SỬ DỤNG BẢNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 9

Muốn tạo được một giờ học nâng cao hứng thú học tập trong giờ học Lịch sử, phát huy được năng lực của học sinh thì việc tổ chức các hoạt động và vận dụng các phương pháp dạy học tích cực của người giáo viên đóng một vai trò rất quan trọng. Xuất phát từ những điều đã nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất biện pháp “Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử lớp 9 ”

BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MÔN LỊCH SỬ

“SỬ DỤNG BẢNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH

SỬ LỚP 9 TẠI TRƯỜNG THCS ”

1 Lí do chọn biện pháp

Hiện nay, chúng ta không thể phủ nhận được việc học sinh thường có tâm

lí chán học môn Lịch Sử Vậy, tại sao các em lại không hào hứng với môn học này? Có rất nhiều lí do nhưng trong đó có một lí do mà chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật là từ phía các thầy cô giáo, phải chăng chúng ta chưa có một phương pháp thực sự cuốn hút học sinh, chưa tạo được hứng thú cho các em Vì vậy trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy đã được đặt ra một cách cấp thiết cùng với việc đổi mới nội dung chương trình sách giáo khoa nhằm phát huy tối đa sự tích cực, sáng tạo của các em học sinh

Đổi mới phương pháp giảng dạy môn Lịch sử đã và đang là yếu tố quyết định hiệu quả giờ dạy, trong đó việc tạo hứng thú học sử cho học sinh là yếu tố then chốt

Muốn tạo được một giờ học nâng cao hứng thú học tập trong giờ học Lịch

sử, phát huy được năng lực của học sinh thì việc tổ chức các hoạt động và vận dụng các phương pháp dạy học tích cực của người giáo viên đóng một vai trò rất quan trọng Xuất phát từ những điều đã nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất biện

pháp “Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử lớp 9 tại trường THCS Yên Lập”

* Thực trạng tại trường THCS …….: Trong những năm gần đây, tôi được phân công giảng dạy Lịch sử khối 9 với tổng số học sinh dao động từ 125- 130

học sinh Đầu năm học hàng năm, tôi đưa ra câu hỏi khảo sát như sau: “Em có thích học môn Lịch sử không?”

Kết quả: Khảo sát đầu năm học lớp 9 hàng năm.( dẫn chứng năm học 2020-2021)

Từ kết quả khảo sát ta thấy tỉ lệ học sinh yêu thích học Lịch sử còn thấp, tỉ

lệ học sinh thấy bình thường và không thích học môn Lịch sử là khá cao

2 Nội dung biện pháp

2.1 Khái quát về lập bảng hệ thống hóa kiến thức lịch sử.

- Bảng hệ thống hóa kiến thức lịch sử còn được gọi là bảng niên biểu Thực chất đó là bảng hệ thống kiến thức theo thứ tự thời gian, hoặc nêu các mối liên hệ giữa các sự kiện cơ bản của một nước hay nhiều nước trong một thời kì Bảng hệ thống hóa kiến thức được sử dụng trong công tác giảng dạy Lịch sử có nhiều ưu điểm nổi bật, cụ thể như sau:

- Bảng hệ thống kiến hóa thức sẽ có câu từ ngắn gọn, súc tích, cho học sinh nhớ chính xác từ khóa, giúp học sinh nắm chắc kiến thức cơ bản,tạo điều kiện cho tư duy lô-gic, liên hệ tìm ra bản chất của sự kiện, nội dung lịch sử Trên

cơ sở đó, vận dụng làm các bài tập đòi hỏi kỹ năng thực hành hoặc yêu cầu tổng hợp kiến thức

- Lập bảng sẽ phát huy tính năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề, khả năng làm việc nhóm của người học để tham gia vào quá trình nhận thức, lĩnh hội kiến thức

- Phương pháp này còn tác động vào kênh hình của người học sẽ tạo ra sự hứng thú, động lực trong giờ học, tiết học trở nên sôi động Phát triển óc quan sát, kích thích tư duy của người học

- Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức góp phần tạo ra thói quen cần thiết cho học sinh như: đọc sách giáo khoa, làm bài tập lịch sử để hoàn thành nhiệm

vụ giáo viên đưa ra

Như vậy, đối với bộ môn Lịch sử việc sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức rất phù hợp Thông qua quá trình hoàn thiện bảng hệ thống hóa kiến thức các em làm việc nhiều hơn với kiến thức lịch sử, nắm rõ các sự kiện, nội dung của bài học

2.2 Các loại bảng hệ thống hóa kiến thức được sử dụng.

Bảng hệ thống hóa kiến thức được sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau Tuy nhiên, có thể tạm chia bảng hệ thống hóa kiến thức làm 3 loại:

Niên biểu tổng hợp: Bảng liệt kê những sự kiện lớn xảy ra trong thời gian

dài Loại niên biểu này giúp học sinh không chỉ ghi nhớ những sự kiện chính mà

còn nắm được các mốc thời gian đánh dấu mối quan hệ của các sự kiện quan trọng

Niên biểu chuyên đề: Niên biểu này đi sâu trình bày nội dung một vấn đề

quan trọng nổi bật nào đó của một thời kỳ lịch sử nhất định; nhờ đó, học sinh hiểu được bản chất sự kiện một cách toàn diện, đầy đủ

Niên biểu so sánh: Dùng để đối chiếu, so sánh các sự kiện xảy ra cùng

một lúc trong lịch sử, hoặc thời gian khác nhau nhưng có điểm tương đồng, dị biệt nhằm làm nổi bật bản chất, đặc trưng của các sự kiện đó; hoặc để rút ra một kết luận khái quát

Bảng so sánh là một dạng của niên biểu so sánh nhưng có thể dùng số liệu

và cả tài liệu sự kiện chi tiết để làm rõ bản chất, đặc trưng của các sự kiện cùng loại hoặc khác loại

2.3 Cách lập bảng hệ thống hóa kiến thức lịch sử.

Để sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức có hiệu quả trong dạy học lịch sử nói riêng và dạy học nói chung, giáo viên phải xây dựng được bảng hệ thống hóa kiến thức theo mục đích và hình thức sử dụng Việc xây dựng bảng gồm các bước sau:

Bước 1: Trong mỗi bài dạy giáo viên tìm hoặc hướng dẫn học sinh tìm những vấn đề, những nội dung có thể hệ thống hóa bằng cách lập bảng Đó là các sự kiện theo trình tự thời gian, các lĩnh vực… Tuy nhiên, chỉ nên chọn những vấn đề tiêu biểu giúp việc nắm kiến thức tốt nhất, đơn giản nhất, không nên đưa ra quá nhiều các loại bảng làm việc hệ thống kiến thức trở nên rối

Bước 2: Lựa chọn hình thức lập bảng với các tiêu chí phù hợp

+ Với bảng niên biểu sự kiện, có thể lập theo các tiêu chí thời gian, sự kiện, kết quả, ý nghĩa…

VÍ DỤ: BẢNG NIÊN BIỂU VỀ PHONG TRÀO CÁCH MẠNG 1930-1931

Thời gian Sự kiện Ý nghĩa lịch sử

2/1930 Cuộc bãi công của 3000

công nhân đồn điền Phú Riềng

- Phong trào cách mạng 1930 đến

1931, mà đỉnh cao là Xô Viết Nghệ -Tĩnh là sự kiện mang ý nghĩa lịch sử trọng đại trong quá trình đấu tranh cách mạng của nhân dân Việt Nam; chứng tỏ tinh thần đấu tranh kiên cường, oanh liệt và khả năng to lớn của quần chúng

- PTCM 1930-1931 là cuộc tổng diễn tập làn thứ nhất của Đảng và quần chúng cách mạngchuẩn bị cho cách mạng tháng 8 năm 1945

4/1930 Cuộc bãi công của 4000

công nhân nhà máy sợi Nam Định; diêm-cưa Bến Thủy; xi măng Hải Phòng 1/5/1930 Công nhân tiến hành tổ

chức

kỉ niệm ngày Quốc tế Lao động dưới nhiều hình thức

8/1930 công nhân khu công

nghiệp Vinh - Bến Thuỷ bãi công

9/1930 phong trào công – nông

phát triển tới đỉnh cao: đấu tranh chính trị kết hợp với kinh tế quyết liệt diễn ra dưới nhiều hình thức -> tấn công chính quyền địch ->

Địch tan rã, Đảng lập ra chính quyền

Xô Viết Giữa 1931 Phong trào tạm lắng

+ Với bảng niên biểu tổng hợp, tùy vấn đề mà xác định tiêu chí phù hợp

VÍ DỤ: BẢNG THỐNG KÊ CÁC CHIẾN DỊCH TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP (1945 – 1954)

NỘI

DUNG

VIỆT BẮC – THU ĐÔNG 1947

BIÊN GIỚI – THU ĐÔNG 1950

ĐÔNG XUÂN

1953 - 1954

ĐIỆN BIÊN PHỦ 1954

hoạch

của

Pháp

Kế hoạch đánh

nhanh thắng

nhanh

- Kế hoạch Rơ-

ve (hệ thống phòng ngự đường số 4,hành lang đông tây)

- Mĩ can thiệp, dính líu

Kế hoạch Na-va (18 tháng giành thắng lợi quân sự kết thúc chiến tranh trong danh dự)

Kế hoạch Na-va (Cứ điểm Điện Biên Phủ)

Âm

mưu

của Pháp

-Tiêu diệt cơ

quan đầu não

- Nhanh chóng kết

thúc chiến tranh

- Cô lập Việt Bắc, kết thúc chiến tranh

- Kết thúc chiến tranh trong danh dự

-Tập trung 44/84

ở Đồng Bằng bắc bộ (tập trung quân thứ nhất)

Chủ

trương

của ta

Phải phá tan

cuộc hành quân

mùa đông của

quân Pháp.Tiêu

diệt lực lượng

địch

-Tiêu diệt sinh lực địch

- Khai thông biên giới

- Mở rộng,củng

cố căn cứ địa Việt Bắc.

-Tiêu diệt sinh lực địch là chính

- Giải phóng đất đai.

- Phân tán lực lượng địch

-Tiêu diêu diệt địch phá tan kế hoạch

Na - va

tiêu

biểu

Trận đèo Bông

Lau

- Đường số 4, Đông Khê

-Tấn công Lai Châu uy hiếp Điện biên Phủ (tập trung quân thứ 2)

-Tấn công Trung Lào uy hiếp

Xê-nô (tập trung quân thứ 3)

- Tấn công Thượng Lào

uy hiếp Luông Pha Băng (tập Trung quân thứ 4)

- Tây Nguyên

uy hiệp

Plây-ku (tập trung quân thứ 5)

Đánh tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ chia 3 đợt (56 ngày đêm)

Ý

nghĩa

- Chiến dịch

phản công lớn

đầu tiên

- Đánh bại kế

hoạch đánh

nhanh thắng

nhanh

- Chiến dịch tấn

công lớn đầu

tiên của ta.

- Đánh bại kế hoạch Rơ ve

- Ta giành thế

chủ động trên chiến trường chính bắc Bộ

- Bước đầu phá sản kế hoạch

Na - va

-Phá sản hoàn toàn kế hoạch Na- va

-Xoay chuyển cục diện chiến tranh

-Buộc Pháp kí vào hiệp định Giơ-ne-vơ.

+ Với niên biểu so sánh, các nội dung so sánh càng cụ thể thì ý nghĩa khoa học càng cao Vấn đề được đặt ra để làm nổi bật bản chất sự kiện lịch sử Nhờ đó, giúp học sinh nhận thức được chân lý lịch sử một cách cụ thể, có tính thuyết phục

VÍ DỤ : NIÊN BIỂU SO SÁNH ĐIỂM MỚI VÀ KHÁC BIỆT GIỮA CON ĐƯỜNG CỨU NƯỚC CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC VỚI CON ĐƯỜNG CỨU

NƯỚC CỦA CÁC BẬC TIỀN BỐI CÁCH MẠNG (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh )

Phương pháp

cách mạng chủ

yếu

- Dựa vào lực lượng bên ngoài

- Dựa vào sức mạnh dân tộc

Xu hướng cách

mạng

- Xu hướng tư sản

- Đi theo chế độ TBCN

- Xu hướng vô sản

- Đi theo chế độ XHCN Bước 3: Lựa chọn kiến thức, đảm bảo các yêu cầu cơ bản, chính xác, ngắn gọn Bài học có rất nhiều sự kiện, giáo viên phải biết chọn lọc những nội dung cơ bản nhất, sử dụng từ ngữ chính xác, cô đọng nhất; không ôm đồm kiến thức khiến việc lập bảng trở nên nặng nề, khó theo dõi nội dung và lô-gic vấn đề

2.4 Cách sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức lịch sử.

2.4.1 Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong phần giảng bài mới.

2.4.2 Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong phần củng cố,

luyện lập

2.4.3 Sử dụng Bảng hệ thống hóa kiến thức trong tiết ôn tập chung.

2.5 Thực nghiệm sư phạm

2.5.1 Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong phần giảng bài mới.

- Biệp pháp cũ giáo viên hỏi vấn đáp học sinh từng nội dung nhỏ, sau khi

đó chốt ý ghi lên bảng từng gạch đầu dòng lần lượt các nội dung Với biện pháp này nhiều học sinh học không tích cực, thụ động ỉ lại, không tập trung bài học

- Sử dụng bảng hệ thống kiến thức giáo viên có thể phát phiếu học tập dưới dạng bảng hệ thống kiến thức hoặc kẻ bảng ngay trên bảng đen và đặt câu hỏi yêu cầu học sinh dựa vào sách giáo khoa, thảo luận nhóm hoặc cặp đôi, sau

đó gọi các em lên hoàn thành các đơn vị kiến thức tại lớp theo hướng dẫn của giáo viên

Ví dụ : Khi dạy bài 15 “Phong trào cách mạng Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ nhất (1919-1925)”.

Trong tiết học này có 2 nội dung chính:

- Phong trào dân tộc, dân chủ công khai (1919 – 1925)

- Phong trào công nhân (1919-1925)

Với 2 nội dung trên, giáo viên có thể tích hợp 2 mục thành 1 mục để lập bảng hệ thống kiến thức Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh hoàn thành bảng thống kê

Hoạt động của tư sản, tiểu tư sản và công nhân Việt Nam (1919-1925)

Tư sản dân tộc - 1919: phát động các phong trào “Chấn hưng nội hóa, bài

trừ ngoại hóa”

- 1923: Đấu tranh chống độc quyền cảng Sài Gòn, độc quyền xuất khẩu gạo ở Nam kì của tư bản Pháp Thành lập Đảng lập hiến

Tiểu tư sản - Thành lập tổ chức chính trị: Việt Nam Nghĩa Đoàn,

Hội Phục Việt

- Thành lập các nhà xuất bản: Nam Đồng thư xã, Cường học thư xã

- Xuất bản các tờ báo tiến bộ: Chuông rè, An Nam trẻ, Người nhà quê

- Đấu tranh đòi thả cụ Phan Bội Châu (1925), để tang Phan Châu Trinh(1926)

Công nhân - 1922: Đấu tranh đòi nghỉ làm việc chủ nhật có trả lương

của công nhân viên chức các sở công thương của tư bản Pháp ở Bắc Kỳ

- 1924: nhiều cuộc bãi công của công nhân ở các nhà máy dệt, rượu, xay xát gạo

- 8/1925 Công nhân Ba Son bãi công –> đánh dấu công nhân Việt nam chuyển từ tự phát sang tự giác

- Đối với những bài học có dung lượng kiến thức quá nhiều, trong khuôn khổ thời lượng nhất định, để không mất nhiều thời gian trong việc ghi chép và diễn giải kiến thức một cách tràn lan ở những phần kiến thức không trọng tâm giáo viên có thể trình bày những nét chính về sự việc, hiện tượng; sau đó hướng

dẫn các em học sinh về nhà tự hoàn thiện bảng thống kê để rèn luyện cho học sinh kĩ năng và ý thức tự học

Ví dụ: Khi dạy về bài 16 “Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm 1919 – 1925”, do nội dung của bài dài thì trong quá trình dạy

bài này, giáo viên có thể nhấn mạnh những sự kiện chính, rồi yêu cầu học sinh hoàn thành bảng niên biểu về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm 1919-1925

Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài (1919-1925)

1919 - 18/6/1919: Gửi Bản yêu sách

của nhân dân An Nam đến hội

nghị Vecxai.

- Gây tiếng vang lớn.

7/1920 - Đọc bản Sơ thảo lần thứ nhất

những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của

Lênin.

- Tìm ra con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc- cách mạng

vô sản (công lao lớn nhất)

25/12/192

0

- Tại đại hội Tua, bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế cộng sản

và tham gia thành lập Đảng cộng sản Pháp.

- Trở thành người cộng sản đầu tiên của Việt Nam, là bước ngoặt trong tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc.

1921 - Sáng lập Hội liên hiệp các dân

tộc thuộc địa

- Ra báo Người cùng khổ

- Viết bài cho báo Nhân đạo,Đời

sống công nhânvà đặc biệt là

viết

cuốn Bản án chế độ thực dân

Pháp.

- Gắn cách mạng việt Nam với cách mạng thế giới

- Truyền bá chủ nghĩa Mác Lê- nin về nước.

6/ 1923

đến

11/1924

- Dự Hội nghị quốc tế Nông dân

- Dự Đại hội V Quốc tế Cộng sản (1924)

- Học tập, nghiên cứu về con đường cứu nước mới, có thêm thực tiễn cách mạng.

- Là bước chuẩn bị về tư tưởng cho sự ra đời của Đảng.

6/ 1925 - Thành lập hội Việt Nam cách

mạng Thanh Niên, lấy “Cộng sản đoàn” làm nòng cốt.

- Là bước chuẩn bị về tổ chức cho

sự ra đời của Đảng.

2.5.2 Sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức trong phần củng cố, luyện lập

- Biện pháp cũ sau mỗi bài học giáo viên chỉ dặn dò học sinh về nhà học bài cũ, làm bài tập và đọc trước bài mới một cách chung chung Vì vậy, nhiều học sinh không làm và rất thờ ơ

- Biện pháp mới giáo viên sử dụng bảng hệ thống hóa kiến thức dưới dạng bài tập về nhà Cuối giờ học giáo viên sẽ hướng dẫn các em lập bảng hệ thống kiến thức của nội dung bài vừa học; bảng kiến thức nhóm những nội dung tương đồng nằm rải rác các bài đã học hoặc bảng so sánh nội dung bài mới với các bài đã học Với các dạng bảng này học sinh có cái nhìn khái quát các đơn vị kiến thức tốt hơn, hình thành tư suy lo – gic trong quá trình làm bài tập trắc nghiệp Đồng thời, biện pháp này sẽ tạo điều kiện rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học và làm việc tư duy độc lập và thay đổi tư duy học sinh là môn lịch sử không có bài tập về nhà

Ví dụ: Sau khi học xong bài 29: “Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mỹ, cứu nước (1965-1973)”, sau khi kết thúc nội dung bài học, giáo viên có thể yêu cầu hoc

sinh về nhà lập bảng thống kê các chiến lược chiến tranh của Mĩ theo bảng mẫu sau:

Nội dung Chiến tranh đặc biệt Chiến tranh cục bộ Việt Nam hóa

chiến tranh

Loại hình

chiến tranh

Hình thức: xâm lược thực dân mới

Lực lượng

chủ yếu

Quân Sài Gòn Quân Mĩ và quân

Đồng Minh

Quân Sài Gòn

Âm mưu “Dùng người Việt

đánh người Việt”

Giành lại thế chủ động

- Tiếp tục“Dùng người Việt đánh người Việt”

Thủ đoạn Kế hoạch Stalay –

Taylo:

+ Lập ấp chiến lược

xương sống + Chiến thuật “trực thăng vận, thiết xa vận”

- Hai gọng kìm “tìm

diệt”và “bình định”

vào vùng “đất thánh

của Việt cộng”

- Hành quân càn quét (2 mùa khô)

- Thủ đoạn ngoại giao, cô lập Cách mạng Việt Nam

- Sử dụng quân Sài

Gòn, xâm lượcLào, Campuchia