Philosophy at the end of the century

Khởi từ quan niệm cơ bản của mình rằng cuộc sống con người không bao giờ tách khỏi cuộc sống hữu cơ khác, Jonas đã mở ra một không gian rộng lớn hơn cho trách nhiệm đạo đức đối với cuộc

Nội dung

1 Dẫn nhập 2

2 Giới hạn của đạo đức truyền thống 3

3 Nền đạo đức mới 4

4 Nền đạo đức mới thực hiện như thế nào? 5

5 Việc áp dụng tư tưởng của Hans Jonas 8

6 Kết luận 9

Tài liệu tham khảo 11

1 Dẫn nhập

Ngày nay có thể thấy rằng môi trường sống tự nhiên ngày càng khắc nghiệt, con người ngày càng đối diện với nhiều thách thức đến từ thiên nhiên Điều này làm không ít người hữu tâm băn khoăn và lo lắng Một điều thấy rõ là trái đất đang ngày càng nóng lên1, thiên tai ngày càng khó lường và gây thiệt hại lớn2, và rất nhiều những biến đối khác gây ảnh hưởng lớn cho con người Một vấn đề đặt ra là đâu nguyên nhân gây ra những sự việc kể trên, con người có trách nhiệm gì trong những vấn đề trên? Trong số những nhà triết học quan tâm đến những vấn đề phát triết khoa học công nghệ ảnh hưởng tới môi trường tự nhiên, Hans Jonas được coi là một trong những người đi đầu trong lĩnh vực này.3 Mặc dù vẫn còn ảnh hưởng từ thầy của mình là Martin Heidegger, Jonas khẳng định rằng, khoa học hiện đại đã mang lại những hậu quả đáng lo ngại Theo sự lo lắng này, Jonas đề xuất tầm quan trọng của việc bảo

vệ cuộc sống như là một phần không thể tách rời của dự án đạo đức mà ông dự định xây dựng Khởi từ quan niệm cơ bản của mình rằng cuộc sống con người không bao giờ tách khỏi cuộc sống hữu cơ khác, Jonas đã mở ra một không gian rộng lớn hơn cho trách nhiệm đạo đức đối với cuộc sống của toàn bộ vũ trụ

Do bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng môi sinh, con người khai thác và tàn phá thiên nhiên một cách thậm tệ, chính sự lạm dụng khoa học công nghệ của con người mà môi trường sống của con người bị đe dọa Môi trường đất, nước, không khí bị ô nhiễm trầm trọng, tài nguyên bị khai thác đến mức kiệt quệ không thương tiếc

Trong bài viết “Philosophy at the End of the Century”4 Hans Jonas đã miêu tả cuộc khủng hoảng mà ông gọi là “sự đe dọa mà chúng ta đặt cho hệ sinh thái của trái đất”, điều mà dẫn đưa chúng ta đến một trong những vấn đề lâu nhất trong triết học, đó là mối tương quan giữa con người và tự nhiên, giữa ý thức và vật chất Hans Jonas cho rằng, sự khủng hoảng sinh thái bắt nguồn từ sự phát triển bất kiểm soát của khoa học và công nghệ Jonas chuẩn bị nền tảng cho luận chứng của ông trong “The Imperative of Responsibility”

1 Theo báo cáo của Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA), nhiệt độ trung bình của Trái đất ở cuối thế kỷ XIX đã tăng +0,8 °C và thế kỷ XX tăng 0,6 ± 0,2 °C Các dự án mô hình khí hậu của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) chỉ ra rằng nhiệt độ bề mặt Trái Đất sẽ có thể tăng 1,1 đến 6,4 °C trong suốt thế kỷ XXI (https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4m_l%C3%AAn_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)

2 Ngày 26/1/2001, Gujarat hứng chịu trận động đất mạnh 7,7 độ Richter Cơn địa chấn kéo dài hơn 2 phút đã khiến khoảng 19.727 người thiệt mạng và 167.000 người bị thương Ngoài ra, gần 400 nghìn ngôi nhà bị phá hủy hoàn toàn Đây là một trong những thiên tai thảm khốc nhất thế kỷ 21 Nguồn: https://kienthuc.net.vn/ho-so/10-thien-tai-tham-khoc-nhat-trong-the-ky-21-680091.html#p-1

3 Mikhael Dua, Responsibility for Life: A Descriptive View on Hans Jonas’ Ethics, Atma Jaya Catholic

University of Indonesia

4 Hans Jonas's Ethics of Responsibility, The Philosophical genesis of the Ecological Crisis, 15.

2 Giới hạn của đạo đức truyền thống

Đối với Jonas, ông cho rằng sự ảnh hưởng của con người tác động vào môi trường tự nhiên là chưa từng có trong lịch sử Sự sáng tạo công nghệ đã đưa con người vượt quá giới hạn mà con người có thể dự đoán trước Nền đạo đức mới mà ông đưa ra xoay quanh vấn đề

sự tương quan qua lại của các vấn đề phức tạp này Jonas cố gắng trình bày một nền đạo đức tổng hợp, điều mà giải quyết được vấn đề khủng hoảng đạo đức và sinh thái mà chúng ta đang phải đối diện

Nền đạo đức cũ hay đạo đức truyền thống chi phối mối tương quan giữa những con người hay mối quan hệ của những hiện hữu của người với người Nó cung cấp cho chúng ta tiêu chuẩn “tốt” hay “xấu” để chúng ta quy chiếu Trong nền đạo đức này, thiên nhiên không

có vai trò gì trong trách nhiệm của con người Thiên nhiên chỉ là một khách thể Bây giờ, con người với sức mạnh của khoa học công nghệ đã làm mất sự cân bằng trong thiên nhiên Trách nhiệm của chúng ta đã vượt qua mối tương quan giữa con người với nhau, con người cũng phải có trách nhiệm đối với hệ sinh thái Đạo đức hay trách nhiệm của con người giờ không chỉ là tốt hay xấu trong tương quan đồng loại mà giờ vượt ra để đến với tương quan với cả môi trường sống của con người Vậy nền đạo đức mới sẽ bao gồm cả tương quan giữa con người với nhau và cách thế con người đối với tự nhiên và môi trường sống của mình

Jonas bắt đầu “The Imperative of Responsibility” bằng việc trình bày sự giới hạn của nền đạo đức cũ Vấn đề là không phải những quan niệm đạo đức truyền thống không còn có giá trị với chúng ta Nền đạo đức truyền thống nhắm đến tương quan giữa con người với nhau trong xã hội Lý thuyết về đạo đức truyền thống thiếu sót trong việc hướng đến trách nhiệm cho chính tương lai của sự sống.5 Nghĩa là nếu sự sống không còn thì làm gì còn có đạo đức Jonas không có ý nói rằng những sinh vật sống khác có quyền trong cách thức con người hành xử Nhưng thay vào đó, quan niệm về quyền liên quan đến trách nhiệm của con người Chúng ta cần một khái niệm mới về đạo đức để bao gồm tất cả các sinh vật sống, hệ sinh thái

và môi trường vật lý trong các cân nhắc đạo đức của chúng ta

Nền đạo đức từ trước thì chỉ chú ý đặt trọng tâm nơi con người.6 Trách nhiệm của con người giờ đây không chỉ giới hạn với những người xung quanh, nhưng còn đến với môi trường thiên nhiên, phần mở rộng của con người Con người giờ không chỉ tìm kiếm những điều tốt cho mình nhưng mà còn là những điều tốt cho những gì ngoài con người

5 Hans Jonas's Ethics of Responsibility, 17.

6 Hans Jonas, The Imperative of Responsibility: In Search of Ethics for the Technological Age, (Chicago: 1984, University of Chicago Press), (mục 3), 8.

(extrahuman) Nó vượt qua lợi ích của con người, bao gồm cả sự chăm sóc cho những đối tượng ảnh hưởng đến sự sống của chính con người

Theo Jonas, những đặc tính của nền văn minh công nghệ hiện đại đã thay đổi bản chất của những đòi buộc đạo đức Khái niệm trách nhiệm đã được mặc lấy chiều hướng mới Jonas đã diễn tả điều này khi ông sử dụng lại những phạm trù của Kant Chúng ta phải chắc chắn rằng những hành động của chúng ta không huỷ diệt cuộc sống tương lai của con người, nghĩa là sự tự do, vận mạng sự hoà hợp và sự dễ bị huỷ hoại tương lai của nhân loại Điều này cần sự gìn giữ tự nhiên để thế hệ tương lai có điều kiện sống tốt nhất có thể Con người không là người trọn vẹn nếu thiếu tự nhiên Chúng ta cũng là một phần của tự nhiên, vì vậy, chúng ta phải có trách nhiệm gìn giữ và bảo vệ tự nhiên Nhưng điều này cũng có nghĩa rằng

sự đương đầu của triết học với sự tự do có một ý nghĩa mới Điều quan trọng nhất đối với Jonas là những gì có ý nghĩa cho nhận thức đạo đức của chúng ta Jonas tin rằng những ứng dụng của khoa học công nghệ nên được điều chỉnh bởi những chuẩn mực, bởi nó sẽ gây hại cho thế hệ tương lai

3 Nền đạo đức mới

Theo Jonas, nền đạo đức mới cần phải được hiểu theo hai nghĩa Đầu tiên đó là nền đạo đức này không những hướng đến những mối tương quan của con người với nhau trong xã hội, nhưng còn là tương quan trách nhiệm của con ngươi với các thành phần như tự nhiên, môi trường sống của con người Thứ đến, Jonas lập luận rằng nền đạo đức mới này phải tìm cách lý giải cho việc tham gia vào vấn đề của chúng ta những xem xét liên quan đến thế hệ con cháu chúng ta, những người trong tương lai sẽ chiếm giữ hành tinh này sau khi chúng ta qua đi Điều rõ ràng là lý thuyết đạo đức mà chúng ta đang có không có khả năng đưa những vấn đề mà chúng ta đang bàn luận vào trong sự xem xét đó Khái niệm quyền của động vật, thực vật, không khí và nước là một biểu hiện và chỉ dẫn về những hạn chế của lý thuyết đạo đức truyền thống khi đối diện với cuộc khủng hoảng mà chúng ta phải đương đầu

Cuộc khủng hoảng chúng ta đối mặt là mới, và nó đưa đến sự cần thiết phải cân nhắc và biện minh mới Nó đòi hỏi một sự hiểu biết mới về

đạo đức Jonas cho rằng đó là một cuộc khủng hoảng do hành động của

chúng ta mà ra Bản chất của hành động con người đã thay đổi về cơ bản,

công nghệ của chúng ta đã phát triển đến mức mà hậu quả của nó vượt xa

kiến thức của chúng ta, và hậu quả của những hành động này xảy ra trong

tương lai 7

Như vậy chính những hành động của con người là nguyên nhân gây ra những khủng hoảng môi trường mà con người đang phải đối diện Những hành động gây ra bởi việc sử dụng công nghệ không được kiểm soát Hậu quả của những hành động này không chỉ ảnh hưởng trong tương lai, nơi mà các thế hệ tiếp theo phải gánh chịu

Hans Jonas đề nghị trong “The Imperative of Responsibility” sửa đổi một cách cơ bản

về đạo đức.8 Jonas chỉ ra rằng sự phản ánh đạo đức không còn theo kịp với sự phát triển trong một nền văn minh công nghệ Những ý tưởng về các khái niệm đạo đức truyền thống đã bị lỗi thời bởi các tiến bộ kỹ thuật Nhưng nó có nghĩa là gì? Điều đó có nghĩa rằng, “nền văn minh công nghệ” là một trạng thái bản thể học khác cần một nền đạo đức mới Hay liệu nó có nghĩa là làm mới lại quan niệm về đạo đức để liên kết nền đạo đức với sự phát triển của khoa học kỹ thuật?

Hans Jonas cho rằng, con người phải có trách nhiệm trong việc chăm sóc sự hiện hữu của người khác Ông cố gắng xây dựng một lý thuyết trách nhiệm dựa trên một nguyên mẫu vượt thời gian của mọi trách nhiệm để có được một “học thuyết bản thể học không thể chối cãi” (uncontradictable ontological dogma) được

4 Nền đạo đức mới thực hiện như thế nào?

Về cơ bản, Jonas không quan tâm đến những câu hỏi cụ thể về việc chúng ta nên tính đến bao nhiêu phúc lợi của người dân trong tương lai, hoặc có bao nhiêu người sống bây giờ nên hy sinh để ngăn ngừa mất phúc lợi trong tương lai.9 Jonas muốn có một quy tắc ứng xử ràng buộc dựa trên một mệnh lệnh bản thể học (ontological imperative) Và đạo đức phải được dựa trên siêu hình nếu chúng ta chứng minh tính hợp lệ của mệnh lệnh Vấn đề là các nhà hoạch định chính sách nhận ra và chấp nhận điều này, họ sẽ áp dụng một quy tắc ứng xử ràng buộc dựa trên mệnh lệnh “cần phải có nhân loại trong tương lai” Quy tắc ứng xử này sẽ

tự thể hiện trong quy định chuẩn của việc sử dụng công nghệ với nguy hiểm tiềm ẩn (cf Bernstein 1995, tr 14-15)

7 Theresa Morris, Hans Jonas's Ethics of Responsibility, 17.

8 Andrea Günter, Reconstructing ethics for a generational-genealogical ethical thinking, trong Reconstructing the generationality of ethics.

9 Hein Berdinesen, On Hans Jonas’s “The Imperative of Responsibility”, nguồn:

https://philosophia-bg.com/archive/philosophia-17-2017/on-hans-jonas-the-imperative-of-responsibility/ truy cập ngày 25/6/2018

Chúng ta thấy có thể nói có ba điều kiện cần thiết cho trách nhiệm Đầu tiên và tổng quát nhất là “hiệu ứng nhân quả” (causal effect), hành động đó có tác động đến thế giới Thứ hai là hành động nằm dưới sự kiểm soát của nhân tố đạo đức, trong khi thứ ba là chủ thể ở một mức độ nhất định có thể dự đoán hậu quả của hành động đó Dưới những điều kiện này, chúng ta có thể xác định hai hình thức trách nhiệm hoàn toàn khác nhau Việc đầu tiên là trách nhiệm chính thức, tức là chủ thể phải chịu trách nhiệm về hành động của mình, bất kể

họ là gì Để nói rằng ai đó chịu trách nhiệm theo cách này không phải là để ca ngợi hoặc chỉ trích hành động của chủ thể Jonas quan tâm hơn đến cái mà ông gọi là trách nhiệm "cốt yếu" (substantial) Một chủ thể đạo đức có trách nhiệm đối với các đối tượng cụ thể cam kết một

số hành vi nhất định Đó là loại trách nhiệm mà Jonas có trong đầu khi ông nói về các thế hệ tương lai Trách nhiệm cốt yếu là một chức năng của kiến thức và quyền lực, ví dụ: rằng bây giờ chúng ta biết rằng việc sử dụng công nghệ có thể có những tác động tiêu cực trong tương lai đối với thiên nhiên và con người, và chúng ta có khả năng làm điều gì đó về nó Bởi vì kiến thức của chúng ta theo nghĩa này không lâu trước đây là khá hạn chế, nên cũng có rất ít

lo ngại về tương lai Nó chỉ đơn giản là giả định rằng các điều kiện cho cuộc sống con người,

tự nhiên, sẽ tiếp tục vĩnh viễn Nhưng chúng ta không còn có thể giả định rằng các điều kiện của cuộc sống sẽ tồn tại trong tương lai, và chúng ta có kiến thức và hành động quyền lực Chúng tôi có trách nhiệm đáng kể

Đạo đức trách nhiệm không chỉ tuân thủ một điều gì đó “lợi ích khách quan” (objectively good) mà dứt khoát nên cam kết với chúng ta Nó cũng phải giải quyết câu hỏi

về động lực để hành động Cảm xúc nào có thể cho phép chúng ta tuân thủ nghiêm ngặt trách nhiệm đối với cuộc sống tương lai? Theo Jonas, có thể chỉ ra một “cảm giác tự nhiên về trách nhiệm”, một ý thức trách nhiệm “do tự nhiên tạo ra” (instituted by nature).10 Đây là một loại trách nhiệm mang tính triết học trong đó Hans Jonas sử dụng thuật từ “ought-to-be” phải là đối tượng tiên quyết, tương phản với trách nhiệm có tính ràng buộc, trách nhiệm dựa trên hợp đồng (contractual responsibility) có điều kiện Trách nhiệm tự nhiên là cơ bản và tất cả các trách nhiệm khác dựa trên giá trị của trách nhiệm cơ bản này Nguyên mẫu của trách nhiệm như vậy là trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái Đó là một mối tương quan vô vị lợi Do

đó, nó sẽ là nguyên mẫu của trách nhiệm đang được thảo luận ở trên Ở đây Jonas làm một sự chuyển biến rất lạ, ông so sánh trách nhiệm của cha mẹ với trách nhiệm chính trị (political responsibility) (cf Bernstein, 1995, p 17)

10 Hans Jonas, The Imperative of Responsibility: In Search of Ethics for the Technological Age, (Chicago: 1984,

University of Chicago Press), 46.

Có vẻ như đây là một so sánh khập khiễng khi so sánh trách nhiệm của cha mẹ và trách nhiệm chính trị Jonas tất nhiên nhận thức được điều đó Điểm chung ở một sự khác biệt cực đoan như vậy và cho phép cả hai cùng chạy với nhau thành một đại diện không thể thiếu của trách nhiệm tự nhiên? Jonas tóm kết thành ba khái niệm phổ biến (Hans Jonas, 1984, tr 98-110): “Tính toàn vẹn” (Totality), “tính liên tục”( continuity) và “tính tương lai”(future)

“Toàn vẹn” nghĩa là mọi khía cạnh của đối tượng của cả trách nhiệm của cha mẹ và trách nhiệm chính trị, từ “sự tồn tại bản năng đến những sở thích cao nhất” từ khi sinh ra theo nghĩa rộng nhất “Liên tục” có nghĩa là việc thực hiện toàn bộ trách nhiệm không được dừng lại Và trong “tương lai”, chân trời tương lai được bao gồm trong các hoạt động đa dạng của

cả cha mẹ lẫn chính khách.11

Trong ánh sáng của các khái niệm “tổng thể”, “liên tục” và “tương lai” chúng ta có thể

tự hỏi: Chúng ta có thể chịu trách nhiệm cho các thế hệ tương lai, vì chúng không tồn tại? Câu trả lời của Jonas là trách nhiệm không nên dựa trên sự có đi có lại Nó đòi hỏi một hình thức của nghĩa vụ không đòi buộc sự qua lại điều mà là nền tảng của những ràng buộc hoặc động cơ ích kỷ khác Và nguyên mẫu trách nhiệm (bao gồm các mối quan hệ đối ứng) là cách chúng ta liên hệ với con cái của chúng ta Thiên nhiên đã ban cho ta một khả năng để nhận ra bổn phận hành động vô vị lợi đối với con cái chúng ta Trẻ em là một loại mô hình “đối tượng” mà chúng ta phải chịu trách nhiệm Trẻ em đánh thức ý thức trách nhiệm của chúng

ta Chúng chính là trách nhiệm “ought-to-be”, nghĩa là chúng ta phải hành động có trách nhiệm Nhưng đạo đức trách nhiệm, giống như bất kỳ lý thuyết đạo đức nào khác, phải liên

hệ đến các lý do hữu lý của trách nhiệm, tức là nó phải biện minh cho nguyên tắc đằng sau sự cần thiết của một ràng buộc “nên” (ought) Nó cũng phải đương đầu với những lý do tâm lý của những ràng buộc đó “Chuyển sang”(Ought to) phải dẫn đến “the will”; một tác nhân đạo đức “cho phép” “the ought to” quyết định trực tiếp hành động của mình Vì vậy đạo đức vừa

có mặt chủ quan và khác quan Người này làm với lý trí, người kia làm với cảm giác Năng lực đạo đức để cảm nhận trách nhiệm là một phần của những gì làm cho chúng ta trở thành con người Khi nói đến các thế hệ tương lai, Jonas cho rằng chúng ta có nghĩa vụ về “sự sản sinh” (procreation) Sự tồn tại, hoặc hiện hữu, là một yêu cầu về mặt đạo đức đối với chúng

ta Điều này rõ ràng là một yêu cầu đòi hỏi căn bản hơn

Ý tưởng của Jonas mang đến hai loại giá trị Giá trị đầu tiên là giá trị “khách quan”, tức

là những giá trị tốt Thứ hai là giá trị “chủ quan”, tức là giá trị của cá nhân, giá trị của một

11 Hein Berdinesen, On Hans Jonas’ “The Imperative of Responsibility”, nguồn:

https://philosophia-bg.com/archive/philosophia-17-2017/on-hans-jonas-the-imperative-of-responsibility/ truy cập ngày 25/6/2018

người nào đó Câu hỏi đặt ra là: Giá trị khách quan bao gồm những gì? Điều gì khiến chúng tôi chịu trách nhiệm? Nếu người ta tranh luận rằng một cái gì đó là “có giá trị khách quan”, người ta ngụ ý rằng cái gì đó nên tồn tại hoặc tiếp tục tồn tại Nhưng Jonas tiến thêm một bước nữa: ông tuyên bố rằng chính sự tồn tại của giá trị, hay khả năng của giá trị trong chính

nó, là có giá trị Ông phát triển ý tưởng này bằng cách chỉ ra một kết nối chặt chẽ giữa “cuộc đấu tranh cho cuộc sống”, theo đuổi các mục tiêu và giá trị Jonas duy trì rằng một loại theo đuổi các mục tiêu tồn tại trên một mức tiềm thức trong thực tế, như là một phần của tự nhiên

Đó là mục tiêu cuối cùng của tự nhiên để duy trì bản thân cuộc sống Tất cả các sinh vật đều chia sẻ một cuộc đấu tranh cho sự sinh tồn, có một sự tồn tại có mục đích

Điều này có liên quan gì đến đạo đức? Lý do cơ bản để chấp nhận bất kỳ giá trị nào là cuộc đấu tranh cho cuộc sống tốt hơn sự vắng mặt của nó Do đó, nó là khả năng để theo đuổi các mục tiêu đó là tốt trong chính nó Sự tồn tại tốt hơn không tồn tại vì nó là sự đương đầu

rõ ràng của cuộc sống đối với cái chết (không tồn tại) Có cả những sinh vật có ý thức và vô ý thức có “cuộc đấu tranh cho cuộc sống” và do đó có giá trị khách quan Con người tất nhiên

có một vị thế đặc biệt trong đó chúng ta là những con người đạo đức Trong quan điểm như vậy, con người nên nổi bật bằng cách chịu trách nhiệm cho những sinh vật sống khác, tức là bảo vệ cuộc đấu tranh của họ (vì cuộc đấu tranh cho cuộc sống là khách quan tốt) Thực tế là chỉ có con người mới có trách nhiệm làm cho con người khác trở thành mục tiêu chính của khả năng này Nhưng điều này không nên được hiểu là sự mất giá của thiên nhiên bởi vì thực

sự không có sự đối lập nội bộ giữa thiên nhiên và con người Thiên nhiên có giá trị khách quan vì bản chất là một điều kiện cần thiết cho cuộc sống

5 Việc áp dụng tư tưởng của Hans Jonas

Câu hỏi đặt ra làm thế nào những mệnh lệnh mới của Jonas lại có tầm quan trọng đặc biệt trong xã hội toàn cầu hóa của chúng ta? Jonas lập luận rằng nếu hành động cá nhân của con người phải trải qua những thay đổi lớn, bản chất của chính trị cũng phải thay đổi Câu hỏi lớn là mức độ đạo đức của Jonas được áp dụng như thế nào? Có quá chung chung để có thể vượt qua trong một lĩnh vực chính trị không?

Chúng ta phải nhớ rằng lập luận của Jonas được thực hiện ở cấp độ chung, tức là ông ta tranh luận về một số nguyên tắc chung Nhưng đồng thời các nguyên tắc rất cơ bản, bởi vì chúng cam kết với chúng ta trong mọi thứ chúng ta làm, không chỉ cho một số khu vực bị hạn chế Sức mạnh của lý thuyết là nó có thể buộc các chính trị gia phải ngước mắt lên và suy

nghĩ lâu dài, suy nghĩ về các quyết định và hành động tác động tổng thể có thể có.12 Lấy biến đổi khí hậu làm ví dụ, hiện tại có một cuộc tranh luận lớn, ít nhất là trong giới truyền thông,

về nguyên nhân của biến đổi khí hậu, cho dù chúng là tự nhiên hay cho dù chúng là con người gây ra Từ đạo đức trách nhiệm của Jonas, chúng ta phải chịu trách nhiệm về khả năng những thay đổi đó do con người tạo ra, và chúng ta phải làm một điều gì đó cho nó

Phần khó khăn nhất trong đạo đức trách nhiệm của Jonas là làm thế nào để tạo ra sự nhiệt thành đối với vấn đề này Vì hành vi có trách nhiệm mà lý thuyết của Jonas thực sự đòi hỏi từ tất cả chúng ta Jonas thấy vấn đề này, và ông thực sự nghi ngờ rằng nền dân chủ là một hệ thống chính trị phù hợp trong việc giải quyết các vấn đề môi trường của chúng ta Ông xem xét liệu đó có phải là chế độ độc tài cánh hữu hay cánh tả có thể là phương tiện tốt nhất giải quyết vấn đề này hay không Và ông cho rằng ông sẽ sẵn lòng bước vào một chế độ độc tài tạm thời nếu tình hình thực sự đòi hỏi nó Đây là ngôn ngữ mạnh mẽ Dân chủ

có trách nhiệm chung về cuộc khủng hoảng môi trường một cách chính xác vì mối quan hệ giữa công nghiệp và công nghệ, tăng trưởng và thịnh vượng, và mối đe dọa đối với môi trường không Chúng ta đang đối mặt với một vấn đề lựa chọn giá trị rất cơ bản Có mối liên

hệ giữa khủng hoảng môi trường và các giá trị, và khả năng ưu tiên của chúng ta, để lựa chọn giữa các giá trị

Giống như Jonas người ta có thể cho rằng cần có một cuộc cách mạng về chính trị-sinh thái (eco-political).13 Nhưng ai sẽ quan tâm đến việc thực hiện nó? Và ở đây những khó khăn ngày nay đối với các đặc điểm cốt lõi của nền dân chủ: chỉ nghĩ đến áp lực của dư luận và bầu cử trong một thời gian ngắn, chính sách tăng trưởng và sự chậm chạp của hệ thống chung Người ta có thể tưởng tượng mức độ xung đột trong tình huống như vậy Chúng ta cần một nhận thức về mối đe dọa và các chính khách phải có trách nhiệm trong vấn đề này

6 Kết luận

Bằng cách đặt bản thể học làm cơ sở cho đạo đức, Hans Jonas đã đặt ra một đạo đức gắn bó với một định hướng rộng hơn hướng tới cuộc sống trong thế giới tự nhiên và tương quan hữu cơ giữa con người và thế giới tự nhiên Jonas đặt ra nguyên tắc này là trách nhiệm đối với thiên nhiên Bắt đầu từ giả định bản thể học này trong đạo đức trách nhiệm của mình, Jonas đã khởi xướng một cuộc thảo luận sâu hơn về đạo đức môi trường đã bị chi phối bởi những suy nghĩ của các triết gia đương thời Nhưng như ông đã cảnh báo, sự phát triển của

12 Hein Berdinesen, On Hans Jonas’ “The Imperative of Responsibility”.

13 Hein Berdinesen, On Hans Jonas’ “The Imperative of Responsibility”.

công nghệ vẫn là vấn đề đáng suy nghĩ về mặt đạo đức Hans Jonas không có ý phủ nhận những thành tựu tích cực của khoa học mang lại cho đời sống của con người, nhưng ở đây ông đặc biệt nhấn mạnh đến mặt trái của khoa học công nghệ

Có lẽ không phải Hans Jonas mới quan tâm đến ảnh hưởng của khoa học đối với tự nhiên, nhưng ông là người đầu tiên đặt vấn đề này vào trách nhiệm đạo đức.14 Lý thuyết của ông thật sự là một bước tiến mới liên quan đến trách nhiệm của con người Ở đây đạo đức đã được mặc lấy một chiều kích mới, chiều kích liên quan đến môi trường và sự sống của những loài sinh vật khác Hơn nữa, đạo đức của Jonas còn quan tâm đến cả sự sống của thế hệ tương lai của chúng ta Lý thuyết của ông đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò chủ đạo trong việc thực thi của các nhà chính khách Bởi vì đó là những người có ảnh hưởng lớn trên các kế hoạch của xã hội Hans Jonas cho rằng trách nhiệm của các chính khách đối với các vấn đề môi trường phải như là trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái Đó chính là mối tương quan vô vị lợi, chỉ nghĩ đến của con cái Vì vậy, đây chính là điều đặc biệt trong lý thuyết của Hans Jonas

Vấn đề làm thế nào đạo đức của Jonas có thể đáp ứng với các đặc điểm phát triển công nghệ và sự tăng trưởng của kinh tế toàn cầu vẫn là một yêu cầu bức thiết Những quốc gia có ảnh hưởng lớn đến môi trường lại không sẵn sàng thực hiện những điều kiện cần thiết để bảo

vệ môi trường sống của con người Lấy Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Biến đổi Khí hậu 2015 làm ví dụ Một số quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ, Nam Phi không sẵn sàng ký thỏa thuận, bao gồm điều kiện mà họ cho là sẽ làm giảm tăng trưởng kinh tế của mình.15 Vì lợi ích của nhóm hoặc quốc gia mình mà không quan tâm tới những thế hệ tương lai của chúng ta Jonas thấy vấn đề nhưng ông thực sự nghi ngờ trong việc giải quyết các vấn đề môi trường của chúng ta Ông đi xa đến việc xây dựng một chế độ độc tài để thi hành nó nếu có thể Nhưng dường như đó cũng chỉ là một điều xảy ra trên lý thuyết và chưa thể áp dụng gì trong thực tế

14 Plato.stanford, https://plato.stanford.edu/entries/technology/#DevEthTec

15 https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_chung_Paris truy cập ngày 30/6/2018