm hạn chế
quyền lực nhà nước và hình thức chính thể đại diện
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Về mặt lý luận, luận án nghiên cứu một cách có hệ thống tưtưởng triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill Đây là hướngnghiên cứu cơ bản các vấn đề của lịch sử triết học dựa trên các tácphẩm tiêu biểu của ông; từ đó góp phần bổ sung và làm phong phú lýluận về triết học chính trị - xã hội nói chung, vấn đề tự do, công bằng,quyền bình đẳng cho phụ nữ, hạn chế quyền lực nhà nước và hìnhthức chính thể đại diện nói riêng, cũng như chỉ ra ý nghĩa hiện thờicủa những tư tưởng này đối với xã hội Việt Nam hiện nay
Về mặt thực tiễn, luận án có thể được dùng làm tài liệu thamkhảo cho sinh viên, học viên sau đại học, những nhà nghiên cứu hoặcnhững độc giả quan tâm đến triết học phương Tây, triết học chính trị
- xã hội nói chung và tư tưởng của John Stuart Mill nói riêng
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tham khảo, luận ángồm 4 chương và 14 tiết
Trang 7CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1 Những công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề cho việc hình thành triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill
Đối với tài liệu nghiên cứu trong nước, chúng ta có thể kể đến
một số cuốn sách tiêu biểu như Đại cương lịch sử triết học phương Tây (2006), Diện mạo Triết học phương Tây hiện đại (2006) Còn tài
liệu sách nước ngoài về điều kiện và tiền đề ở Anh giai đoạn thế kỷXIX có liên quan đến việc hình thành triết học chính trị - xã hội của
John Stuart Mill, chúng tôi đặc biệt chú ý đến các cuốn A History of Western Political thought (Lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây) (1996), The Oxford History of the British Empire (Bộ sách của Oxford về Lịch sử Đế chế Anh quốc), British History 1815 – 1914
(Lịch sử nước Anh giai đoạn 1815 – 1914) (2007), v.v
Các tài liệu trên chủ yếu trình bày khái quát những mốc sự kiệnlịch sử, tư tưởng chính trong giai đoạn thế kỷ XIX tại Anh
1.2 Những công trình nghiên cứu về một số nội dung cơ bản trong triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill
Đối với tài liệu nghiên cứu trong nước, một số công trình nghiên
cứu tiêu biểu có thể kể đến như: Bộ sách Lịch sử triết học phương Tây (3 tập) (2014) của Đỗ Minh Hợp, bài viết “Đọc lại Bàn về tự do
của John Stuart Mill” (2006) của Bùi Văn Nam Sơn, “Chủ nghĩa vịlợi nhìn từ góc độ đạo đức” (2010) của hai tác giả Đỗ Minh Hợp vàTrần Thanh Giang, “John Stuart Mill với phong trào đòi bình quyềncho phũ nữ” của Ngô Thị Như, v.v
Đối với tài liệu nghiên cứu nước ngoài, có thể kể đến bộ sách Sổ
Trang 8tay Cambridge về Mill (1998) do John Skorupski chủ biên, Giáo trình hướng tới thế kỷ 21 – Triết học phương Tây hiện đại (2004) của Lưu Phóng Đồng, Ý tưởng mới từ các kinh tế gia tiền bối (2007) của Todd G Buchholz, Đạo đức trong kinh tế (2010) của Francisco Vergana, Phải trái đúng sai (2021) của Michael Sandel, Sổ tay Cambridge về Thuyết công lợi (2014) do Ben
Eggleston và Dale Miler đồng chủ biên, v.v
Các tài liệu trên chủ yếu trình bày khái quát chung, hoặc tậptrung vào một chủ đề nào đó trong nội dung tư tưởng của John StuartMill Một số tài liệu nghiên cứu nước ngoài trình bày rất nhiều chủ
đề trong triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill nhưng lại làdạng tập hợp các bài viết của các tác giả khác nhau nên được phânloại theo nội dung chính chứ chưa trình bày một cách có hệ thống
1.3 Những công trình nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill
Trong luận án tiến sĩ triết học với đề tài Triết học chính trị của John Stuart Mill: giá trị và bài học lịch sử (2014), tác giả Ngô Thị
Như tiếp cận từ góc độ triết học chính trị với phạm vi nghiên cứu chỉ
trong hai tác phẩm là Bàn về tự do và Chính thể đại diện Khi đánh
giá về ý nghĩa lịch sử của tư tưởng triết học chính trị John StuartMill, tác giả Ngô Thị Như tập trung vào các vấn đề và bài học liênquan đến giáo dục, đề cao bình đẳng nữ giới, xây dựng hình thứcchính thể đại diện dựa trên nền tảng là lợi ích của người dân và xâydựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp Trong khi đó, chúng tôi xuấtphát từ góc độ liên ngành cũng như mối liên hệ giữa các vấn đề chínhtrị - xã hội trong tư tưởng của John Stuart Mill để phân tích quanniệm của ông về tự do và công lợi, trên cơ sở đó, nhìn nhận quanđiểm của ông trong việc giải quyết các vấn đề xã hội như công bằng
Trang 9phân phối, quyền bình đẳng cho phụ nữ, vấn đề hạn chế quyềnlực nhà nước và hình thức chính thể đại diện với tư cách là chính thể
lý tưởng để thực hành dân chủ và điều phối các hoạt động xã hội, từ
đó, đánh giá ý nghĩa hiện thời của những tư tưởng này và gợi mở một
số vấn đề chính trị - xã hội mà Việt Nam đang đối mặt
Ngoài ra, một luận án tiến sĩ khác cũng nghiên cứu về JohnStuart Mill và bảo vệ thành công năm 2019, đó là công trình nghiên
cứu của Nguyễn Thị Xiêm với tên gọi Quan điểm John Stuart Mill về
tự do và ý nghĩa của nó đối với việc thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay Trong đó, tác giả Nguyễn Thị Xiêm chú trọng đến quan điểm của John Stuart Mill về tự do trong các tác phẩm Bàn về
tự do, Chính thể đại diện và Thuyết công lợi Có thể nói, tư tưởng về
tự do của John Stuart Mill là một trong những nội dung quan trọng vàkhi bàn tới ông thì rất khó có thể bỏ qua vì quan niệm về tự do cómối liên hệ với các quan niệm, vấn đề khác trong tư tưởng triết họccủa ông, đặc biệt là triết học chính trị - xã hội Trong phần đánh giá ýnghĩa, tác giả Nguyễn Thị Xiêm bám sát theo chủ đề và mục tiêunghiên cứu của mình khi đưa ra những bài học từ tư tưởng của JohnStuart Mill về tự do trong việc đảm bảo quyền con người, cụ thể làđảm bảo các quyền tự do cá nhân, xây dựng hình thức chính thể đảmbảo các quyền tham gia vào đời sống chính trị của người dân và đảmbảo quyền bình đẳng giới Chính ở điểm này, chúng tôi có hướng tiếpcận vấn đề khác với tác giả Nguyễn Thị Xiêm dù cùng bàn về quanniệm tự do của John Stuart Mill Chúng tôi tập trung vào vấn đề tự dotrong tương quan với việc giải quyết các vấn đề xã hội
1.4 Khái quát kết quả của các công trình đã tổng quan và những vấn đề đặt ra trong luận án
Nhìn chung, những vấn đề triết học chính trị - xã hội của John
Trang 10Stuart Mill được quan tâm nhiều nhất trong các công trìnhnghiên cứu ở Việt Nam từ trước tới nay là các quan niệm về tự
do, chính thể đại diện, bầu cử, nữ quyền, giáo dục, Các côngtrình nghiên cứu về ý nghĩa của tư tưởng triết học chính trị - xãhội John Stuart Mill chủ yếu tập trung vào phân tích giá trị, hạnchế và rút ra một số bài học lịch sử Các công trình nghiên cứutrên thế giới thường tập trung vào một chủ điểm nhất định trong
số các chủ đề về tự do, hệ thống chính trị, đạo đức, kinh tế chínhtrị, nữ quyền,
Trong luận án của mình với tên gọi “Triết học chính trị - xã hộicủa John Stuart Mill và ý nghĩa hiện thời của nó”, chúng tôi kế thừa
và tiếp thu một cách có chọn lọc những thành quả nghiên cứu của cáccông trình trước đó và tập trung vào những nội dung chính như sau:
Một là, về điều kiện và tiền đề hình thành nên triết học chính trị
- xã hội của John Stuart Mill, hầu hết các công trình nghiên cứu chỉgiới thiệu các sự kiện lịch sử và cuộc đời, sự nghiệp của John StuartMill Trong luận án này, chúng tôi sẽ tập trung chỉ rõ những yếu tốkinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội và tiền đề tư tưởng nào ảnh hưởngtrực tiếp tới việc hình thành các quan điểm trong triết học chính trị -
xã hội của John Stuart Mill
Thứ hai, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu ba nội dung chính
trong triết học chính trị - xã hội John Stuart Mill, cụ thể như sau: Một
là, quan niệm về nguyên tắc tự do và các loại hình tự do (quyền tự do
tư tưởng, tự do thảo luận, tự do tôn giáo, tự do sở thích và lập kế
hoạch cho cuộc sống, tự do hội họp) Hai là, quan niệm về nguyên
tắc công lợi, công bằng và quyền bình đẳng của phụ nữ Có thể thấyqua tổng quan nghiên cứu, vấn đề công bằng gắn với quyền tự do vànguyên tắc công lợi chưa được bàn nhiều trong các công trình nghiêncứu ở Việt Nam Vì vậy, trong luận án này, chúng tôi bước đầu trình
Trang 11bày quan niệm của John Stuart Mill về công bằng và bất công,
về công bằng phân phối và trên cơ sở đó phân tích quan điểm của ông
về quyền bình đẳng của phụ nữ Đây là những vấn đề xã hội luôn
được quan tâm ở bất kỳ thời đại nào Ba là, vấn đề hạn chế quyền lực
nhà nước và hình thức chính thể đại diện trong tư tưởng của JohnStuart Mill Có thể nói, trong các công trình nghiên cứu trước đây ởViệt Nam, quan điểm của John Stuart Mill về chính thể đại diện luônđược đề cập và phân tích cụ thể như quan niệm về chính thể, về hoạtđộng của các bộ phận lập pháp – hành pháp – tư pháp và các cơ quanđại diện địa phương Tuy nhiên, những nội dung đó mới chỉ tóm lược
những nét chính từ cuốn sách Chính thể đại diện hơn 500 trang của
ông Bên cạnh việc kế thừa các nghiên cứu trước đây và đưa ra mộtbức tranh tổng quát về chính thể đại diện, một vấn đề quan trọng màtrong luận án này chúng tôi muốn đi sâu bàn luận, đó chính là vấn đềhạn chế quyền lực nhà nước
Thứ ba, để đánh giá ý nghĩa hiện thời của triết học chính trị - xã
hội John Stuart Mill, trước hết, chúng tôi sẽ phân tích một số giá trị
và hạn chế về mặt tư tưởng của John Stuart Mill trong triết học chínhtrị - xã hội của ông Đặc biệt, từ quan niệm về tự do, công bằng xãhội, quyền bình đẳng của phụ nữ, kiểm soát quyền lực nhà nước vàhình thức chính thể đại diện của John Stuart Mill, chúng tôi xin đượcđưa ra một số vấn đề mang tính gợi mở cho thực tiễn Việt Nam hiệnnay
Trang 12CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO VIỆC HÌNH THÀNH
TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA
JOHN STUART MILL
2.1 Điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội nước Anh thế kỷ XIX
John Stuart Mill sống trong giai đoạn kinh tế Anh đang hưngthịnh nhất, nắm giữ vị trí số một thế giới cả về kinh tế và thuộc địa,được xem là “thế kỷ đế chế” của nước Anh (1815 – 1914) Với tưchất thông minh cùng nền tảng kiển thức đồ sộ của mình, lại đượclàm việc trong một môi trường tư bản chuyên về thương mại từ năm
17 tuổi, John Stuart Mill đã sớm nhận thấy những hạn chế, tiêu cựcđằng sau vẻ hào nhoáng của chủ nghĩa tư bản Bởi vậy, ông đặc biệtquan tâm tới quyền tự do, công bằng và bình đẳng của con người,cũng như chính thể nào là lý tưởng để đảm bảo những quyền này
2.2 Tiền đề tư tưởng
2.2.1 Tư tưởng chính trị của John Locke (1632 – 1704)
Một trong những đại diện tiêu biểu có ảnh hưởng đến việc hìnhthành tư tưởng của John Stuart Mill về tự do và dân chủ chính là JohnLocke Bản thân John Stuart Mill được tiếp nhận một lượng kiến thứckhổng lồ từ khi còn bé cũng chính vì cha ông, James Mill, rất tintưởng vào nguyên lý “tấm bảng trắng” của Locke Chính vì vậy, JohnStuart Mill đã sớm tiếp xúc với các tác phẩm của Locke và đặc biệtchú tâm đến các vấn đề trong triết học chính trị của Locke như quyền
tự nhiên, các khảo luận về chính quyền,…
2.2.2 Học thuyết công lợi của Jeremy Bentham (1748 – 1832)
Jeremy Bentham là người có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng củaJohn Stuart Mill về nguyên tắc công lợi ng là luật sư, triết gia,
Trang 13đồng thời là nhà cải cánh pháp luật và xã hội người Anh, người
mà James Mill – cha của John Stuart Mill - luôn ủng hộ nhiệt thành.John Stuart Mill đã tiếp thu và phát triển thuyết công lợi của JeremyBentham để hình thành nên quan điểm riêng của mình
2.2.3 Tư tưởng chính trị của Alexis de Tocqueville (1805 – 1859)
Sống cùng thời đại với Tocqueville và có chung mối quan tâmđến nền dân chủ, John Stuart Mill đã có một khoảng thời gian traođổi thư từ và bàn luận các vấn đề chính trị với Tocqueville John
Stuart Mill không chỉ đánh giá cao và coi trọng cuốn sách Nền dân trị Mỹ của Tocqueville mà còn đặc biệt quan tâm đến những khuyết
điểm và thiếu sót của nền dân chủ mà Tocqueville đã băn khoăn và engại Chính vì vậy, John Stuart Mill muốn tiếp nối tinh thần này củaTocqueville và đưa ra những đề xuất mạnh mẽ hướng tới việc giớihạn phạm vi quyền lực của nhà nước dân chủ
2.3 Khái quát về cuộc đời, sự nghiệp của John Stuart Mill
Cuộc đời, sự nghiệp và con người John Stuart Mill là một quátrình không ngừng học tập, rèn luyện, tu dưỡng, sáng tạo từ khi mới 3tuổi cho tới tận lúc nhắm mắt xuôi tay, thậm chí trong cơn khủnghoảng tinh thần, ông vẫn chưa bao giờ suy sụp tới mức từ bỏ nghiêncứu, học tập ng luôn tìm đến nguồn an ủi mới trong kho tàng trithức nhân loại và luôn khát khao xây dựng một xã hội ngày càng tiến
bộ, tốt đẹp hơn
Tiểu kết chương 2
John Stuart Mill sống trong thời kỳ mà kinh tế nước Anh đangphát triển đến đỉnh cao Tuy nhiên, trong xã hội đã có sự phân hóagiàu nghèo rõ rệt, bộc lộ mâu thuẫn gay gắt giữa hai giai cấp: vô sản
và tư sản, chiến tranh xâm chiếm thuộc địa ngày một nhiều Ngườidân chưa thấy mình được hưởng lợi gì từ các cuộc cách mạng tư sản