Triết học chính trị xã hội của john stuart mill và ý nghĩa hiện thời của nó

Những vấn đề cấp bách và quan trọng của thời cuộc như đảm bảo tự do và công bằng xã hội với tư cách là quyền con người, đặc biệt là các quyền tự do tư tưởng, tự do thảo luận, tự do tôn g

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ÁNH HỒNG MINH

TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA JOHN STUART MILL

VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội – Năm 2021

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ÁNH HỒNG MINH

TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA JOHN STUART MILL

VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án “Triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa hiện thời của nó” là công trính nghiên cứu của riêng

tôi dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Vũ Hảo, có kế thừa một số kết quả liên quan đã được công bố Các tài liệu tham khảo và việc trìch dẫn các số liệu, tài liệu trong luận án là trung thực, đảm bảo tình khách quan và có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về luận án của mính trước Hội đồng khoa học

Tác giả luận án

Nguyễn Ánh Hồng Minh

Tôi xin trân trọng cám ơn tất cả các nhà khoa học trong hội đồng đã đọc và cho ý kiến đóng góp một cách khách quan, xác đáng để tôi có thể hoàn thiện luận án của mính

Cuối cùng, tôi vô cùng biết ơn gia đính và bạn bè đã luôn ở bên cạnh

hỗ trợ và ủng hộ tôi về mọi phương diện trong suốt quá trính thực hiện luận

án

Tôi xin trân trọng cám ơn!

Hà Nội, ngày 27 tháng 12 năm 2021

Tác giả luận án

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp mới của Luận án 6

6 Ý nghĩa của luận án 7

7 Kết cấu của Luận án 7

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8

1.1 Những công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề cho việc hình thành triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill 9

1.2 Những công trình nghiên cứu về một số nội dung cơ bản trong triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill 16

1.3 Những công trình nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill 25

1.4 Khái quát kết quả của các công trình đã tổng quan và những vấn đề đặt ra trong luận án 36

CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO VIỆC HÌNH THÀNH TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA JOHN STUART MILL 38

2.1 Điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội nước Anh thế kỷ XIX 39

2.2 Tiền đề tư tưởng 45

2.3 Khái quát về cuộc đời, sự nghiệp của John Stuart Mill 55

Tiểu kết chương 2 62

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA JOHN STUART MILL 64

3.1 Quan niệm của John Stuart Mill về tự do 64

3.2 Quan niệm của John Stuart Mill về nguyên tắc công lợi, công bằng và

quyền bình đẳng của phụ nữ 81

3.3 Quan niệm của John Stuart Mill về hạn chế quyền lực nhà nước và hình thức chính thể đại diện 101

Tiểu kết chương 3 120

CHƯƠNG 4: Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI JOHN STUART MILL 123

4.1 Một số giá trị và hạn chế trong tư tưởng triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill 123

4.2 Ý nghĩa hiện thời của tư tưởng tự do trong triết học chính trị - xã hội John Stuart Mill 134

4.3 Ý nghĩa hiện thời của quan niệm về nguyên tắc công lợi, công bằng và quyền bình đẳng của phụ nữ trong triết học chính trị - xã hội John Stuart Mill 146

4.4 Ý nghĩa hiện thời của vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước và hình thức chính thể đại diện trong triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill 157

Tiểu kết chương 4 166

KẾT LUẬN 166

DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 174

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 175

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Một trong những nhiệm vụ được Bộ Chình trị đề ra trong Nghị quyết số

34 ban hành ngày 09/12/2014 về công tác lý luận và định hướng nghiên cứu đến năm 2030 là “tiếp tục mở rộng và đi sâu nghiên cứu trên quan điểm khách quan, biện chứng và tiếp thu những giá trị tiến bộ” [Xem: 137] đối với những trào lưu

tư tưởng, học thuyết, lý thuyết mới ngoài những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó phải kể đến lịch sử tư tưởng triết học nói chung cũng như tư tưởng triết học chình trị - xã hội nói riêng Điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử như Friedrich Engels (1820 – 1895) đã nhận định: “Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thí không thể không có tư duy lý luận” [53, tr.489] năng lực tư duy lý luận này “cần phải được phát triển hoàn thiện, và muốn hoàn thiện nó thí cho tới nay, không có một cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ triết học thời trước” [53, tr.487] Như vậy, ở Việt Nam hiện nay, hướng nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học đang được chú trọng và khuyến khìch Ngoài ra, từ trong văn kiện Báo cáo chình trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI cho đến nay, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định cần đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, ví dân hướng tới mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” Đây là công việc không hề đơn giản, đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu các quan niệm và học thuyết chình trị - xã hội khác nhau trong lịch

sử tư tưởng nhân loại để chắt lọc được tinh hoa tri thức và rút ra những bài học kinh nghiệm quan trọng cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Bên cạnh những yêu cầu đặt ra về công tác lý luận và nghiên cứu ở Việt Nam, một thực tế khác cho thấy trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc

tế, chúng ta đã và đang phải đối mặt với nhiều vấn đề mới và phức tạp thuộc mọi lĩnh vực kinh tế, chình trị, văn hóa, xã hội, tôn giáo, v.v Những vấn đề cấp bách

và quan trọng của thời cuộc như đảm bảo tự do và công bằng xã hội với tư cách

là quyền con người, đặc biệt là các quyền tự do tư tưởng, tự do thảo luận, tự do tôn giáo, tự do lập kế hoạch cuộc sống và tự do hội họp; mối quan hệ giữa lợi ích công và lợi ìch tư; vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước; bính đẳng giới; hình thức chình thể nào là lý tưởng cho nhân loại; v.v đều là những chủ đề quan trọng của triết học chình trị - xã hội hướng tới giải quyết những vấn đề cốt yếu của đời sống con người, được các nhà tư tưởng nghiên cứu, bàn luận nhiều và thu hút sự quan tâm của nhân loại trong mọi thời đại Trong số đó, chúng tôi đặc biệt chú ý tới triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill (1806 – 1873) ví những lý do như sau:

Trước hết, John Stuart Mill là nhà triết học Anh có ảnh hưởng không nhỏ

tới tư tưởng phương Tây thế kỷ XX và hiện nay Henry Sidgwick (1838 – 1900), nhà triết học theo thuyết công lợi đã nhận xét rằng, trong khoảng thời gian 1860 – 1865, tư tưởng của John Stuart Mill đã lan tỏa và thống trị toàn nước Anh – điều mà rất ìt người có thể làm được Bốn thập kỷ sau ngày mất của John Stuart Mill, cựu thủ tướng Anh Arthur Balfour (1848 – 1930) đánh giá tầm ảnh hưởng của John Stuart Mill tại các trường đại học ở Anh có thể so sánh với Hegel ở Đức và Aristotle thời cổ đại Nhà xã hội học người Đức, Leopold von Wiese (1876 – 1969) nhận định rằng trong lịch sử Âu Châu hiện đại, chỉ có một số ìt các học giả được nhiều ngành khoa học xem trọng như trường hợp của Mill [Xem: 35, tr.3] Bằng chứng là các tác phẩm của John Stuart Mill đã gây được

tiếng vang trên toàn thế giới Năm 1859, tác phẩm Bàn về tự do lần đầu tiên xuất

hiện đã nhanh chóng giữ vị trì quan trọng trong lịch sử tư tưởng phương Tây

giai đoạn hiện đại Năm 1868, Bàn về tự do đã đánh dấu tầm ảnh hưởng của

John Stuart Mill tại Nhật Bản khi con số phát hành lên đến hàng triệu bản Tư

tưởng về quyền tự do là một trong những đóng góp nổi bật nhất của ông đối với

lý thuyết tự do nói riêng và triết học chình trị - xã hội nói chung

Thứ hai, triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill có vai trò quan

trọng trong lịch sử triết học ví những tư tưởng của ông là cầu nối tư duy cổ điển

và hiện đại, thể hiện nỗ lực giải quyết mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tự do với tư cách là hệ tư tưởng của chế độ xã hội tư sản và chủ nghĩa tập thể với tư cách là

hệ tư tưởng của chế độ xã hội cộng sản Cụ thể hơn, những quan điểm của ông

về các vấn đề chình trị - xã hội phản ánh mối quan hệ giữa tư và công, giữa cá nhân và tập thể, giữa tự do và công bằng, chình thể lý tưởng nào sẽ thìch hợp để quản lý và điều tiết các hoạt động xã hội Đây là những vấn đề cấp bách mà cho đến nay khoa học xã hội và nhân văn nói chung cũng như triết học chình trị - xã hội nói riêng chưa giải quyết được thỏa đáng về mặt lý luận Chình ví vậy, việc nghiên cứu triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill sẽ góp phần gợi mở

ra hướng giải quyết những bài toán chình trị - xã hội mà Việt Nam đang phải đối mặt, chẳng hạn như nguyên tắc tự do tư tưởng và thảo luận trong văn hóa tranh luận trên mạng xã hội, mạng internet và cuộc sống; vấn đề công bằng xã hội, đặc biệt là công bằng trong phân phối; vấn đề hạn chế và kiểm soát quyền lực nhà nước; v.v…

Ngày nay, tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill trong

tác phẩm Bàn về tự do, Chính thể đại diện, Thuyết công lợi, Sự áp bức phụ nữ…

vẫn còn nhiều giá trị đối với các vấn đề của thời đại, được nghiên cứu, phân tìch,

và tranh luận nhiều Điều này được thể hiện rõ qua số lượng các bài viết và sách được phát hành những năm gần đây Ngoài ra, tại các trường đại học danh tiếng trên thế giới như Cambridge, Harvard, Yale…, các bài giảng về tư tưởng của John Stuart Mill rất được chú trọng Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, những nghiên cứu về tư tưởng của John Stuart Mill nói chung và triết học chình trị - xã hội của ông nói riêng còn chưa nhiều Nguyên nhân chủ yếu là do phần lớn các

tác phẩm của John Stuart Mill chưa được dịch và xuất bản tại Việt Nam, do đó, việc tiếp cận tư tưởng triết học chình trị - xã hội của ông gặp phải nhiều trở ngại

Như vậy, việc nghiên cứu tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill góp phần kế thừa giá trị tư tưởng của nhân loại, bổ sung tri thức và hoàn thiện tư duy lý luận Là triết gia của thời đại cải cách với nhiều tư tưởng có

ý nghĩa với thời đại ngay này, tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill sẽ gợi mở cho chúng ta những bài học quý báu khi phải đối mặt và giải quyết các vấn đế bức thiết của xã hội hiện đại, đặc biệt là về tự do, công bằng, bính đẳng

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa của hiện thời của nó” làm đề tài luận án tiến

sĩ triết học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đìch nghiên cứu của luận án là phân tìch và đánh giá một cách có hệ thống những nội dung cơ bản của triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, từ đó làm rõ ý nghĩa hiện thời của nó

Để thực hiện mục đìch như trên, luận án sẽ giải quyết những nhiệm vụ như sau:

- Phân tìch tổng quan các công trính nghiên cứu có liên quan đến đề tài triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill;

- Phân tìch các điều kiện và tiền đề cho sự hình thành triết học chình trị -

xã hội của John Stuart Mill;

- Phân tích nội dung cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, cụ thể là quan niệm về tự do, về nguyên tắc công lợi, mối quan hệ giữa công bằng với công lợi, về quyền bính đẳng của phụ nữ, về vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện

- Đưa ra đánh giá về ý nghĩa hiện thời liên quan đến vấn đề tự do, quan

niệm về nguyên tắc công lợi, công bằng và quyền bính đẳng của phụ nữ, quan niệm về hạn chế quyền lực nhà nước và một số nội dung cơ bản về chình thể, chình thể đại diện

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill và ý nghĩa hiện thời của nó

Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Triết học chình trị là lĩnh vực nghiên cứu các chủ đề về chình trị, tự do, công bằng, tài sản, quyền, luật pháp và việc thực thi luật pháp của các cơ quan có thẩm quyền, v.v Triết học xã hội là nghiên cứu đời sống xã hội ở phương diện triết học, bao gồm các chuẩn mực xã hội, các vấn

đề về hành vi xã hội và diễn giải về xã hội cũng như các thiết chế xã hội Trên

cơ sở này, triết học chình trị - xã hội bàn về các vấn đề của cả hai lĩnh vực Trong luận án này, chúng tôi chỉ tập trung trính bày quan niệm về tự do, về nguyên tắc công lợi, công bằng, quyền bính đẳng của phụ nữ, về vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện trong triết học chình trị - xã

hội của John Stuart Mill qua các tác phẩm nổi tiếng của ông như Bàn về tự do, Chính thể đại diện, Thuyết công lợi, Sự áp bức phụ nữ và ý nghĩa hiện thời của

những tư tưởng này

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill là một vấn đề cơ bản của lịch sử triết học Do đó, luận án được triển khai dựa trên cơ sở lý luận, phương pháp luận của triết học, đặc biệt là phương pháp luận của triết học Mác – Lênin đóng vai trò chủ đạo Bên cạnh đó, với việc phân tìch ý nghĩa hiện thời trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill đối với tính hính Việt Nam, luận

án bám sát theo quan điểm, đường lối, chình sách và nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam

Về phương pháp nghiên cứu, luận án sử dụng các phương pháp, kỹ thuật

nghiên cứu cụ thể, như phân tìch và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, logic – lịch

sử, hệ thống hóa, phương pháp văn bản học, phương pháp mác xìt nghiên cứu lịch sử triết học

5 Đóng góp mới của Luận án

Luận án đã tổng hợp nhiều công trính nước ngoài nghiên cứu về tư tưởng của John Stuart Mill

Luận án phân tìch một cách có hệ thống những nội dung cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill và đánh giá ý nghĩa hiện thời của nó Logic trính bày của luận án là đi từ cơ sở lý luận của nguyên tắc tự do và nguyên tắc công lợi của John Stuart Mill để nghiên cứu các nội dung triết học chình trị -

xã hội của ông, trong đó tự do và công bằng là những giá trị chuẩn mực quan trọng nhất của nhân loại Từ đó, luận án xem xét các loại hính tự do, vấn đề công bằng xã hội như đảm bảo công bằng phân phối và quyền bính đẳng của phụ nữ đều là biểu hiện cụ thể cho việc đảm bảo tự do và công bằng Hai vấn đề tưởng chừng như khác biệt nhau nhưng lại liên hệ chặt chẽ với nhau khi cùng giải quyết các vấn đề xã hội, tự do liên quan đến triết học chình trị, còn công bằng là vấn đề mà cả triết học chình trị và triết học xã hội đều quan tâm Cuối cùng, luận án phân tìch vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, về thực chất phân tích cách thức thực hiện dân chủ, đảm bảo tự do và công bằng trong xã hội

Có thể nói, các vấn đề chình trị - xã hội trong tư tưởng của John Stuart Mill có

sự đan xen, móc nối với nhau chứ không độc lập và riêng biệt Qua đó, chúng ta nhín thấy logic của bộ ba vấn đề tự do – công bằng – dân chủ trong triết học

chình trị - xã hội của John Stuart Mill

Luận án phân tìch làm rõ ý nghĩa hiện thời của các nội dung trong tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill đặc biệt đối với Việt Nam

hiện nay, cụ thể là ở ba phương diện chính: thứ nhất, ý nghĩa hiện thời của quan

niệm về tự do, đặc biệt là tự do tư tưởng và tự do thảo luận; thứ hai, ý nghĩa hiện

thời của quan niệm về nguyên tắc công lợi, đảm bảo công bằng phân phối và

quyền bính đẳng của phụ nữ; thứ ba, ý nghĩa hiện thời của quan niệm hạn chế

quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện, cùng một số gợi mở cho việc thực hành dân chủ và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

6 Ý nghĩa của luận án

Về mặt lý luận, luận án nghiên cứu một cách có hệ thống tư tưởng triết

học chình trị - xã hội của John Stuart Mill Đây là hướng nghiên cứu cơ bản các vấn đề của lịch sử triết học dựa trên các tác phẩm tiêu biểu của ông; từ đó góp phần bổ sung và làm phong phú lý luận về triết học chình trị - xã hội nói chung, vấn đề tự do, công bằng, quyền bính đẳng cho phụ nữ, hạn chế quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện nói riêng, cũng như chỉ ra ý nghĩa hiện thời của những tư tưởng này đối với xã hội Việt Nam hiện nay

Về mặt thực tiễn, luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho

sinh viên, học viên sau đại học, những nhà nghiên cứu hoặc những độc giả quan tâm đến triết học phương Tây, triết học chình trị - xã hội nói chung và tư tưởng của John Stuart Mill nói riêng

7 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án gồm có 4 chương, 14 tiết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Khi nhắc đến triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, chúng tôi muốn nói đến những nội dung nghiên cứu của ông về quyền tự do, thực thi và hạn chế quyền lực nhà nước, đạo đức công lợi, công bằng xã hội, cải cách xã hội, nữ quyền, v.v Tuy nhiên, trong luận án này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên

cứu ba vấn đề trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill: một là, nguyên tắc tự do và các quyền tự do; hai là, nguyên tắc công lợi, mối quan hệ giữa công lợi với công bằng và vấn đề quyền bính đẳng của phụ nữ; ba là, vấn

đề hạn chế quyền lực của nhà nước và hính thức chình thể đại diện

Những nội dung này tập trung chủ yếu trong các tác phẩm chình của John

Stuart Mill bao gồm: Bàn về tự do (1859), Chính thể đại diện (1861), Thuyết công lợi (1863), Sự áp bức phụ nữ (1878) Các tác phẩm này của ông đã được xuất bản ở nhiều quốc gia, đặc biệt là cuốn sách Bàn về tự do Hiện nay, ở Việt Nam đã có tác phẩm Bàn về tự do được dịch bởi Nguyễn Văn Trọng và xuất bản

lần đầu vào năm 2005 Đến năm 2007, dịch giả này tiếp tục giới thiệu tới độc

giả trong nước bản dịch tác phẩm Chính thể đại diện của John Stuart Mill với sự

hiệu đình của Bùi Văn Nam Sơn Năm 2019, tác phẩm tiếp theo của John Stuart

Mill được xuất bản tại Việt Nam chình là Thuyết công lợi Như vậy, tại thời

điểm nghiên cứu sinh hoàn thiện luận án, một số tác phẩm quan trọng của John Stuart Mill được tham khảo chình trong luận án đã được dịch và xuất bản Tuy nhiên, những nghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng của John Stuart Mill chưa có nhiều ở Việt Nam

Một số những công trính nghiên cứu trong và ngoài nước tiêu biểu về triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill có thể được phân loại như sau: Những

công trính nghiên cứu về điều kiện và tiền đề cho việc hính thành triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill; những công trính nghiên cứu về một số nội dung

cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill và những công trính

nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill

1.1 Những công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề cho việc hình thành triết học chính trị - xã hội của John Stuart Mill

Tài liệu nghiên cứu trong nước

Hiện nay, chúng ta chưa có nhiều công trính trong nước nghiên cứu trực tiếp về điều kiện và tiền đề cho việc hính thành triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, chủ yếu vẫn là giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của ông Tuy nhiên, trong số các tài liệu nghiên cứu gián tiếp về những điều kiện, tiền đề tư tưởng triết học giai đoạn thế kỷ XIX ở châu Âu nói chung và nước Anh nói riêng, có thể kể đến một số công trính tiêu biểu như sau:

Trong cuốn sách Đại cương lịch sử triết học phương Tây (2006), các tác

giả Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh và Nguyễn Anh Tuấn đã phân tìch các vấn đề

có tình nhập môn triết học, từ nền tảng đó trính bày lịch sử tư tưởng phương Tây qua các giai đoạn từ cổ đại đến thế kỷ XVIII Các tác giả đã phần nào cho chúng

ta thấy được dòng chảy tư tưởng triết học phương Tây qua một số trào lưu triết học và các triết gia tiêu biểu mang đến những tri thức cơ bản, đặc biệt là góc nhín vấn đề trong một tiến trính lịch sử phát triển nhất định, có tình kế thừa và phê phán Mặc dù, các tác giả chỉ trính bày một cách khái quát và mang tình đại cương, nhưng những tri thức này là hữu ìch để có được một cái nhín tổng quan

về tiến trính phát triển tư tưởng giai đoạn trước John Stuart Mill

Cuốn sách Diện mạo Triết học phương Tây hiện đại (2006) của tác giả Đỗ

Minh Hợp đã trính bày và phân tìch bối cảnh tinh thần phương Tây thời hiện đại qua những tiến bộ khoa học - kỹ thuật, sức mạnh của Nhà nước và vị thế của con người đại chúng Từ đó, tác giả có những đánh giá và nhận xét đối với tinh thần

lạc quan của thời đại khi khẳng định “thời đại chúng ta tốt hơn mọi thời đại quá khứ nhưng đứng thấp hơn khả năng của mính” [36, tr.33] và cảnh báo những nguy cơ mà xã hội phương Tây hiện đại sẽ phải đối mặt, như vấn đề chủ nghĩa dân tộc hiếu chiến, tâm trạng chủ nghĩa thế giới của đại chúng, chủ nghĩa bè phái, chủ nghĩa cực quyền tôn giáo Trong bối cảnh tinh thần phương Tây hiện đại như vậy, tác giả Đỗ Minh Hợp phân tìch những vấn đề nổi bật làm nên diện mạo triết học phương Tây hiện đại, đó là triết học ngôn ngữ, chú giải học và hiện tượng học; khoa học hậu cổ điển; triết học xã hội, triết học lịch sử; nhân học phổ quát; văn hóa học phổ quát; toàn cầu học phổ quát

Những nhận định của tác giả Đỗ Minh Hợp trong cuốn sách này về diện mạo triết học phương Tây hiện đại là nguồn tài liệu tham khảo hữu ìch cho những phân tìch ý nghĩa thời đại của tư tưởng triết học chình trị - xã hội John Stuart Mill với tư cách là một học thuyết trong dòng chảy lịch sử tư tưởng phương Tây Đặc biệt, nhận định của tác giả Đỗ Minh Hợp về truyền thống văn hóa nhân văn với tư cách tiền đề nghiên cứu triết học và các khoa học nhân văn

là rất đáng lưu ý Một trong số đó là kết luận về “Mối liên hệ mật thiết của tri thức nhân văn với toàn bộ truyền thống văn hóa - nghệ thuật, văn học, đạo đức, pháp luật, các quan điểm thẩm mỹ học, v.v,…là đặc điểm đặc trưng cho sự phát

triển của các khoa học nhân văn, kể cả ở thời hiện đại” [36, tr.369] Đây là đặc

trưng rõ nét có thể thấy trong hệ thống triết học của John Stuart Mill và ảnh hưởng của nó trong giai đoạn hiện đại thể hiện phong phú trên rất nhiều lĩnh vực

Tài liệu nghiên cứu ngoài nước

Tài liệu sách về điều kiện và tiền đề ở Anh giai đoạn thế kỷ XIX nói riêng

và châu Âu nói chung có liên quan đến việc hính thành triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill rất đa dạng và phong phú Tuy nhiên, chúng tôi đặc biệt chú ý đến các công trính tiêu biểu như sau:

Cuốn sách A History of Western Political thought (Lịch sử tư tưởng chình

trị phương Tây) (1996) là một công trính đồ sộ của J.S.McClelland trình bày một số nội dung tư tưởng chình trị của các tác gia phương Tây tiểu biểu từ giai đoạn Hy Lạp-La Mã cổ đại đến cận hiện đại; chẳng hạn như Socrates, Plato và Aristotle, Thánh Augustine và Thánh Thomas Aquinas; lý thuyết về khế ước xã hội của Hobbes, Locke và Rousseau; tư tưởng nhà nước hiện đại thời đại khai sáng với các đại biểu là Montesquieu, các nhà Khai sáng Mỹ như Jefferson, Crevecoeur, Hamilton, Jay, Madison, Paine… Đặc biệt, tác giả đã trính bày và phân tìch sự trỗi dậy của chủ nghĩa tự do qua tư tưởng của Bentham và John Stuart Mill, tiếp theo đó là Spencer, Sumner và Green Bên cạnh đó, J.S.McClelland còn nhấn mạnh những quan điểm phản bác đối với chủ nghĩa tự

do của Hegel, chủ nghĩa xã hội và thuyết phi lý tình (irrationalism) J.S.Mc Clelland nhận định rằng, trong bối cảnh khủng hoảng quyền lực bắt đầu từ cuộc cách mạng Pháp và trở thành vấn đề cấp bách cần phải được quan tâm sau cuộc cách mạng năm 1848, John Stuart Mill bày tỏ sự nghi ngại về nên dân chủ

Thông qua những tư tưởng của Tocqueville trong tác phẩm Nền dân trị Mỹ, John

Stuart Mill thấy được mâu thuẫn trong xã hội Anh giữa mong muốn tự do chình trị và khát khao ngày càng cao về nền chuyên chế xã hội Những luận điểm này

đã được John Stuart Mill trính bày trong tác phẩm nổi tiếng Bàn về tự do

Theo tác giả cuốn sách, tư tưởng chình trị của John Stuart Mill được xây dựng trên nền tảng đạo đức công lợi Trong giai đoạn đầu, John Stuart Mill kế thừa và giữ gín tình chình thống trong học thuyết công lợi của Bentham và James Mill Tuy nhiên, bằng việc cho rằng có lúc số đông không phải là những thẩm phán tốt nhất cho hạnh phúc của chình mính, John Stuart Mill đã đưa thuyết công lợi của mính đi theo một hướng khác biệt với phạm vi vốn có của chủ nghĩa công lợi và đặt ra vấn đề ranh giới giữa chủ quyền cá nhân và chủ quyền của nhà nước và xã hội Tác giả cuốn sách nhận định, John Stuart Mill

không khuyến khìch nhà nước can thiệp thái quá vào các vấn đề của cá nhân và Mill cho rằng quá nhiều sự can thiệp ý chì của nhà nước về lâu dài sẽ làm giảm hạnh phúc của con người John Stuart Mill đặc biệt nhấn mạnh việc để con người tự phát triển một cách tìch cực J.C.Mc Clelland cũng dẫn những luận

điểm của John Stuart Mill trong tác phẩm Chính thể đại diện về vai trò của nhà

nước trong việc khuyến khìch công dân tu dưỡng tinh thần Đối với John Stuart Mill, dân chủ không phải là quyền lực của số đông, không chỉ là về bầu người lãnh đạo, mà ông cho rằng nền chình trị dân chủ tự nó mang đến tác động giáo dục đối với các cử tri và người dân cần thể hiện sự quan tâm riêng của mính đến các vấn đề chình trị Những ý tưởng từ phìa người dân chình là nguồn nặng lượng cho hoạt động của chình phủ

Nhìn chung, J.C.Mc Clelland đã phân tìch được một số luận điểm của John Stuart Mill về quyền lực của cá nhân trong việc tối đa hóa lợi ìch và lựa chọn điều tốt đẹp nhất cho bản thân, cũng như cho rằng cần xác định phạm vi quyền lực của nhà nước và nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc đảm bảo cho các cá nhân tự phát triển Có thể nói, tác giả cuốn sách tập trung vào vai trò chình trị của nhà nước và có đưa ra những tư tưởng của các học giả tiếp sau John Stuart Mill Điều này giúp cho chúng ta có một cái nhín xuyên suốt về vị trì, đóng góp và những điều còn tồn tại trong tư tưởng John Stuart Mill về vai trò chình trị của nhà nước khi đặt tư tưởng của ông trong lịch sử tư tưởng chình trị phương Tây Nghiên cứu sinh tiếp thu những đóng góp của công trính nghiên cứu này, đặc biệt là những phân tìch và đánh giá của tác giả cuốn sách đối với quan điểm của John Stuart Mill về phạm vi quyền lực nhà nước và sẽ phân tìch sâu hơn trong luận án của mính Ngoài ra, những vấn đề khác như vai trò xã hội của nhà nước, quan điểm mang tình quyết định luận của John Stuart Mill về khả năng tự do lựa chọn của cá nhân và cộng đồng, mối quan hệ giữa quyền lực của

cá nhân và quyền lực của nhà nước,…mà cuốn sách chưa đề cập đến sẽ được

nghiên cứu sinh tập trung nghiên cứu trong luận án của mính

Bộ sách của Oxford về Lịch sử Đế chế Anh quốc (The Oxford History of the British Empire) gồm 5 tập, trong đó, tập III về Thế kỷ XIX xuất bản năm

1999 do Andrew Porter biên soạn đã tổng hợp các bài viết của nhiều tác giả khác nhau về tính hính kinh tế, chình trị, văn hóa, di dân, các sự kiện của nước Anh trong kỷ nguyên đế chế thực dân – đây cũng chình là giai đoạn mà John Stuart Mill sinh sống Tập III được chia thành hai phần Phần thứ nhất tập trung vào bối cảnh kinh tế, chình sách, thương mại, thể chế và nhà nước, các vấn đề xã hội, văn hóa, cuộc cách mạng khoa học và thay đổi kỹ thuật Phần thứ hai tập trung vào các sự kiện liên quan đến vấn đề xâm lược của thực dân Anh, mối quan hệ của đế chế Anh với các nước thuộc địa và một số quốc gia khác Nhín chung, bộ sách về lịch sử nước Anh của Oxford là công trính tổng hợp công phu, nhiều thông tin để có cái nhín cụ thể về nước Anh giai đoạn thế kỷ XIX Tuy nhiên, từng tập tổng hợp của bài viết của nhiều tác giả khác nhau nên chỉ có thể nhóm theo chủ đề, chưa có một mạch xuyên suốt Bộ sách là nguồn tài liệu tham khảo hữu ìch để phân tìch về tính hính kinh tế, chình trị, văn hóa, xã hội của nước Anh thế kỷ XIX

Cuốn sách Lịch sử nước Anh giai đoạn 1815 – 1914 (British History 1815 – 1914) (2007) của hai tác giả Norman McCord và Bill Purdue nằm trong Bộ sách của Oxford về Lịch sử ngắn của Thế giới Hiện đại (do J.M Roberts làm

tổng biên tập) đã trính bày các sự kiện lịch sử liên quan đến tiến trính chình trị, các vấn đề về nhà nước và hành chình, kinh tế và xã hội qua bốn giai đoạn là

1815 – 1830, 1830 – 1850, 1850 – 1880 và 1880 – 1914 Với hơn 600 trang sách, đây là công trính nghiên cứu lịch sử chi tiết và cụ thể về nước Anh thế kỷ XIX Mỗi giai đoạn lại có những sự kiện và vấn đề nổi bật riêng Điểm nổi bật của cuốn sách là bàn về lịch sử nước Anh từ năm 1815 – 1914 nhưng chia nhỏ thành 4 phần theo 4 giai đoạn khác nhau giúp cho người đọc có thể theo dõi tiến

trính, có sự so sánh và phân tìch những chuyển biến của nước Anh trong một giai đoạn nhiều biến động Đây là nguồn thông tin lịch sử tham khảo hữu ìch cho việc nhín nhận, đánh giá tính hính kinh tế, chình trị và xã hội của Anh giai đoạn thế kỷ XIX mà John Stuart Mill sinh sống

Cuốn sách Đọc về triết học chính trị: một số tác giả từ Machiavelli đến Mill (Reading Political philosophy: Machiavelli to Mill – 2001) được nhà xuất

bản Routledge phối hợp với Đại học Mở (The Open University) của Anh phát hành Đây có thể được coi là một cuốn giáo trính hướng dẫn nghiên cứu về triết học chình trị qua các tác phẩm kinh điển của một số nhà tư tưởng nổi tiếng, cụ

thể là Quân vương của Niccolò Machiavelli; Leviathan của Thomas Hobbes; Khảo luận thứ hai về chính quyền của John Locke; Bàn về khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau; Hệ tư tưởng Đức của Karl Marx; Bàn về tự do và Sự áp bức phụ nữ của John Stuart Mill Bên cạnh đó, cuốn sách còn tập hợp các công

trính của các nhà tư tưởng và các nhà nghiên cứu hiện đại về các tác giả, tác phẩm trên Có thể nói, cuốn sách đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của triết học chình trị có đan xen với những vấn đề thuộc triết học xã hội, như bản chất của con người trong xã hội, vai trò của nhà nước, vấn đề quyền lực chình trị, tự

do và công bằng, ý chì chung và lợi ìch công, kinh tế thị trường, bính đẳng giới… Những nội dung này trong tư tưởng của các triết gia được trính bày mang tình chất đặt vấn đề và hướng dẫn đọc sách, thảo luận Đối với các công trính nghiên cứu của các học giả hiện đại về triết học chình trị - xã hội của John Stuart

Mill qua hai tác phẩm Bàn về tự do và Sự áp bức phụ nữ, nội dung chình tập

trung vào các vấn đề về tự do, chủ nghĩa gia trưởng và bính đẳng giới Qua cuốn sách này, nghiên cứu sinh có được một góc nhín cụ thể và nghiên cứu sâu hơn

về giai đoạn phát triển của triết học chình trị phương Tây qua một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu, từ Machiavelli đến Mill Tuy nhiên, cuốn sách này là một giáo trính có mục tiêu hướng dẫn bước đầu tím hiểu triết học chình trị thông qua

việc đọc cách tác phẩm kinh điển chứ chưa phân tìch cụ thể các vấn đề triết học chính trị - xã hội trong tư tưởng của John Stuart Mill cũng như những tiền đề tư tưởng của ông

Cuốn sách Những gương mặt triết học: Những suy ngẫm từ Plato đến Arendt (<The> many faces of philosophy: Reflections from Plato to Arendt)

(2003) do Amelie Oksenberg Rorty biên tập đã dựa trên lịch sử triết học để tuyển chọn ra những quan điểm, suy ngẫm, niềm tin và hy vọng của 44 gương mặt triết gia từ Plato đến Hannah Arendt (tiêu biểu là Augustine, Maimonides, AlGhazali, Descartes, Pascal, Leibniz, Voltaire, Rousseau, Hobbes, Hume, Kant, Nietzsche, Kierkegaard,Wittgenstein) và trong đó có Jeremy Bentham Đối với chủ biên cuốn sách, trong phần giới thiệu, Amelie Rorty đã tím ra các suy ngẫm, phản tư (reflections) của các triết gia trong bối cảnh rộng lớn hơn trong các hoạt động ngoài triết học của họ

Trong lời giới thiệu cho cuốn sách Chủ nghĩa tự do truyền thống (2013)

của Lugwid Von Mises, Bettina Bien Greaves – làm việc tại Quỹ Giáo dục Kinh

tế - đã đưa ra quan niệm của Thượng nghị sĩ Mĩ, Joseph S Clark con về một người tự do “là người tin vào việc sử dụng mọi lực lượng của chình phủ nhằm thúc đẩy sự công bằng trong lĩnh vực kinh tế, chình trị và xã hội trên bính diện địa phương, bang, quốc gia và quốc tế…” [56, tr.12] Trong khi đó, Lugwid Von Mises cho rằng tất cả mọi thứ đều là kết quả của hành động cá nhân dựa trên những giá trị, quan điểm mang tình chất chủ quan của mỗi người Từ đó, Mises khẳng định, “xã hội cùng nền kinh tế thị trường là con đường duy nhất đưa sự hài hòa và hòa bính cả trong nước lẫn trên trường quốc tế” [56, tr.17] và nhà nước có vai trò tuy hạn chế nhưng quan trọng trong việc đảm bảo sự hợp tác của

xã hội Xuất phát từ lập trường đề cao tự do cá nhân và coi việc chủ nghĩa toàn trị đang chiếm ưu thế trong xã hội hiện đại là một nguy cơ lớn, Mises đã viết tác

phẩm Chủ nghĩa tự do truyền thống nhằm tóm tắt tư tưởng và nguyên tắc của

chủ nghĩa tự do thế kỷ XIX với những nội dung căn bản trong phần dẫn nhập, cùng với đó là các nội dung chi tiết như: Nền tảng của chình sách tự do; Chình sách kinh tế tự do; Chình sách đối ngoại của chủ nghĩa tự do; Chủ nghĩa tự do và các chình Đảng; Tương lai của chủ nghĩa tự do Thông qua cuốn sách này của Mises, nghiên cứu sinh đã có một tri thức phong phú và có hệ thống về chủ nghĩa tự do truyền thống thế kỷ XIX mà John Stuart Mill là một trong những đại diện tiêu biểu, đồng thời có cái nhín liên hệ với các vấn đề thực tiễn thuộc lĩnh vực kinh tế và chình trị Nghiên cứu sinh kế thừa những kết quả nghiên cứu của Mises về nguyên tắc tự do cuối thế kỷ XIX trong phần “Dẫn nhập” và “Những nền tảng của chình sách tự do” Tuy nhiên, tác phẩm của Mises được viết dưới góc tiếp cận kinh tế, ví vậy, nghiên cứu sinh tiếp thu một cách có chọn lọc

Bên cạnh đó, trên các trang website điện tử như Encyclopedia Britannica (Bách khoa thư Britannica), Standford Encyclopedia of Philosophy (Bách khoa thư Standford về Triết học) hoặc cuối cuốn sách Bàn về tự do do Nhà xuất bản

Tri thức phát hành tại Việt Nam, chúng ta đều có thể dễ dàng tím kiếm được tiểu

sử tóm tắt về cuộc đời và sự nghiệp của John Stuart Mill Tuy nhiên, các tài liệu này chủ yếu trính bày khái quát những mốc quan trọng trong cuộc đời và những nét chình trong tư tưởng của ông Tùy thuộc vào mối quan tâm của người viết

mà từng tài liệu có sự nhấn mạnh khác nhau vào các sự kiện chình trong cuộc

đời của John Stuart Mill, chẳng hạn như trang Standford Encyclopedia of Philosophy tập trung vào chi tiết về việc John Stuart Mill đã gặp gỡ, yêu và

ngưỡng mộ Harriet Taylor như thế nào, tuy nhiên lại không làm rõ điều đó có ý

nghĩa gí đối với tư tưởng của ông Trong khi đó, trang Encyclopedia Britannica

chỉ trính bày những nét chình trong cuộc đời của John Stuart Mill và rất chú ý đến các tác phẩm của John Stuart Mill, liệt kê chi tiết các giai đoạn ông đã đọc

gí, gặp ai và quan tâm đến những chủ đề nào

1.2 Những công trình nghiên cứu về một số nội dung cơ bản trong triết

học chính trị - xã hội của John Stuart Mill

Tài liệu nghiên cứu trong nước

Đối với tài liệu là sách, một số công trính nghiên cứu tiêu biểu về các nội dung cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill có thể kể đến như sau:

Bộ sách Lịch sử triết học phương Tây gồm 3 tập của tác giả Đỗ Minh Hợp

xuất bản năm 2014 là một công trính công phu về tư tưởng triết học phương Tây với 3 giai đoạn chình là giai đoạn cổ đại, trung cổ và phục hưng (tập 1), giai đoạn cận hiện đại (tập 2) và giai đoạn hiện đại (tập 3) Đặc biệt, trong tập 3, tác giả trính bày khái quát về cuộc đời và tư tưởng của John Stuart Mill với tư cách

là đại diện của chủ nghĩa thực chứng Tác giả đã bàn tới lý thuyết quy nạp, học thuyết về tình nhân quả, tự do và mối quan hệ với nguyên tắc công lợi, trong đó rất chú trọng tới vấn đề bảo vệ tự do ngôn luận và văn hóa giáo dục dân chủ [Dẫn theo tài liệu 41, tr.231] Từ đó, tác giả khẳng định “mặt mạnh trong quan điểm của Mill là liên hệ nội tại giữa lôgìch học, đạo đức học, triết học xã hội và đường lối tự do trong chình trị” [41, tr.232] Có thể nói, bộ sách nói chung và tập 3 nói riêng là một tài liệu tham khảo quan trọng để có bức tranh toàn diện về triết học phương Tây thế kỷ XIX cũng như triết học thực chứng của John Stuart Mill

Bàn về nội dung cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, chúng ta có thể kể đến một số luận văn, luận án tiêu biểu đã bảo vệ thành công ở Việt Nam hiện nay như sau:

Trong luận văn thạc sĩ triết học với đề tài Quan điểm về tự do trong Bàn

về tự do của John Stuart Mill (2008), Nguyễn Hải Hoàng đã tập trung nghiên

cứu quan điểm của John Stuart Mill về tự do Tác giả đã đưa ra được quan điểm của John Stuart Mill nhấn mạnh tự do với tư cách là quyền công dân, luận giải các cấp độ của tự do, đồng thời trính bày được các tư tưởng của Mill về tự do tư

tưởng, tự do thảo luận và tự do tôn giáo; tự do về sở thìch và tự do lập kế hoạch

cho cuộc sống; tự do hội họp trong tác phẩm Bàn về tự do, đồng thời Nguyễn

Hải Hoàng đã đưa ra một số nhận xét về giá trị và hạn chế trong quan điểm của John Stuart Mill về tự do Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ dừng lại ở việc trính bày

và phân tìch quan niệm của John Stuart Mill về tự do và các quyền tự do trong

tác phẩm Bàn về tự do Điều này được trính bày rõ trong mục đìch nghiên cứu

của Nguyễn Hải Hoàng và tác giả này chưa phân tìch một cách có hệ thống nguyên tắc tự do của John Stuart Mill Ngoài ra, John Stuart Mill còn có một tư tưởng quan trọng mang tình cốt lõi của triết học chình trị - xã hội đó là vấn đề phạm vi quyền lực của nhà nước và giới hạn quyền uy của xã hội đối với các cá nhân Đây là những vấn đề mà nghiên cứu sinh sẽ đưa vào nghiên cứu và phân tích trong luận án của mính

Trong luận văn thạc sĩ triết học với đề tài Quan niệm về chính thể của John Stuart Mill trong Chính thể đại diện (2012), Nguyễn Thị Thùy Linh đã

trính bày một số nội dung cơ bản trong quan niệm của John Stuart Mill về chình thể như hính thức chình thể, những đặc trưng của hính thức chình thể mang tình đại diện với vấn đề bầu cử, nền dân chủ đại diện, nền hành pháp, nghị viện và các cơ quan đại diện địa phương, đồng thời đưa ra những đánh giá về giá trị và hạn chế trong quan niệm của John Stuart Mill về chình thể trong tác phẩm Chình thể đại diện Tác giả Nguyễn Thị Thùy Linh tập trung vào các chức năng chính trị của chình thể đại diện với tư cách một mô hính nhà nước lý tưởng trong tác phẩm của John Stuart Mill

Bên cạnh đó, một số bài viết, bài báo đăng trên các tạp chì uy tìn hoặc kỷ yếu có liên quan trực tiếp đến nội dung tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill có thể kể đến như sau:

Trong bài viết “Đọc lại Bàn về tự do của John Stuart Mill” (2006) trìch từ

Kỷ yếu Trong ngần bóng gương, Bùi Văn Nam Sơn đã giới thiệu khái quát về

tầm vóc của John Stuart Mill và một số nội dung chình trong tác phẩm Bàn về tự

do như tình công lợi, tự do với tư cách là quyền con người, mối quan hệ giữa

nguyên tắc tự do và nguyên tắc công lợi, từ đó tác giả đi tới bàn luận một số vấn

đề mang tình xã hội và thời đại như giáo dục, dân chủ, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa đế quốc…với nội dung ngắn gọn, súc tìch trong khuôn khổ của một bài viết Tác giả chỉ trính bày khái quát những tư tưởng nổi bật của John Stuart Mill trong tác phẩm chứ không đi sâu vào đánh giá chi tiết Điểm độc đáo nhất trong bài viết là tác giả trính bày hai lý do John Stuart Mill đưa ra để biện minh cho tình hữu ìch của sự tự do lựa chọn lối sống riêng đối với hạnh phúc tập thể, đó là: Cá nhân có thể sai lầm trong lựa chọn của mính, nhưng theo Mill, xác suất ấy nhỏ hơn so với xã hội, và tự do lựa chọn ấy có lợi cho sự tiến bộ xã hội khi mà mọi người đều có cơ hội thử nghiệm và trải nghiệm cuộc sống theo cách của mính Tác giả Bùi Văn Nam Sơn trính bày rõ rằng do khuôn khổ bài viết nên không thể đi sâu bàn luận về mối quan hệ giữa “nguyên tắc tự do” và “nguyên tắc công lợi”

Trong bài báo “Chủ nghĩa vị lợi nhín từ góc độ đạo đức học” (2010) đăng

trên tạp chì Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn số 26, hai tác

giả Đỗ Minh Hợp và Trần Thanh Giang đã bàn về góc độ đạo đức của chủ nghĩa công lợi qua hai triết gia chình là J Bentham và John Stuart Mill Các tác giả bài báo này đã đưa ra ý kiến phản đối chủ nghĩa công lợi gay gắt của J Moore và đánh giá đó là một ý kiến phản đối có nhiều điểm xác đáng nhưng có phần phiến diện Từ đó, các tác giả này chỉ ra sự cần thiết phải đánh giá đúng chủ nghĩa công lợi cả về hạn chế lẫn ưu điểm của nó

Trong bài viết “John Stuart Mill với phong trào đòi bính quyền cho phụ

nữ” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới năm 2012, tác giả Ngô Thị

Như trính bày những nội dung chình trong tư tưởng của John Stuart Mill về bính quyền cho phụ nữ cụ thể như sau: Thứ nhất, về vai trò và vị trì của nữ giới trong

xã hội, tác giả chỉ ra rằng trong thời đại Victoria, phụ nữ bị lệ thuộc vào nam giới, bị tước đi quyền chình trị và mang thân phận tầm gửi Điều này thể hiện ở một số điểm quan trọng như phụ nữ kết hôn sẽ không có tài sản gí, bất kỳ của cải thừa kế nào cũng sẽ thuộc về sở hữu của chồng, nếu có thí cũng không được phép sử dụng, đặc biệt là chồng và vợ được gọi chung là một người về mặt pháp

lý, thậm chì người phụ nữ không có quyền hành gí với con cái và nếu bỏ chồng thí không được quyền mang theo bất cứ thứ gí, kể cả con cái [68, tr.86] Giữa bối cảnh thời đại như vậy, John Stuart Mill đã kêu gọi bính đẳng nam nữ và theo tác giả, đây chình là “tiếng nói ủng hộ các quyền tự do cá nhân chình đáng của

nữ giới” [68, tr.87], khẳng định vai trò quan trọng của phụ nữ trong xã hội

Bên cạnh đó, tác giả còn chỉ ra một số hính thức khẳng định bính quyền cho nữ giới trong tư tưởng của John Stuart Mill, chẳng hạn như tháo gỡ những trói buộc trong hôn nhân đối với phụ nữ (không phải là loại bỏ mà là làm mới hôn nhân), thay đổi nhận thức ở nam giới, khẳng định vai trò của phụ nữ và giải phóng họ trước hết ở bính đẳng giáo dục, sau đó mới đến bính đẳng về quyền chình trị thể hiện ở quyền bầu cử Nhín chung, bài viết là một tư liệu tham khảo hữu ìch khi nghiên cứu quan niệm về quyền bính đẳng của phụ nữ trong tư tưởng của John Stuart Mill Tác giả khẳng định tư tưởng bính đẳng giới của John Stuart Mill là “sự mở rộng tiếp nối từ chủ nghĩa tự do của ông” [68, tr.90] Chúng tôi kế thừa nhận định này trong bài viết của tác giả bài và tiếp tục nghiên cứu vấn đề quyền bính đẳng của phụ nữ từ góc độ thuyết công lợi và quan niệm

về công bằng

Tài liệu nghiên cứu ngoài nước

Về công trình nghiên cứu là sách, có thể nói, bộ sách Sổ tay Cambridge

về triết học do nhà xuất bản Đại học Cambridge Anh quốc phát hành là loạt sách

giới thiệu chi tiết về các tác giả, nhà tư tưởng, nghệ sĩ, chủ đề và giai đoạn triết học khác nhau Mỗi một tập bao gồm những bài viết của những học giả hàng

đầu nên đó là tập hợp các quan điểm khác nhau chứ không phải là ý kiến của

một tác giả duy nhất Bộ sách này có cuốn Sổ tay Cambridge về Mill (1998),

John Skorupski cùng các học giả nổi tiếng đã trính bày những bài viết độc đáo

về triết học của John Stuart Mill Đây là công trính toàn diện và đáng tin cậy nhất từ trước tới nay nghiên cứu trên mọi lĩnh vực từ phương pháp logic ngôn ngữ, hiện tượng học, tâm lý học, tôn giáo, thuyết công lợi, kinh tế - chình trị, dân chủ, nữ quyền, chủ nghĩa tự do, xã hội dân sự…của John Stuart Mill một cách khái quát Tuy nhiên, đây là một công trính tổng hợp các bài nghiên cứu tư tưởng của John Stuart Mill trên nhiều lĩnh vực của các học giả khác nhau tập hợp lại Điều đó giúp chúng ta có một cái nhín bao quát về triết học của John Stuart Mill nhưng sẽ gặp khó khăn trong việc tím ra tình hệ thống và đồng bộ về quan điểm, góc tiếp cận tư tưởng của ông, đặc biệt là về triết học chình trị - xã hội Ví vậy, nghiên cứu sinh tiếp thu và kế thừa có chọn lọc những thành quả nghiên cứu mà các học giả đã đạt được trong cuốn sách, đặc biệt là về phương pháp luận của John Stuart Mill

Trong Giáo trình hướng tới thế kỷ 21 – Triết học phương Tây hiện đại

(2004), Lưu Phóng Đồng đã trính bày khái quát và phân tìch những tư tưởng chình của John Stuart Mill về tư duy logic quy nạp với những dẫn chứng từ tác

phẩm Hệ thống logic Đây là một trong những nguyên tắc nền tảng mà John

Stuart Mill dùng để xây dựng triết học chình trị - xã hội của mính Tuy nhiên, Lưu Phóng Đồng mới chỉ dừng lại ở phương pháp logic quy nạp, chỉ ra những giá trị và hạn chế của phương pháp này; trính bày quan điểm của John Stuart Mill giải thìch về vật chất và tinh thần, cũng như cuộc tranh luận về hệ thống logic của John Stuart Mill đối với các nhà diễn dịch Tóm lại, trong giáo trính này, tác giả Lưu Phóng Đồng chỉ tập trung phân tìch hệ thống logic và phương pháp quy nạp của John Stuart Mill chứ không đề cập đến những nội dung khác trong triết học chình trị - xã hội của ông

Trong cuốn sách Ý tưởng mới từ các kinh tế gia tiền bối (2007), Todd G

Buchholz đã dành chương V để viết về “trì tuệ mãnh liệt của John Stuart Mill”

và khẳng định rằng, các nhà kinh tế thừa nhận “Mill đặt ra những câu hỏi rắc rối

về những cơ sở đạo đức của kinh tế học và chủ nghĩa tư bản [2, tr.173] Tác giả cuốn sách cũng đã trính bày về cuộc đời và hành trính tư tưởng của John Stuart Mill từ góc độ kinh tế - chình trị học Nội dung chương V của cuốn sách đi vào phân tìch phương pháp luận kinh tế học của John Stuart Mill, trong đó chỉ rõ Mill chấp nhận phương pháp quy nạp như một công cụ khoa học đúng đắn, đặc biệt cho khoa học xã hội nhưng không loại bỏ phương pháp diễn dịch Tác giả Buchholz cũng cho rằng, cách tiếp cận của John Stuart Mill đối với vấn đề sản xuất và phân phối có phần gay gắt và sai lầm, tuy nhiên phần về quản lý công ty, phương trính cung – cầu lại được John Stuart Mill lập luận hết sức thuyết phục Ngoài ra, tác giả cuốn sách cũng trính bày khái quát những đóng góp về mặt tư tưởng của Mill đối với kinh tế học cũng như các chình sách xã hội thực tế về thuế và giáo dục Nghiên cứu sinh tiếp thu những quan điểm này khi phân tìch

tư tưởng của John Stuart Mill về vấn đề công bằng xã hội trong việc đánh thuế

và phân phối phúc lợi

Tác phẩm Đạo đức trong kinh tế (2010) của Francisco Vergana đã trính

bày súc tìch chủ nghĩa công lợi tự do của John Stuart Mill Điểm nổi bật trong cuốn sách là Francisco Vergana đã có sự so sánh đối chiếu với học thuyết công

lý của John Rawls, đồng thời chỉ ra một số hạn chế của lý thuyết công lợi Tuy nhiên, Francisco Vergana không đề cập đến mối quan hệ giữa tình công lợi và công lý – một dấu ấn trong học thuyết công lợi của John Stuart Mill và đây là cơ

sở cho sự liên kết giữa triết học chình trị - xã hội của Mill với đạo đức học và học thuyết giá trị của ông

Trong tác phẩm Tôi là ai – và nếu vậy thì bao nhiêu? (2011), triết gia, nhà

báo đương đại người Đức Richard David Precht đã phân tìch thuyết công lợi của

Jeremy Bentham và John Stuart Mill để giải quyết vấn đề đạo đức thực tiễn như phân định giữa hạnh phúc và bất hạnh – điều này có liên quan chặt chẽ tới quan điểm về tự do và giới hạn quyền lực Theo đó, chúng ta được khuyến khìch làm tất cả những điều có thể để thúc đẩy hạnh phúc hay lợi ìch lớn nhất cho nhiều người nhất, ngoại trừ việc giết hại hoặc làm tổn hại đến người khác dù cho hành động đó có thể khiến cho rất nhiều người có thể thoát khỏi sự bất hạnh Đây là một trong những quan điểm đánh dấu mốc rằng John Stuart Mill chình thức bước khỏi phạm vi thuyết công lợi của Jeremy Bentham và là một trong những tiền đề để xây dựng quan điểm của ông về nguyên tắc tự do và giới hạn quyền lực của nhà nước Tuy nhiên, cuốn sách của Richard David Precht được viết theo phong cách nhập môn triết học với lối viết kể chuyện hiện đại trính bày tư tưởng của các triết gia từ cổ đại đến hiện đại với cách đặt vấn đề theo dạng thức

ba câu hỏi của Kant, ví vậy Precht đã không đi sâu vào phân tìch dấu mốc quan trọng trên

Trong tác phẩm Phải trái đúng sai (2012), giáo sư Michael Sandel đến từ

đại học Havard đã diễn giải tư tưởng của nhiều triết gia từ cổ đại tới hiện đại trong đó có J Bentham và John Stuart Mill Michael Sandel đã so sánh học thuyết công lợi của hai ông nhằm chỉ rõ sự khác biệt về cách thức và phương pháp lựa chọn giá trị giữa Bentham và Mill, từ đó, tham chiếu các vấn đề đạo đức, kinh tế dưới lăng kình triết học Tuy nhiên, Michael Sandel chỉ tập trung vào học thuyết giá trị đạo đức của John Stuart Mill, chưa chỉ ra được nguyên tắc công lợi vốn là nền tảng lý luận để John Stuart Mill xây dựng, chứng minh và bảo vệ các luận điểm triết học chình trị - xã hội của mính

Trong cuốn Sổ tay Cambridge về Thuyết công lợi (2014), Ben Eggleston

và Dale Miller đồng chủ biên và đã tập hợp các bài viết được đánh giá là nguồn

tư liệu quan trọng cho các nghiên cứu về triết học đạo đức, triết học chình trị, lý luận chình trị và lịch sử tư tưởng Trong cuốn sách này, các tác giả đã trính bày

được các luận điểm đáng chú ý sau: Nguồn gốc và sự phát triển của chủ nghĩa công lợi thông qua các tác phẩm của J.Bentham, John Stuart Mill, Henry Sidgwich và một số người khác; Các vấn đề trong việc xây dựng thuyết công lợi; Chủ nghĩa công lợi được xem xét trong mối quan hệ với triết học Kant về đức hạnh đạo đức và về khả năng xung đột giữa thuyết công lợi và thuyết công bằng; Nghiên cứu những tác động của thuyết công lợi trong bối cảnh hiện đại bằng cách xem xét những tác động thực tế của nó đối với những vấn đề đương đại đang gây tranh cãi như xung đột quân sự và sự nóng lên toàn cầu Đây là những nền tảng quan trọng cho việc xây dựng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill

Bên cạnh đó, chúng tôi còn lưu ý đến một số bài viết về các quan điểm cơ bản trong triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill có liên quan trực tiếp đến luận án, cụ thể như sau:

Bài viết “J.S Mill bàn về sự can thiệp của nhà nước” (J.S Mill on

government intervention) đăng trên Tạp chí Lịch sử Tư tưởng Chính trị (History

of Political Thought) năm 1989 của tác giả O Kurer đã phân tìch và phản biện

các quan điểm của John Stuart Mill về vai trò của nhà nước, về hiến pháp, và một số vấn đề khác như sự phát triển kinh tế, tài sản, giáo dục, đạo luật của nhà máy và hiệp đoàn và chủ nghĩa xã hội Trong đó, tác giả kết luận rằng John Stuart Mill đã đưa ra một lý thuyết mạch lạc và chặt chẽ về sự can thiệp của nhà nước và Mill nhấn mạnh rằng nhiệm vụ trọng tâm của nhà nước là nuôi dưỡng,

hỗ trợ xã hội tiến bộ, công bằng hơn và phát triển con người ở tầm cao hơn Theo đó, tự do, an ninh, bính đẳng, phong phú và loại trừ đói nghèo là công cụ

để con người gián tiếp đạt được mục đìch trên Mặc dù không phủ nhận việc John Stuart Mill đã tuyên bố hạn chế sự can thiệp của nhà nước và bảo vệ tự do

cá nhân trong tác phẩm Bàn về tự do, tác giả cho rằng John Stuart Mill vẫn ủng

hộ sự can thiệp của nhà nước trong chừng mực điều này gia tăng “sự tiến bộ”

(progress), đặc biệt khi điều này có liên quan đến các phúc lợi xã hội [Xem: 119, tr.480]

Trong bài báo “Lý thuyết về công bằng của John Stuart Mill” (John Stuart

Mill‟s Theory of Justice) (2001) đăng trên Tạp chí về Kinh tế xã hội (Review of Social Economy) số 59, hai tác giả Barry S.Clark và John E Elliott đã trính bày

và phân tìch lý thuyết về công lý của John Stuart Mill trên nền tảng kế thừa quan niệm công bằng lợi ìch của J.Bentham, đồng thời đưa ra một số cơ sở mà John Stuart Mill dựa vào để phát triển quan niệm về công bằng, trong đó quan trọng nhất là giả định một chân lý cho trước và các nguyên tắc tâm lý học Đây là một trong những luận điểm mà nghiên cứu sinh quan tâm và kế thừa từ công trính nghiên cứu này Tuy nhiên, các tác giả bài báo tiếp cận lý thuyết công bằng của John Stuart Mill từ góc độ kinh tế và có đề cập đến vấn đề mối quan hệ giữa công lợi và công bằng nhưng chưa đi sâu vào phân tìch mà mới chỉ dừng lại ở việc – đây là một trong những nội dung quan trọng mà John Stuart Mill nhấn

mạnh trong tác phẩm Thuyết công lợi và có liên quan đến vấn đề công bằng

trong phân phối phúc lợi

Ngoài ra, triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill xuất hiện trong hầu hết các cuốn sách nhập môn về triết học phương Tây hiện đại và được giảng dạy nhiều tại các trường đại học hàng đầu trên thế giới với các giảng viên danh tiếng như giáo sư Ian Shapiro và giáo sư Szelenyi của trung tâm nghiên cứu MacMillan, Đại học Yale; giáo sư Michael Sandel của Đại học Harvard

1.3 Những công trình nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của triết học chính trị

- xã hội của John Stuart Mill

Tài liệu nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam hiện nay, nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của triết học chình trị - xã hội John Stuart Mill chủ yếu tập trung trong các luận văn, luận án có thể

kể đến như sau:

Trong luận án tiến sĩ triết học với đề tài Triết học chính trị của John Stuart Mill: giá trị và bài học lịch sử (2014), tác giả Ngô Thị Như đã tập trung

nghiên cứu điều kiện hính thành và nội dung cơ bản trong triết học chình trị của John Stuart Mill, đặc biệt là tư tưởng của John Stuart Mill về tự do, chình thể,

nữ quyền trong ba tác phẩm chình là Bàn về tự do, Chính thể đại diện, Sự áp bức phụ nữ Ngô Thị Như xem xét “tư tưởng tự do và tư tưởng chình thể đại diện là

hai vấn đề trọng tâm và nổi bật nhất” [70, tr.123] trong triết học chình trị của John Stuart Mill Một số quan điểm của tác giả Ngô Thị Như trong luận án được chúng tôi đồng tính và tiếp nối Trong đó, về tư tưởng tự do, Ngô Thị Như đã trính bày vấn đề tự do cá nhân chủ yếu thông qua các quyền tự do mà John

Stuart Mill đã thiết lập trong tác phẩm Bàn về tự do, chẳng hạn như tự do tư

tưởng, tự do thảo luận, tự do sắp đặt kế hoạch cuộc sống thông qua “lựa chọn”,

tự do lựa chọn lối sống Đặc biệt, tác giả Như đã chỉ ra mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội về mặt nghĩa vụ và nguyên tắc khi dẫn chứng về nguyên tắc tổn hại (Harm principle) với nhận định rằng “John Stuart Mill đã giải quyết hài hòa mối quan hệ tất yếu giữa cá nhân và xã hội Ông đã đưa ra những nguyên tắc cơ bản (nguyên tắc công lợi, nguyên tắc tự do, nguyên tắc tổn hại) để bảo vệ tự do

cá nhân, nhưng đồng thời đảm bảo lợi ìch chung cho xã hội” [70, tr.68]

Bên cạnh đó, tác giả Ngô Thị Như đã đánh giá được những giá trị, hạn chế chình trong tư tưởng triết học chình trị của John Stuart Mill thông qua việc nghiên cứu 5 vấn đề chình bao gồm: tự do cá nhân, vấn đề bính quyền phụ nữ, tiêu chuẩn đánh giá hính thức chình thể, chức năng và các cơ quan quyền lực hợp thành chình thể, dân chủ với quyền bầu cử Theo tác giả, giá trị tư tưởng tự

do của John Stuart Mill là đề cao khả năng phát triển và sáng tạo của con người

về mọi mặt, là sự diễn giải tiếp nối chủ nghĩa tự do cổ điển vốn đề cao con người trong triết học phương Tây [Xem: 70, tr.129], nhận thấy nguy cơ “chuyên chế của đa số” và bảo vệ cho quyền tự do dân sự của cá nhân bao gồm quyền tự

do thảo luận Có thể nói, tư tưởng tự do của John Stuart Mill có tầm ảnh hưởng lớn và là tiền đề lý luận cho các quan điểm sau này của ông về quyền bính đẳng cho nữ giới và giáo dục chình trị Bên cạnh đó, giá trị của tư tưởng chình thể đại diện của John Stuart Mill cũng được tác giả chỉ ra là có tinh thần biện chứng khi luận giải các vấn đề liên quan đến hính thức chình thể Ông không phải người đầu tiên đặt ra việc phân chia quyền lực theo hính thức tam quyền nhưng đã xác nhận đó là phương thức bảo vệ chủ quyền của nhân dân chứ không chỉ đơn thuần là kiểm soát quyền lực của các bên Bàn về những hạn chế trong triết học chình trị của John Stuart Mill, tác giả chỉ rõ tư tưởng của ông còn có những chỗ thể hiện lập trường giai cấp tư sản, cho thấy tình chủ quan, thiếu nhất quán và đánh giá thấp vai trò của quần chúng nhân dân Ngoài ra, tác giả đã chỉ ra bốn bài học lịch sử từ triết học chình trị của John Stuart Mill Đó là bài học về phát huy vai trò của giáo dục; bài học về đề cao bính đẳng cho nữ giới; bài học về xây dựng hính thức chình thể dựa trên nền tảng là lợi ìch của người dân; bài học

về xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp

Trong nghiên cứu triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill, chúng tôi nhận thấy rằng nội dung về tự do và chình thể đại diện là cần thiết và không thể không nhắc đến Chình ví vậy, chúng tôi ghi nhận các kết quả nghiên cứu từ luận án của Ngô Thị Như khi phân tìch quan niệm của John Stuart Mill về tự do

và chình thể đại diện Tuy nhiên, công trính nghiên cứu của Ngô Thị Như tiếp cận từ góc độ triết học chình trị với phạm vi nghiên cứu chỉ trong hai tác phẩm

là Bàn về tự do và Chính thể đại diện Khi đánh giá về ý nghĩa lịch sử của tư

tưởng triết học chình trị John Stuart Mill, tác giả Ngô Thị Như tập trung vào các vấn đề và bài học liên quan đến giáo dục, đề cao bính đẳng nữ giới, xây dựng hính thức chình thể đại diện dựa trên nền tảng là lợi ìch của người dân và xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp Trong khi đó, từ góc độ liên ngành cũng như mối liên hệ giữa các vấn đề chình trị - xã hội trong tư tưởng của John

Stuart Mill, chúng tôi phân tìch quan niệm của John Stuart Mill về tự do và công lợi, trên cơ sở đó, nhín nhận quan điểm của ông trong việc giải quyết các vấn đề

xã hội như công bằng phân phối, quyền bính đẳng cho phụ nữ, vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước và hính thức chình thể đại diện với tư cách là chình thể lý tưởng để thực hành dân chủ và điều phối các hoạt động xã hội, từ đó, đánh giá ý nghĩa hiện thời của những tư tưởng này và gợi mở một số vấn đề chình trị - xã hội mà Việt Nam đang đối mặt Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi cũng rộng

hơn, bao gồm 4 tác phẩm là Bàn về tự do, Chính thể đại diện, Thuyết công lợi và

Xiêm chú trọng đến quan điểm của John Stuart Mill về tự do trong các tác phẩm

Bàn về tự do, Chính thể đại diện và Thuyết công lợi Tác giả khẳng định cách

tiếp cận tự do của John Stuart Mill là đề cập đến quyền tự do, cụ thể là tự do tư tưởng, tự do quan điểm và biểu đạt; tự do sở thìch; tự do tìn ngưỡng và tôn giáo;

tự do đặt kế hoạch cho cuộc sống; quyền tự do của cá nhân trong mối quan hệ với xã hội Trong đó, về quyền tự do của cá nhân trong mối quan hệ với xã hội, tác giả tập trung vào nguyên tắc tự do, nguyên tắc tổn hại, nguyên tắc vị lợi (hay còn gọi là nguyên tắc công lợi) để khái quát các luận điểm về mối quan hệ giữa

cá nhân và xã hội, đồng thời chỉ ra rằng “thông qua việc bảo vệ quyền tự do của

cá nhân, J.S Mill lên tiếng chống lại mọi sự chuyên chế” [94, tr.94] Nhìn chung, đây là một công trính nghiên cứu tập trung vào nội dung tư tưởng tự do trong John Stuart Mill nhưng đặt trong mối liên hệ giải quyết vấn đề đảm bảo quyền con người

Nguyễn Thị Xiêm đã chỉ ra một số giá trị và hạn chế trong quan điểm của John Stuart Mill về tự do Cụ thể, về giá trị, tác giả cho rằng John Stuart Mill đã bảo vệ tự do cá nhân trước sự chuyên chế của xã hội, đặc biệt là tự do tư tưởng

và tự do thảo luận; quan điểm về quyền và tự do dân chủ về chình trị của John Stuart Mill thể hiện qua bầu cử và ý tưởng về một nền dân chủ đại diện cũng được tác giả nhận định một trong những đóng góp tiêu biểu của ông; giá trị tư tưởng giáo dục của John Stuart Mill trong việc thực hiện quyền tự do cho người dân và mở rộng nền dân chủ [Xem: 94, tr.118] Bên cạnh đó, tác giả luận án này còn phân tìch một số hạn chế trong quan điểm tự do của John Stuart Mill như chủ trương đấu tranh cho quyền tự do của con người nhưng lại không bảo vệ sự bính đẳng của các dân tộc có quyền tự do, độc lập; vẫn còn những luận điểm mang tình chủ quan và thiếu nhất quán; hạn chế do lập trường giai cấp và hạ thấp vai trò của quần chúng nhân dân [Xem: 94, tr.131] Tác giả cũng trính bày

ý nghĩa quan điểm của John Stuart Mill về tự do đối với việc thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay và rút ra ba bài học chình về việc đảm bảo các quyền tự do cá nhân, xây dựng hính thức chình thể bảo đảm quyền của người dân tham gia vào đời sống chình trị và bảo đảm quyền bính đẳng giới

Nhín chung, luận án của tác giả Nguyễn Thị Xiêm tập trung vào vấn đề tự

do Có thể nói, tư tưởng về tự do của John Stuart Mill là một trong những nội dung quan trọng và khi bàn tới ông thí rất khó có thể bỏ qua ví quan niệm về tự

do có mối liên hệ với các quan niệm, vấn đề khác trong tư tưởng triết học của ông, đặc biệt là chình học chình trị - xã hội Trong phần đánh giá ý nghĩa, tác giả Nguyễn Thị Xiêm bám sát theo chủ đề và mục tiêu nghiên cứu của mính khi đưa

ra những bài học từ tư tưởng của John Stuart Mill về tự do trong việc đảm bảo quyền con người, cụ thể là đảm bảo các quyền tự do cá nhân, xây dựng hính thức chình thể đảm bảo các quyền tham gia vào đời sống chình trị của người dân

và đảm bảo quyền bính đẳng giới Chình ở điểm này, chúng tôi có hướng tiếp

cận vấn đề khác với tác giả Nguyễn Thị Xiêm dù cùng bàn về quan niệm tự do của John Stuart Mill Tác giả Nguyễn Thị Xiêm chủ yếu bàn về tự do với tư cách quyền con người, còn trong luận án của mính, chúng tôi tập trung vào vấn

đề tự do trong tương quan với việc giải quyết các vấn đề xã hội như nguyên tắc

tự do tư tưởng và tự do thảo luận nhằm phát huy tình sáng tạo của cá nhân, dân chủ trong phát biểu ý kiến và văn hóa tranh luận, đặc biệt là tinh thần không sợ nói sai mà chỉ sợ chân lý bị che giấu Bên cạnh đó, chúng tôi không chỉ dừng lại

ở quan niệm tự do mà còn nghiên cứu nhiều vấn đề khác trong triết học chình trị

- xã hội của John Stuart Mill như công bằng, hạn chế quyền lực nhà nước và đánh giá ý nghĩa hiện thời trong bối cảnh Việt Nam hiện nay

Tài liệu nghiên cứu ngoài nước

Cuốn sách Chính trị, tôn giáo và kinh tế - chính trị cổ điển ở Anh: trường hợp John Stuart Mill và các môn đệ (1999) được Jeff Lipkes viết dựa trên luận

án đã thắng giải thưởng Dorfman dành cho lĩnh vực lịch sử kinh tế xã hội vào năm 1995 Trong công trính này, tác giả đi sâu vào nghiên cứu những giai đoạn cuối cùng trong sự nghiệp của John Stuart Mill với tư cách là nhà kinh tế học, triết gia và nhà cải cách xã hội Những người được xem là “môn đệ” của John Stuart Mill gồm có John Elliot Cairners, Henry Fawcett, William Thomas Thornton và T.E Cliffe Leslie Lipkes lập luận rằng, John Stuart Mill không chỉ gây ảnh hưởng tới các môn đệ của mính, mà ngược lại, những người học trò này cũng đã làm cho John Stuart Mill thay đổi một số quan điểm về kinh tế và tôn giáo vào giai đoạn cuối đời mính, chẳng hạn như quan điểm “phát triển tôn giáo” và “gia tăng hoài nghi về pháp luật kinh tế”, hoặc khái quát hơn, “về tăng trưởng kinh tế không chình thống” [103, tr.13-14]

Cuốn sách gồm có hai phần Trong phần 1, tại chương Giới thiệu, Lipkes khẳng định để có được những thành tựu rực rỡ và trì tuệ thiên tài, John Stuart Mill đã rất tuân theo sự hướng dẫn của cha mính, ông James Mill; sau đó là đến

Harriet Taylor và cuối cùng là việc lắng nghe những người môn đệ trong nhóm của mính Các chương tiếp theo đó tập trung vào một mính John Stuart Mill và

tư tưởng của ông Chương 2 đánh giá về những người theo thuyết của Ricardo

và nền tảng quy phạm cho vị thế của John Stuart Mill về các vấn đề kiểm soát doanh nghiệp tư nông dân và trật tự xã hội quý tộc thống trị (là giai tầng mà Mill triệt để phản bác) Chương 3 xem xét cách thức Mill đặt ra nhằm theo đuổi cái gọi là “tôn giáo của nhân loại” với mục đìch thay thế vị trì của Kitô giáo Hai chiến lược ưa thìch nhất của ông trong những năm về sau đó là ví mục đìch

“phát triển nhân loại” bằng việc giải phóng phụ nữ và trao quyền cho người lao động thông qua cải cách ruộng đất và sản xuất hợp tác xã Đây là những điểm có liên quan đến luận án mà nghiên cứu sinh sẽ tiếp thu một cách có chọn lọc đề phù hợp với những vấn đề nghiên cứu của mính

Cuốn sách này của Lipkes là một công trính nghiên cứu có giá trị, đã được công nhận và trao giải thưởng Những nhận xét của Lipkes về những hạn chế trong tư tưởng của John Stuart Mill về chình trị, tôn giáo và kinh tế là những điểm mà nghiên cứu sinh muốn tím hiểu thêm để có những đánh giá khách quan sau này về ý nghĩa triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill đối với lịch sử

tư tưởng phương Tây

Trong cuốn sách Bốn tiểu luận về tự do (2014), Isaiah Berlin chủ trương

đưa ra hai khái niệm về tự do là “tự do phủ định” và “tự do khẳng định” Theo

đó, Berlin cho rằng sự khác biệt về mặt logic giữa hai câu hỏi “Ai cai trị tôi?” và

“Chình phủ can thiệp tôi đến mức nào?” bao hàm sự tương phản to lớn giữa hai khái niệm tự do phủ định và tự do khẳng định của ông [Xem: 3, tr.60] Ý nghĩa

“phủ định” của dự do xuất phát từ ý thức của cá nhân về việc ai là người có quyền cai trị tôi trong giới hạn nhất định và ý nghĩa “khẳng định” của tự do bắt nguồn từ mong ước của cá nhân muốn làm chủ bản thân mính Có thể nói, trong tác phẩm này, Berlin đã phân tìch “tự do phủ định” trên nền tảng của chủ nghĩa

tự do truyền thống và có sự phân tìch, phê phán quan điểm tự do của một số đại diện tiêu biểu, trong đó có John Stuart Mill Berlin cho rằng John Stuart Mill đã lập ra những danh mục khác nhau về quyền tự do và luận chứng cho nó nhằm tạo ra một không gian tối thiểu cho tự do cá nhân [Xem: 3, tr.51] Berlin nhắc đến John Stuart Mill là “người bênh vực tự do nổi tiếng nhất” khi trìch dẫn câu nói của Mill rằng “Chỉ có tự do xứng đáng với tên gọi, ấy là tự do mưu cầu hạnh phúc riêng của ta theo cách riêng của ta” [3, tr.52] Đồng thời, Berlin nhấn mạnh John Stuart Mill kiên quyết bảo vệ tự do là ví mục tiêu “phủ định” ngăn ngừa can thiệp Tuy nhiên, Berlin cho rằng quan điểm của John Stuart Mill không thực sự đồng nhất và bị lẫn lộn giữa việc những ép buộc có thể ngăn chặn những điều ác lớn hơn nhưng đồng thời cũng ngăn trở khát khao nhân bản Hai mục tiêu của John Stuart Mill về một chủ nghĩa công lợi chặt chẽ và phiên bản đầy nhân bản của ông về công lợi là bất nhất [Xem: 3, tr.57] Nghiên cứu sinh tiếp thu những nhận định này của I Berlin trong việc đánh giá ý nghĩa tư tưởng tự do của John Stuart Mill đối với lịch sử tư tưởng tự do phương Tây

Trong tác phẩm Tất định luận và tự do lựa chọn (2015), Isaiah Berlin

khẳng định những đóng góp và những chình sách của John Stuart Mill trên những cương vị thực tế với tư cách một nhà báo, một nhà cải cách và một chình khách Ông thừa nhận John Stuart Mill đã cống hiến và chiến đấu không biết mệt mỏi trong suốt cuộc đời mính, nhưng cũng chỉ ra một số thiếu sót trong tư tưởng của John Stuart Mill, rằng Mill không bao giờ cho chúng ta biết thật rõ ràng về hạnh phúc hay tình công lợi, chúng ta không thể biết ông hàm ý gí khi nói về niềm vui sướng và hạnh phúc Điều này là do Mill đã bác bỏ quan điểm

về bản chất con người là vị kỷ của Bentham và đưa vào đó những cứu cánh đa dạng hơn, chẳng hạn như chất lượng niềm vui hay động cơ của hành động là do những khao khát, mong muốn Nói cách khác, theo I Berlin, John Stuart Mill chưa đưa ra quan điểm rõ ràng về thang giá trị của mính, điều đó dẫn đến một số

lập luận của ông không chắc chắn; còn nếu nhín vào cuộc đời của Mill thí “có thể nói giá trị cao nhất đối với ông trong đời sống cộng đồng…chình là tự do cá nhân, tình đa dạng và sự công bằng” [4, tr.223]

Trong cuốn sách này, I Berlin đánh giá rằng John Stuart Mill không có sự nhạy bén hay tài tiên đoán với xu hướng biến đôi phức tạp chóng mặt của tương lai, nhưng ông lại “nhận thức được một cách sâu sắc về những yếu tố phát hủy đang hoạt động trong chình thế giới của chình ông” [4, tr.226] I.Berlin cho rằng chình khả năng và sự nhạy cảm này đã giúp ông có những đóng góp lớn trong việc thiết lập nền móng cho sự phát triển của các trào lưu tư tưởng giai đoạn sau ông, đặc biệt là chủ nghĩa tự dọ và chủ nghĩa công lợi Berlin là một triết gia phê phán nhiều quan điểm của John Stuart Mill, nhưng cũng từ đó mà Berlin xây dựng được những lý thuyết quan trọng của mính Nhận xét về John Stuart Mill trong rất nhiều tác phẩm của mính, Berlin nhận định rằng, John Stuart Mill là một người có niềm tin lớn vào tự do, một niềm tin đầy cảm xúc Dù John Stuart Mill có lúc thừa nhận nhà nước có thể xâm phạm vào khu vực riêng tư của cá nhân nhằm xúc tiến giáo dục, vệ sinh, an ninh xã hội hay công bằng, nhưng niềm tin vào khả năng lựa chọn thiện – ác của con người là như nhau, thậm chì John Stuart Mill cho rằng con người có quyền được sai lầm Ngoài ra, I Berlin

đồng tính với quan điểm của Richard Livingstone khi thừa nhận “Bàn về tự do là

cuốn sách ngắn vĩ đại” [4, tr.203] Những phân tìch của Berlin về tư tưởng của John Stuart Mill có tình phê phán và kế thừa, có luận cứ và luận điểm rõ ràng Nghiên cứu sinh có tiếp thu những nội dung này của Berlin vào trong công trính nghiên cứu của mính

Trong cuốn sách Tự do kinh tế và Chính thể đại diện (2015), F.A Hayek

đã nhấn mạnh mối đe dọa của chình phủ không giới hạn và đưa ra tranh luận về nguyên tắc đa số Hayek cho rằng, thực tế đáng lo ngại là “quan điểm của chủ nghĩa tự do truyền thống về sự cần thiết phải giới hạn mọi quyền lực – bằng

cách đòi hỏi cơ quan lập pháp phải tự mính tuân thủ các quy tức phổ quát – đã bị thay thế một cách dần dần và gần như không thể nhận thấy được bởi một tư tưởng hoàn toàn khác…, theo đó sự chấp thuận của phái đa số là sự ràng buộc đầy đủ và duy nhất đối với hoạt động lập pháp” [32, tr.24] Trong tác phẩm này, Hayek phân tìch những nguy cơ trong xã hội hiện đại đi từ những nguyên lý nền tảng của truyền thống tự do như chuyên chế của đa số; ảo tưởng về “công bằng

xã hội”; nhu cầu tập thể,…; từ đó, đặt ra vấn đề phân tách quyền lực nhà nước qua việc giới hạn các biện pháp cưỡng chế và cần có chình phủ đại diện định hướng phục vụ lợi ìch cục bộ Những tư tưởng và quan niệm của Hayek trong tác phẩm này phần nào đã thể hiện được tinh thần của chủ nghĩa tự do John Stuart Mill và Hayek đều là những đại diện tiêu biểu trong lịch sử tư tưởng phương Tây giai đoạn cận hiện đại và hiện đại ủng hộ chủ nghĩa tự do Tuy nhiên, nghiên cứu sinh tiếp thu một cách có chọn lọc tư tưởng này trong việc nhận định về giá trị, hạn chế cũng như ý nghĩa thời đại của chủ nghĩa tự do đối với giai đoạn hiện này mà Hayek đã đưa ra Bên cạnh đó, Hayek cũng là một nhà kinh tế học và nhà khoa học chình trị nổi tiếng của thế kỷ XX Trong các tác phẩm của mính, Hayek đã nhiều lần đề cập, ca ngợi cũng như phê phán những

tư tưởng của John Stuart Mill về tự do Điều này được nghiên cứu sinh quan tâm

ví đây là một trong những căn cứ để nhận định vị trì, vai trò cũng như ý nghĩa của các tư tưởng triết học chình trị - xã hội của John Stuart Mill đối với lịch sử

tư tưởng phương Tây, đặc biệt là giai đoạn thế kỷ XX

Trong cuốn sách Why read Mill today? (Vì sao ngày nay còn cần đọc Mill?) (2006), tác giả Skorupski đã giới thiệu bối cảnh lịch sử và điều kiện cho

sự hính thành tư duy của John Stuart Mill và chỉ ra được một số đặc trưng trong nhận thức luận của Mill Nghiên cứu sinh đặc biệt chú ý đến những phân tìch của Skorupski về mối liên quan giữa tự do theo cách hiểu hiện đại và quan niệm

tự do làm nền tảng cho triết học đạo đức và chình trị của John Stuart Mill, cũng