UBND HUYỆN GIA LÂM TRƯỜNG THCS LỆ CHISÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ CHỦ VÀ TỰ HỌC TRONG DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC TÍCH CỰC KÊNH HÌNH Lĩnh vực: Môn
Trang 1UBND HUYỆN GIA LÂM TRƯỜNG THCS LỆ CHI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ CHỦ VÀ TỰ HỌC TRONG DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC TÍCH CỰC KÊNH HÌNH
Lĩnh vực: Môn Lịch sử Cấp học: Trung học Cơ sở Tác giả: Lê Thị Thu
Đơn vị công tác: Trường THCS Lệ chi Chức vụ: Giáo viên
Trang 2NĂM HỌC 2019-2020
1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp 7
2 Nội dung và cách thực hiện 8
Trang 4A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài
Trong thời gian qua, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được đề cập
và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục, giáo viêntrực tiếp giảng dạy Nhìn chung đều khẳng định, đổi mới phương pháp dạy họctheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh là rất quan trọng trong việc nângcao chất lượng giáo dục nhằm chuẩn bị tốt nhất cho chương trình giáo dục phổthông tổng thể
Với quan điểm đó, trong những năm qua đã dấy lên một cuộc vận độngđổi mới phương pháp dạy học trong hệ thống giáo dục nói chung và các trườngphổ thông nói riêng Đồng thời nhiều đợt tập huấn, hội thảo đổi mới phươngpháp dạy học đã được tổ chức ở những cấp độ khác nhau, nhằm nâng cao nănglực sư phạm cho giáo viên Từ đó đã có nhiều phương pháp mới đã được giáoviên ứng dụng trong việc dạy học và đã dấy lên một phong trào thi đua dạy học,trao đổi kinh nghiệm chuyên môn trong đội ngũ giáo viên ở các trường học.Những hoạt động trên đã góp phần tích cực nâng cao chất lượng giáo dục trongthời gian qua
Với tình hình chung, đổi mới phương pháp giảng dạy của bộ môn Lịch sửcũng đã được sự quan tâm đúng mức Nhiều phương pháp mới theo hướng pháthuy những phẩm chất, năng lực, tính tích cực của học sinh đã được sử dụng, đặcbiệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Cũng phải thấy rằng, việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử là
sự kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn của cả hệ thống phương pháp, mỗi phươngpháp đều có vai trò nhất định riêng Trong đó phương pháp khai thác kênh hìnhtrong sách giáo khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mớiphương pháp dạy học hiện nay, bởi lẽ:
Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở choviệc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho họcsinh, vì một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ,yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi,khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Ngoài
ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờhọc, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâuhơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quansát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh
Trang 5Tuy nhiên, làm thế nào để phát huy năng lực tự chủ và tự học trong giờ
học lịch sử, thì kĩ năng khai thác kênh hình của giáo viên đóng vai trò quyết
định Vì vậy, nắm được những kĩ năng cơ bản để khai thác kênh hình sách giáokhoa phục vụ cho việc giảng dạy là sự cần thiết về chuyên môn của giáo viênnói chung và giáo viên Lịch sử nói riêng hiện nay
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy họcLịch sử nói riêng, bản thân tôi xin mạnh dạn trình bày một số vấn đề về việc:
Phát huy năng lực tự chủ và tự học trong dạy và học môn Lịch sử lớp 9 thông qua việc khai thác tích cực kênh hình.
Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáoviên tiến hành một giờ dạy học hiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực chủ độngtrong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí do tôi chọn đềtài này
II Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Mục tiêu, nhiệm vụ mà đề tài này hướng đến chính là năng lực tự chủ và
tự học, khơi dậy khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh, thông qua các kênh
hình về các bản đồ, sơ đồ, về các nhân vật lịch sử cũng như về các sự kiện lịch
sử của Việt Nam và thế giới trong sách giáo khoa Lịch sử 9, học sinh được khắcsâu và ghi nhớ những nội dung của bài học Từ đó các em có những hiểu biếtnhất định về lịch sử của nhân loại, lịch sử của thế giới, thêm yêu quý và tự hào
về những trang sử hào hùng của dân tộc, tôn thờ và ngưỡng mộ những danhnhân thế giới nói chung và danh nhân Việt Nam nói riêng Và trên hết là nhằmnâng cao chất lượng môn học
III Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là tất cả học sinh lớp 9 trong nhữngnăm học vừa qua Bên cạnh có thể áp dụng phương pháp khai thác kênh hình
trong dạy học cho một số môn học khác như Văn học, Địa lý, Sinh học,
GDCD…
IV Giới hạn phạm vi nghiên cứu.
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với việc: Nângcao năng lực tự chủ và tự học qua việc khai thác, phân tích nội dung và ý nghĩacủa kênh hình trong sách giáo khoa và cả những kênh hình sưu tầm bên ngoài cóliên quan vào bài học Lịch sử một cách phù hợp để tăng tính hấp dẫn trong giờhọc Lịch sử, góp phần phát huy năng lực tự học và tự chủ, tính tích cực của họcsinh trong dạy học Lịch sử 9 và bậc trung học cơ sở
Kết hợp việc sử dụng bản đồ, lược đồ và các hình ảnh minh họa để phântích về một nhân vật lịch sử, một trận đánh hay một sự kiện lịch sử mà giáo viênđang trình bày, gây được hứng thú, suy ngẫm cho học sinh, hướng các em đếnvới nội dung của bài học Học sinh yêu thích bộ môn, hứng thú và tích cực họctập hơn, như vậy sẽ cho kết quả cao hơn
Biện pháp tuy có thể nói không mới lắm, nhưng với sự chủ động hướngdẫn của giáo viên và sự tích cực của học sinh đã đem đến một kết quả khả quanhơn trong quá trình học phát huy được năng lực tự chủ và tự học
Trang 6Dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng yêu cầu người giáo viênphải biết sử dụng linh hoạt các phương pháp trong tiết dạy thì mới giúp cho họcsinh khắc sâu kiến thức một cách chủ động Tuy nhiên không phải lúc nào cũngyêu cầu học sinh phải phân tích kỹ tất cả các kênh hình trong sách giáo khoaLịch sử Nếu học sinh chưa hiểu bài, chưa trình bày được lược đồ, chưa phântích được sự kiện sẽ làm mất thời gian Do đó yêu cầu người giáo viên phải cónghệ thuật sư phạm khi dạy học lịch sử Biết đọc bản đồ, biết tường thuật trậnđánh, biết phân tích nội dung của kênh hình và phải biết hướng dẫn học sinhnắm được những nội dung của bài học thông qua kênh hình đó Từ đó biết phântích, nhận xét, đánh giá sự các kiện lịch sử.
V Phương pháp nghiên cứu
Để tiến hành thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứusau:
+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu bổ trợ về “Phương pháp dạy học Lịch sử” + Nghiên cứu các loại sách tham khảo, sách giáo khoa Lịch sử lớp 9; sáchchuẩn kiến thức kỹ năng và các nguồn thông tin khác
+ Sưu tầm thêm các bản đồ, lược đồ, các tranh ảnh liên quan đến nội dungcủa đề tài
+ Phương pháp so sánh, đối chiếu
+ Thao giảng, dự giờ, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trìnhgiảng dạy
+ Áp dụng kinh nghiệm, phương pháp mới trên lớp học
+ Đánh giá kết quả ban đầu và điều chỉnh bổ sung
+ Kiểm tra, đánh giá kết quả học sinh
Trang 7B NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận
Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của nó có vai trò và tác động tolớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay Tuy nhiên ngày nay việc học sinhkhông thích học cũng như tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng nhiều Nhiều
em cho rằng đây là một môn học thuộc lòng mất nhiều thời gian lại khô khan,nhàm chán Thiếu hiểu biết lịch sử là điều vô cùng nguy hiểm khi văn hóa ViệtNam, con người Việt Nam hội nhập với văn hóa và con người của nhiều dân tộctrên thế giới
Vậy tại sao học sinh lại thiếu hiểu biết và không thích học Lịch sử? Cũng
có nhiều nguyên nhân Song không thể phủ nhận nguyên nhân xuất phát từ việcdạy và học Lịch sử của chúng ta từ trước đến nay còn nặng về cung cấp kiếnthức gây ra tình trạng quá tải cho học sinh
Do đặc điểm của việc nhận thức Lịch sử là không trực tiếp quan sát sựkiện, nhân vật quá khứ nên việc tạo biểu tượng là một yêu cầu quan trọng trongdạy học bộ môn Biểu tượng lịch sử là hình ảnh chân thực của quá khứ về hiệnthực quá khứ được phản ánh trong tư duy học sinh với những nét chung nhất,điển hình nhất
Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp quantrọng để nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa được quan tâm mộtcách đầy đủ
Chúng ta mới chỉ quan tâm đến kênh chữ nhiều hơn mà không nhận thấykênh hình không những là nguồn kiến thức quan trọng mà nó còn là phương tiệntrực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động và hấp dẫn hơn Trongcác buổi bồi dưỡng thay sách giáo viên mới chỉ được giải thích về kênh chữ, nộidung, phương pháp mà chưa được bồi dưỡng cụ thể về kênh hình Có nhiềukênh hình mới mà giáo viên chưa thật nắm rõ về xuất xứ cũng như nội dung củanó
Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu
có sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huyđược hết hiệu quả của nó
Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch
sử, bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tựnghiên cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số ý kiến chủ quan về việc phát
Trang 8huy năng lực tự chủ và tự học thông qua sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch
Đại đa số giáo viên đều tích cực tìm kiếm những thông tin bổ ích có liênquan đến nội dung bài dạy như tranh ảnh, tư liệu, phim tài liệu, truyện kể về lịchsử Giáo viên đều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theohướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy họcnhư phương pháp trực quan, phương pháp nêu tình huống và giải quyết vấn đề,phương pháp vấn đáp thông qua sự trình bày sinh động giàu hình ảnh của giáoviên trong tường thuật, miêu tả, kể chuyện, hoặc nêu đặc điểm của nhân vật lịchsử
Đa số học sinh đều tích cực hào hứng muốn được tự mình khám phá nộidung của bản đồ, lược đồ, muốn được nêu ý nghĩa hoặc phân tích nội dung cácbức tranh nên đã đưa lại hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức thôngqua các kênh hình trong sách giáo khoa và những kênh hình mà giáo viên sưutầm được
2 Khó khăn:
Ở trường Trung học cơ sở một số học sinh còn lười học và chưa có sự say
mê môn học Lịch sử, cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịchsử còn yếu Nhiều em chưa độc lập suy nghĩ để trả lời một câu hỏi mà chỉ đọcnguyên si trong sách giáo khoa hay chỉ nêu được diễn biến sự việc mà không lígiải được vì sao nó lại diễn ra, như thế hay sự kiện đó nói lên điều gì Bởi vậy,bản thân các em nên có một phương pháp học tích cực để chiếm lĩnh kiến thức
từ bài giảng của giáo viên Mặt khác, giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử ởtrường một phần nào đó chưa gây được sự hứng thú, tìm tòi và khám phá chohọc sinh trong việc học bộ môn, cho nên nhiều học sinh chán ghét bộ môn vàhọc chỉ để đối phó dẫn đến chất lượng kiểm tra một số em ở một số lớp cònthấp Nhằm giảm bớt số lượng học sinh yếu kém, nâng cao chất lượng dạy vàhọc của của bộ môn, bản thân tôi đã thấy được điều đó cố gắng đưa ra các
phương pháp học tập tích cực mà cụ thể là: tích cực sưu tầm tranh ảnh tư liệu,
tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong soạn giảng và luôn tìm tòinhững phương pháp để khai thác kênh hình một cách hiệu quả nhất Để các emluôn phát huy được năng lực tự chủ và tự học của mình
III Giải pháp, biện pháp
1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp:
Nhiều năm qua, cá nhân tôi bức xúc trước vấn đề học sinh không hiểu gì
về lịch sử nhân loại cũng như lịch sử dân tộc mình và đặc biệt những năm gầnđây tình trạng học sinh thi vào các trường đại học tỉ lệ điểm thấp ở bộ môn Lịch
Trang 9sử là rất nhiều Điều này không chỉ riêng tôi mà rất rất nhiều giáo viên nói chung
và giáo viên bộ môn Lịch sử nói riêng, các cấp quản lí phải lưu tâm và suy nghĩ
Do đó tôi mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm của bản thân để góp phần nhỏ
bé của mình vào sự nghiệp chung Việc vận dụng các phương pháp, kỹ năngkhai thác kênh hình vào giảng dạy Lịch sử, theo kinh nghiệm của bản thân tôicùng nhiều đồng nghiệp khác đã được tham khảo ý kiến là một việc làm rất cóhiệu quả nhằm gây hứng thú cho học sinh, nhất là trong giai đoạn hiện nay, khiviệc học Lịch sử, tìm hiểu Lịch sử, nhận thức Lịch sử đang có chiều hướng giảmsút, xuống cấp
Các kênh hình về bản đồ lịch sử, về nhân vật lịch sử với ưu thế của nó: rõràng, sinh động, dễ nhớ, dễ ấn tượng, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnhtrong việc hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử thông qua đó gópphần giáo dục đạo đức, lòng biết ơn đối với truyền thống tổ tiên, với các lãnh tụ,các danh nhân cũng như những anh hùng liệt sĩ đã hi sinh, đã đóng góp xươngmáu của mình để làm rạng rỡ thêm lịch sử nước nhà cũng như lịch sử văn minhnhân loại
2 Nội dung và cách thức thực hiện:
Để đạt hiệu quả cao trong việc nâng cao năng lực tự học và tự chủ trongdạy và học môn sử 9 khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa trong các tiết
học Lịch sử nhằm phục vụ cho hoạt động dạy và học, giáo viên nên yêu cầu học
sinh quan sát và tìm hểu thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà Đồng thời phải có kế hoạch cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình
làm việc trên lớp
Trước hết để khai thác tốt kênh hình trong SGK phục vụ cho việc giảngdạy bộ môn lịch sử, bằng những kinh nghiệm thực tế, tôi xin trình bày một số kĩnăng cơ bản sau:
Trước tiên, tôi thống nhất các bước cụ thể và hướng dẫn học sinh khi khaithác nội dung kênh hình trong sách giáo khoa (bản đồ - lược đồ, tranh ảnh…):Giúp học sinh có thể chủ động chuẩn bị tìm hiểu nội dung trước ở nhà:
( *) Khai thác nội dung lược đồ (bản đồ):
- Bước 1: Học sinh quan sát lược đồ (chú ý quan sát cả nội dung, ranh giới và
các kí hiệu của lược đồ)
- Bước 2: Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và gợi ý học sinh tìm hiểu nội dung
lược đồ
- Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung lược đồ
- Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn chỉnh nội dung lược đồ (gắn liền
với nội dung bài học )
( Thông thường trước khi tìm hiểu bài học mới có bản đồ minh hoạ giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu hoặc vẽ chuẩn bị trước.)
(*) Khai thác nội dung tranh ảnh :
- Bước 1: Học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội dung
tranh ảnh cần khai thác
Trang 10- Bước 2: Giáo viên nêu câu hỏi, nêu vấn đề, tổ chức hướng dẫn học sinh tìm
hiểu nội dung tranh ảnh
- Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh.
- Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung, hoàn thiện nội dung khai thác tranh ảnh,
cung cấp kiến thức cho học sinh
Các bước khai thác nội dung kênh hình trong SGK trên đây nếu được thựchiện đều đặn trong các tiết dạy sẽ phát huy rất hiệu quả năng lực tự chủ và tự
học cho học sinh Làm thế nào để hệ thống kênh hình trong SGK Lịch sử 9 thể
hiện được tối đa giá trị của nó?
Tôi xin đi vào hai vấn đề cơ bản:
Khai thác kênh hình vào lúc nào ?
Khai thác kênh hình như thế nào ?
3 Ứng dụng cụ thể:
3.1 Khai thác kênh hình vào lúc nào?
Việc khai thác kênh hình, gần như song hành với kênh chữ - khai thác kênhhình có thể đi trước mở đường, có thể đi sau kênh chữ để hoàn thiện nội dungkiến thức và kênh hình được khai thác khi kênh chữ đề cập tới
Tôi xin đưa ra các phương án, ở 28 kênh hình trong học kì một (từ bài 1đến bài 17)
Các kênh hình được khai thác vào đầu mục của bài (từ khai thác kênh hình,
sẽ định hướng kiến thức cho học sinh khi khai thác kênh chữ ):
Trang 11Các kênh hình khai thác vào cuối mục (để hoàn thiện nội dung ):
Hình 28 (bài 16)
Trên đây là những phương án bản thân đã thể nghiệm qua nhiều năm thựchiện phương pháp dạy học mới, ở chương trình Lịch sử lớp 9 - sự sắp xếp và bốtrí nằy không phải là một quy định bắt buộc, mà nó hoàn toàn phụ thuộc vào sựchủ động về kiến thức, khả năng linh hoạt, sáng tạo của mỗi giáo viên
Tuy nhiên, dù khai thác kênh hình ở thời điểm nào chăng nữa, thì điềuquan trọng nhất vẫn là: Khai thác theo hướng thể hiện phương pháp mới- nghĩalà: Giáo viên phải hướng dẫn học sinh định hướng được kiến thức, tập trung sựsuy nghĩ của các em vào trọng tâm của vấn đề
3.2 Khai thác kênh hình như thế nào ?
Việc khai thác kênh hình vào lúc nào là hợp lý và đúng lúc trong bàigiảng, là điều hết sức quan trọng Nhưng bên cạnh xác định đúng thời điểm khaithác, giáo viên phải biết được mình sẽ khai thác nội dung gì? Khai thác như thếnào để kênh hình "Bật lên tiếng nói" của chính nó - Tức là nội dung kiến thứccủa kênh hình sẽ được thể hiện rõ qua lời giảng của giáo viên - lúc này, chínhkênh hình là “nguồn cung cấp kiến thức” Nếu giáo viên khai thác tốt, kênh hìnhkhông chỉ có giá trị cung cấp kiến thức, mà kênh hình còn có giá trị rất lớn trongviệc giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho các em học sinh
(*) Ví dụ: (Bài 5: III Từ “ASEAN 6” Phát triển thành “ASEAN 10”)