A. ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN Dân ca Việt Nam là một thể loại âm nhạc cổ truyền của Việt Nam, hiện vẫn đang được sáng tác. Âm nhạc này có nhiều làn điệu từ khắp các miền cộng đồng người, thể hiện qua có nhạc hoặc không có nhạc của các dân tộc Việt Nam. Do chính người dân lao động tự sáng tác theo tập quán, phong tục. Trong sinh hoạt cộng đồng người quần cư trong vùng đất của họ, thường trong làng xóm hay rộng hơn cả một miền. Các làn điệu dân ca thể hiện phong cách bình dân, sát với cuộc sống lao động mọi người. Các dịp biểu diễn thường thường là lễ hội, hát làng nghề. Thường ngày cũng được hát lên trong lao động để động viên nhau, hay trong tình yêu đôi lứa, trong tình cảm giữa người và người. Tuy nhiên mỗi tỉnh thành của Việt Nam lại có âm giọng và ca từ khác nhau nên dân ca cũng có thể phân theo tỉnh nhưng gọi chung cho dễ gọi vì nó cũng có tính chung của miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam. Đối với người dân Việt Nam nói chung và với trẻ em nói riêng, làn điệu dân ca đã thấm sâu vào tâm hồn mỗi người ngay từ khi còn trong bụng mẹ. Từ những lời ru ầu ơ, các làn điệu dân ca ngọt ngào, tha thiết đã rất gần gũi với mỗi người Việt Nam. Những làn điệu dân ca tiêu biểu, đặc sắc của từng vùng miền đã làm rung động tâm hồn mỗi người dân Việt. Cho đến ngày nay, những di sản nghệ thuật quý báu ấy vẫn là những nguồn sữa dinh dưỡng để bồi bổ, nuôi dưỡng tâm hồn cho mỗi con người, nhất là trong bối cảnh của thời kì hội nhập và toàn cầu hóa, khi mà sự giao thoa và tiếp biến các giá trị văn hóa nói chung và văn hóa dân gian nói riêng đã tạo nên những trào lưu mới trong xã hội, và cũng tạo nên những ảnh hưởng không ít tới sự hình thành và phát triển những nét tâm lý, tính cách của thế hệ trẻ.
Trang 1THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Nâng cao chất lượng dạy hát dân ca đối với học sinh cấp tiểu học
Trình độ chuyên môn: Cao đẳng sư phạm Âm nhạc
Chức vụ công tác: Giáo viên
Tên đơn vị: Trường tiểu học Chu Văn An
Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Thị Băng Thi - Trường tiểu học Chu Văn An –
Lô 10 - Đường Trần Thánh Tông - Phường Hạ Long - TP Nam Định
Điện thoại: 0228 3668868
Trang 2MỤC LỤC
1 Khái niệm về dân ca Việt Nam
1.1 Khái niệm dân ca Việt Nam
1.2 Sự đa dạng và phong phú của dân ca Việt Nam
2 Dân ca Việt Nam đối với thiếu nhi Việt Nam
3 Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học vào giờ dạy hát
dân ca
3.1 Sử dụng phương pháp trực quan
3.1.1 Sử dụng tranh ảnh trong dạy hát dân ca
3.1.2 Sử dụng băng đài, đầu video, trong dạy học Âm nhạc
3.1.3 Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy hát dân ca
3.2 Sử dụng nhạc cụ trong dạy hát dân ca
3.3 Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy hát dân ca
3.4 Phương pháp sử dụng ngôn ngữ trong dạy hát dân ca
3.4.1 Giải thích những từ khó có trong bài
3.4.2 Khởi động giọng mang màu sắc dân ca
3.5 Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy hát dân ca
3.6 Dạy hát dân ca trong các tiết thường thức âm nhạc; Dạy bài hát
địa phương tự chọn hoặc trong tiết có nội dung giới thiệu nhạc cụ dân
tộc
3.7 Nhận xét, đánh giá trong dạy hát dân ca
3.8 Phương pháp trải nghiệm
3.8.1 Tổ chức các câu lạc bộ Yêu thích dân ca
3.8.2 Tổ chức học hát dân ca qua các giờ hoạt động ngoại khóa
Trang 3C HIỆU QUẢ DO SÁNG KIẾN ĐEM LẠI
I Hiệu quả kinh tế
II Hiệu quả về mặt xã hội
III Khả năng áp dụng và nhân rộng
D CAM KẾT KHÔNG SAO CHÉP HOẶC VI PHẠM BẢN QUYỀN
Trang 4BÁO CÁO SÁNG KIẾN NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG DẠY HÁT DÂN CA
ĐỐI VỚI HỌC SINH CẤP TIỂU HỌCA.
ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN
Dân ca Việt Nam là một thể loại âm nhạc cổ truyền của Việt Nam, hiện vẫnđang được sáng tác Âm nhạc này có nhiều làn điệu từ khắp các miền cộng đồngngười, thể hiện qua có nhạc hoặc không có nhạc của các dân tộc Việt Nam Dochính người dân lao động tự sáng tác theo tập quán, phong tục Trong sinh hoạtcộng đồng người quần cư trong vùng đất của họ, thường trong làng xóm hayrộng hơn cả một miền Các làn điệu dân ca thể hiện phong cách bình dân, sát vớicuộc sống lao động mọi người Các dịp biểu diễn thường thường là lễ hội, hátlàng nghề Thường ngày cũng được hát lên trong lao động để động viên nhau,hay trong tình yêu đôi lứa, trong tình cảm giữa người và người Tuy nhiên mỗitỉnh thành của Việt Nam lại có âm giọng và ca từ khác nhau nên dân ca cũng cóthể phân theo tỉnh nhưng gọi chung cho dễ gọi vì nó cũng có tính chungcủa miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam
4
Trang 5-Đối với người dân Việt Nam nói chung và với trẻ em nói riêng, làn điệu dân
ca đã thấm sâu vào tâm hồn mỗi người ngay từ khi còn trong bụng mẹ Từnhững lời ru ầu ơ, các làn điệu dân ca ngọt ngào, tha thiết đã rất gần gũi với mỗingười Việt Nam Những làn điệu dân ca tiêu biểu, đặc sắc của từng vùng miền
đã làm rung động tâm hồn mỗi người dân Việt Cho đến ngày nay, những di sảnnghệ thuật quý báu ấy vẫn là những nguồn sữa dinh dưỡng để bồi bổ, nuôidưỡng tâm hồn cho mỗi con người, nhất là trong bối cảnh của thời kì hội nhập
và toàn cầu hóa, khi mà sự giao thoa và tiếp biến các giá trị văn hóa nói chung
và văn hóa dân gian nói riêng đã tạo nên những trào lưu mới trong xã hội, vàcũng tạo nên những ảnh hưởng không ít tới sự hình thành và phát triển nhữngnét tâm lý, tính cách của thế hệ trẻ
Đối với giáo dục, các bài hát dân ca đã được đưa vào trong chương trìnhhọc của các bậc học Tuy nhiên, trong chương trình môn Âm nhạc của bậc Tiểuhọc thì các bài hát dân ca còn rất ít Do vậy sự hiểu biết của các em học sinhTiểu học về dân ca chưa thật sự sâu rộng Mặt khác sự xâm nhập tràn lan củanhững dòng nhạc hiện đại, nhạc giải trí đã khiến cho các em ít quan tâm tới việclưu giữ các làn điệu dân ca riêng của quê hương mình Học sinh Tiểu học ở lứatuổi từ 6 đến 11, đây là lứa tuổi rất nhạy cảm với Âm nhạc Với nhận thức củahọc sinh tiểu học thì hát dân ca chiếm vị trí quan trọng trong nghệ thuật âm
nhạc Âm nhạc dân gian giúp các em hướng tới cái “Chân - Thiện - Mỹ” Việc
đưa dân ca vào trường học không chỉ đơn thuần là dạy dân ca, hát dân ca màquan trọng là giúp học sinh nhận ra được những giá trị to lớn của văn hóa dân
ca Từ đó các em biết trân trọng, yêu quý, biết lưu giữ điệu hồn dân tộc; gópphần giáo dục các em trở thành những người phát triển toàn diện Ngoài ra, còngiúp các em có tâm hồn phong phú và bớt mệt mỏi sau những giờ học căngthẳng
Trang 6*, Thực trạng:
a, Thuận lợi:
Trong tình hình chung, việc giảng dạy bộ môn âm nhạc ở cấp tiểu học cũngnhư các phong trào hoạt động ngoài giờ phát triển mạnh Học sinh tiểu học rấtthích bộ môn này Nhờ đó các em rất say mê và thích thú Thích thể hiện khảnăng âm nhạc và rất thích thể hiện sự sáng tạo trong âm nhạc
Trường Tiểu học Chu Văn An là một trường có thế mạnh về các hoạt độngngoài giờ lên lớp Trường có một cơ sở vật chất khang trang; đủ điều kiện tổchức các hoạt động học trong lớp và dạy học ngoài không gian lớp học Riêng
bộ môn âm nhạc đã được đầu tư đầy đủ về cơ sở cật chất cũng như đồ dùng dạyhọc như máy tính, máy chiếu, loa đài, đàn phím điện tử, tranh ảnh, các bộ gõ cơbản Bên cạnh đó là sự hiểu biết, mong muốn cũng như sự ủng hộ nhiệt tình củađại đa số các bậc phụ huynh về bộ môn âm nhạc Đặc biệt học sinh trường tiểuhọc Chu văn An có một phong cách rất tự tin, và vô cùng yêu thích bộ môn âmnhạc Đó là thế mạnh mà ít trường có thể làm được Chính vì thế trong thời gianqua,khi triển khai dạy – học, nhất là bộ môn Âm nhạc đã gặt hái được những kếtquả tốt
b, Khó khăn
Trong chương trình Âm nhạc ở Tiểu học, học hát là nội dung trọng tâm,được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 5 Đây cũng là phân môn học sinh vô cùng yêuthích nhất Phân môn học hát có ba thể loại là: học hát bài hát thiếu nhi ViệtNam, học hát bài hát dân ca và các bài hát nước ngoài Nội dung chương trình
chính khóa môn Âm nhạc cấp tiểu học có 11 bài dân ca Việt Nam, đó là: Quê hương tươi đẹp (dân ca Nùng); Lí cây xanh (dân ca Nam Bộ); Xoè hoa (dân ca Thái); Bắc kim thang (dân ca Nam Bộ); Gà gáy (dân ca Cống); Ngày mùa vui (dân ca Thái); Bạn ơi lắng nghe (dân ca Ba na); Cò lả (dân ca đồng bằng Bắc Bộ); Chim sáo (dân ca Khmer); Màu xanh quê hương (dân ca Khmer); Hát mừng (dân ca Hrê); Tuy nhiên bài hát Màu xanh quê hương trong mấy năm gần
Trang 7đây đã được thay bằng một bài hát địa phương tự chọn Ngoài ra trong chương
trình còn có bài hát dân ca nước ngoài là bài hát Con chim non (dân ca Pháp).
Với một số lượng các bài hát dân ca chưa phải là lớn như vậy cùng với mộtkhoảng thời gian 35 - 40p/1tiết thì sự tiếp thu của các em có thể tạm dừng ở mức
đọ hát dúng giai điệu, thuộc lời ca Còn thể hiện được tính chất bài hát hoặcthấm được nét giai điệu, thấm được nét văn hóa trong các em chưa có trừ các
em có năng khiếu hoặc áp dụng các phương pháp giảng dạy đa dạng, phong phú
và hữu ích
Việc dạy hát dân ca cho học sinh tiểu học là rất khó so với dạy các bài hátthiếu nhi trong chương trình sách giáo khoa Bởi mỗi bài dân ca trong chươngtrình đều gắn liền với đời sống sinh hoạt, những truyền thống văn hóa tốt đẹpcủa một vùng, hoặc của đặc thù riêng một dân tộc Mỗi một bài hát có cách hát,cách diễn đạt khác nhau Trên cơ sở để đạt được những kết quả tốt hơn tronggiảng dạy cũng như niềm say mê học hỏi, sáng tạo tôi đã lấy đó là động cơnghiên cứu, áp dụng vào giảng dạy và viết Sáng kiến kinh nghiệm này
Trong thời gian qua tôi đã nghiên cứu, tìm tòi để rút ra những kinh nghiệm;
hệ thống hóa một hệ thống đa dạng hơn các phương pháp dạy hát dân ca để nângcao chất lượng dạy hát dân ca cấp tiểu học Sau đây tôi xin trình bày nội dung,kính mong được sự góp ý của hội đồng khoa học cũng như các thầy cô giáo
Trang 8MÔ TẢ GIẢI PHÁP
I.
MÔ TẢ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT TRƯỚC KHI CÓ SÁNG KIẾN
Ở những năm học trước, khi dạy hát dân ca nói riêng, dạy hát nói chungchủ yếu kết quả đạt được là hát đúng giai điệu, thuộc lời ca; biết hát kết hợp gõđệm; biết hát kết hợp vận động phụ họa Chủ yếu chỉ dạy hát dân ca theo thờilượng quy định cúa Bộ giáo dục, một tiết dạy bài hát mới và một tiết Ôn tập bài
hát Ở các tiết dạy hát dân ca không có liên hệ đến các tiết Nghe nhạc và Giới thiệu nhạc cụ Cũng như không tổ chức Câu lạc bộ; không áp dụng các trò chơi
dân gian vào dạy hát dân ca Chính vì thế đã hạn chế sự sáng tạo của các emcũng như niềm hứng khởi khi học hát dân ca Các em không có sự tưởng tượngtrong phân môn này và không có trí nhớ sâu về các giai điệu, các nét văn hóavùng miền Tiết dạy không có sự say mê, yêu thích, niềm hứng khởi hạn hẹp
Sau khi nghiên cứu Đổi mới phương pháp dạy học Âm nhạc cấp tiểu học qua
mô hình trường học mới VNEN tôi đã nghiên cứu lại các phương pháp giảng dạy
hát dân ca để nâng cao chất lương dạy – học hát dân ca
Chính vì có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy nên chất lượng củahọc sinh có sự thay đổi rõ rệt Ngoài việc các em phát huy được các kỹ năng hát,
kỹ năng biểu diễn các bài hát dân ca thì các em còn có rất nhiều các tiết mục vănnghệ biểu diễn trươc toàn trường cũng như biểu diễn ở các Hội nghị, các buổi lễ
do Phòng Giáo dục - Đào tạo, Sở Giáo dục – đào tạo, Ủy ban nhân dân thànhphố cũng như các chương trình lớn khác tổ chức
Trang 9MÔ TẢ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT SAU KHI CÓ SÁNG KIẾN
1. Khái niệm về dân ca Việt Nam
1.1. Khái niệm dân ca Việt Nam
Người Đức gọi dân ca là volkslied (tạm dịch là: bài ca của nhân dân), người Pháp gọi là chanson populaire (tạm dịch là: bài ca phổ cập trong quần chúng), người Anh gọi dân ca là folk song (tạm dịch là bài ca mang tính dân tộc) Ngay cả trong các tài liệu Việt Nam về dân ca hay công trình Nghiên cứu của Gs TS Vũ Ngọc Khánh “Tiếp cận kho tàng folklore Việt Nam” cũng không
có khái niệm cụ thể hay một định nghĩa công thức về dân ca như các định nghĩa
về những phạm trù khác
Dân ca Việt Nam là một thể loại âm nhạc cổ truyền, qua việc truyền khẩu,truyền ngón các bài dân ca, mỗi người diễn xướng có quyền ứng tác tự do, gópphần sáng tạo của mình vào tác phẩm trong quá trình biểu diễn Do vậy họ gầnnhư là “đồng tác giả” với những người sáng tác mà người sáng tác ban đầukhông rõ là ai Một bài dân ca thường tồn tại với một bản coi như bản gốc, gọi làlòng bản và nhiều bản được ứng tấu thêm hay sửa đổi gọi là dị bản Những bàidân ca được nhiều người yêu thích sẽ được truyền bá đi khắp nơi Hiện nay cácnhạc sĩ đã sáng tác thêm những lời ca mới dựa trên các làn điệu đã có tạo nên sự
đa dạng và phong phú cho dân ca Các dịp biểu diễn thường là lễ hội, hát làngnghề ngoài ra thường ngày cũng được hát lên trong lao động để động viên nhau,hay trong tình yêu đôi lứa, trong tình cảm giữa người và người Tuy nhiên mỗitỉnh thành, dân ca Việt Nam lại có phát âm, giọng nói và các từ khác nhau nêncũng có thể phân theo tỉnh cho dễ gọi vì nó cũng có tính chung của miền Bắc,miền Trung và miền Nam Ngày nay, khi khảo sát một bài dân ca được phổ biến
ở một vùng nào đó, muốn biết được xuất xứ của chúng, người ta thường dựa vàomột vài đặc điểm có trong đó ví dụ như tiếng địa phương, những địa danh Đây
là cách dễ nhận biết nhất để nhận ra xuất xứ của một bài dân ca Nói chung trongcác bài dân ca miền Bắc thường có những từ đệm như: “rằng, thì, chứ…” và các
Trang 10dấu giọng như: sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng được dệt bới những nốt nhạc sao choviệc phát âm được rõ nét Một số phụ âm được phát âm một cách đặc thù như:
“r, d, gi” hay “s và x” phát âm giống nhau, không phân biệt nặng nhẹ Dân camiền Trung thì thường có chữ “ ni, nớ, răng, rứa…” dấu sắc được đọc thành dấuhỏi (so với giọng người Bắc), dấu hỏi và ngã đều được đọc giống nhau và trầmhơn chữ không dấu Những bài dân ca miền Nam thì thường có chữ “má (mẹ),bậu (em), đặng (được)…” chữ “ê” đọc thành chữ “ơ”, dấu ngã đọc thành dấuhỏi,… Nhưng nhìn chung thì vẫn là thoát thai từ lòng dân với đậm tính chất mộc
mạc giản dị của họ (Sưu tầm)
Theo GS.TS Trần Quang Hải làm việc tại Trung tâm Quốc gia Nghiên cứukhoa học về Sơ lược về dân ca Việt Nam: “Dân ca là những bài hát, khúc cađược sáng tác và lưu truyền trong dân gian mà không thuộc về riêng một tác giảnào Đầu tiên bài hát có thể do một người nghĩ ra rồi truyền miệng qua nhiềungười từ đời này qua đời khác và được phổ biến ở từng vùng, từng dân tộc…Các bài dân ca được gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng bền vững với thờigian”
Để tiện cho việc nghiên cứu, ta có thể hiểu khái niệm về dân ca tạm thời
như sau: Dân ca là những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
1.2 Sự đa dạng và phong phú của dân ca Việt Nam
Việt Nam là một quốc gia đa sắc tộc với nền văn hóa lâu đời, do vậy dân caViệt Nam bao gồm nhiều vùng miền, nhiều thể loại vô cùng phong phú: dân caQuan họ Bắc Ninh, hát Ví, hát Dặm (Nghệ An), hát Xoan (Phú Thọ), hát Trốngquân ở nhiều làng quê Bắc Bộ, hát Dô (Hà Tây), hò Huế, lý Huế ở TrungBộ,Nam Bộ có các điệu Lý, điệu Hò… dân ca của các dân tộc miền núi phía Bắc,đồng bào Thái, H’mông, Mường, dân ca các dân tộc Tây nguyên… đều cónhững nét riêng, mang bản sắc riêng Những âm điệu tiết tấu, đặc trưng của dân
ca phần lớn bắt nguồn từ những câu ca dao thâm thúy khúc chiết, loại thơ vầnnhư lục bát hay những câu đồng dao đơn giản được bổ sung qua nhiều giai đoạn
Trang 11rồi trở nên những thể loại hát dân gian khác nhau của từng địa phương, từng vùng đất nước.
Từ bao đời nay dân ca luôn gắn liền với đời sống tinh thần của cộng đồngcác dân tộc trên khắp đất nước Việt Nam Ngoài những làn điệu thuộc các loạidân ca khác nhau còn những loại hát có nhạc đệm theo như: Chầu văn, ca Trù,
ca Huế… nhạc tài tử Miền Nam và những hình thức ca kịch độc đáo như Tuồng,Chèo, Cải lương… Hát Chầu văn là hình thức hát nhạc thờ cúng, có tính chấttôn giáo linh thiêng, các thầy cúng chuyên nghiệp đánh đàn nguyệt, có giọng hátđiêu luyện phụ theo, thuộc nhiều điệu hát và pha vào là tiếng trống vỗ Ngoài raQuan họ Bắc Ninh cũng là một lối hát phong phú và độc đáo về âm nhạc Dân
ca Việt Nam rất phong phú và đa dạng, đi liền với tiếng hát ru, đồng dao, tròchơi trẻ em, rồi đến các điệu hò, điệu lý Các điệu hát trong khi làm việc, trongnhững lễ hội tạo điều kiện cho nhiều thế hệ gặp nhau qua các loại hát giaoduyên Mức sáng tác lời mới nhiều hơn các thể loại nhạc cung đình, nhạc báchọc, nhạc thính phòng và đưa vào trong văn chương bình dân những đóng gópđáng kể (hát quan họ) Phần nhiều chỉ có tuỳ hứng lời trên một điệu nhạc (hátTrống quân, Cò lả…) Chỉ có hát Quan họ là vừa sáng tác lời lẫn nhạc RiêngQuan họ theo thống kê mới nhất hiện nay có tới trên 700 làn điệu khác nhautrong truyền thống hát Quan họ Còn theo TS Nghiên cứu âm nhạc Hà Thị Hoa
thì hiện nay có khoảng 250 làn điệu Chèo…(Sưu tầm)
Dân ca lại mang màu sắc địa phương rất đặc biệt, tuỳ theo phong tục ngônngữ, giọng nói và âm nhạc của từng vùng mà khác đi đôi chút Từ những bài hát
ru được nghe khi còn nằm trong nôi mà các mẹ (bà ,chị) hát ru trẻ ngủ Loại nàyđược gọi là hát ru (miền Bắc), ru con (miền Trung), hay gọi là hát đưa em, ầu ơ
ví dầu (miền Nam) TS Trần Quang Hải nói về Dân ca Việt Nam: “Dân ca Việt
Nam được trình bày theo trình tự một đời người, nghĩa là bắt đầu bằng các bài hát ru khi em bé bắt đầu chào đời, đến khi đứa bé lớn lên, trưởng thành và chết
đi sẽ có những bài hát liên hệ đến từng giai đoạn của một đời người”.
Trang 12Ngay từ thuở lọt lòng, dân ca đã dành cho trẻ những bài hát đơn sơ, mộcmạc nhưng du dương, ngọt ngào để đưa trẻ vào giấc ngủ êm đềm Chuyển sangtuổi ấu thơ các em lại được hát lên những bài dân ca, đồng dao để vui chơi giảitrí, luyện cho trẻ quen tiếng nói tiếp cận với thiên nhiên, tìm hiểu những vấn đề
xã hội nảy sinh trong đời sống hàng ngày Trong mỗi chúng ta ai cũng có mộtmiền quê, quê hương là cánh đồng lúa thơm ngát, lũy tre xanh trải dọc bờ đê, lànhững hình ảnh thân thương nhất đối với cuộc sống mỗi con người Hai tiếngquê hương qua những giai điệu ngọt ngào của dân ca như gần gũi hơn, lung linhhơn nhờ những ca từ đầy hình ảnh.Chính vì vậy, khi hiểu được những giai điệuquê hương chúng ta sẽ mang lại niềm tự hào cho chính mình Cũng từ đó mà có
sự hãnh diện trong lòng khi thấy dân tộc mình có một nền âm nhạc dân gianphong phú
2 Dân ca Việt Nam đối với thiếu nhi Việt Nam
“Ru con giấc ngủ no tròn
Cánh diều nâng bước chân son vào
đời Mai sau khôn lớn nên người
Mong con đi trọn những lời mẹ ru” (Lời ru cho con – Phan Thu Hà)
Ai trong chúng ta cũng đều có những những ký ức tuổi thơ thật sâu đậmvới những lời hát ru của mẹ Từ những bài hát ru khi còn trong bụng mẹ đã làyếu tố góp phần hình thành nên nhân cách và những màu sắc đẹp cho tâm hồncủa mỗi con người Âm nhạc thiếu nhi nói chung, dân ca nói riêng có tầm ảnhhưởng quan trọng trong việc định hình nhân cách tâm lý và giáo dục đạo đứccho trẻ em Nó tác động mạnh mẽ tới tâm tư, tình cảm và tâm hồn của conngười Âm nhạc nói chung, dân ca nói riêng gieo vào lòng trẻ thơ những hìnhảnh sống động kỳ diệu, những ước mơ trong sáng và cao đẹp Từ đó thai nghén
và phát triển tình cảm con người, tình cảm gia đình và tình yêu thiên nhiên, yêuquê hương đất nước cho tâm hồn trẻ thơ
Từ khi còn trong bụng mẹ, những bài hát ru và các làn điệu dân ca quenthuộc đã đi vào tận giấc ngủ của từng trẻ thơ Với những giai điệu ngọt ngào,
Trang 13nhẹ nhàng, êm ái, chất chứa đầy tình thương yêu Bài hát ru không chỉ giúp consay giấc mà còn là sợi dây gắn kết tình mẫu tử thiêng liêng giữa con và mẹ.Được nghe giọng hát ngọt ngào của mẹ, trẻ thơ sẽ từ từ đi vào giấc ngủ ngon vớinhiều giấc mơ đẹp.
Lời ru Bắc Bộ :
Con cò, cò bay lả, lả, bay la,
Bay từ từ cửa phủ, bay ra, ra cánh đồng.
Tình tính tang, là tang tính tình… (Bài Cò Lả – Dân ca Quan họ Bắc Ninh)
Từ kho tàng Ca dao Tục ngữ, lời ru ngày qua ngày cứ thầm dần vào tâmhồn trẻ, hình thành cho trẻ một phong cách riêng của văn hóa dân tộc Nhiều câuhát ru mang tính chất giáo dục đạo đức, giúp các em có một nền tảng nhân cáchđẹp ngay từ khi còn trong nôi
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo
con Ngày nào con bé cỏn con
Bây giờ con đã lớn khôn thế này.
Cơm cha, áo mẹ, công thầy,
Lo sao cho đáng những ngày ước mong.
Lớn thêm một chút nữa, các bài hát dân ca cũng góp phần dẫn các bé vàokhung trời cổ tích với những hình ảnh sinh động về thiên nhiên, hoa lá, các convật…
“Bắc kim thang cà lang bí rợ Cột qua kèo là kèo qua cột Chú bán dầu qua cầu
mà té Chú bán ếch ở lại làm chi Con le le đánh trống thổi kèn Con bìm bịp thổi tò tí te tò te” (Dân ca Nam Bộ)
Những bài này được rất nhiều em nhỏ yêu thích vì nó gợi lên trong các emnhững hình ảnh bình dị, gần gũi, và khơi gợi những niềm vui đơn sơ Điều đó sẽgóp phần hình thành một nhân cách tốt với tư duy tích cực, sáng tạo, cũng nhưtrí tưởng tượng phong phú và khả năng hài hước nơi trẻ em
Trang 14Dân ca góp phần xây dựng nơi trẻ em tình yêu mến thiên nhiên và môitrường xung quanh, dạy cho trẻ em những hiểu biết về đời sống thực tiễn, giúptrẻ nhận thức về những giá trị văn hóa tinh thần của gia đình và xã hội Các loàivật nhỏ bé, dễ thương, cả chim chóc, côn trùng… đều trở nên gần gũi thân quenvới trẻ em qua những ca từ trong sáng và những giai điệu, vẽ nên những hìnhảnh thật sống động Bằng trực giác, trẻ có thể cảm nhận được bao giá trị tốt đẹptrong cuộc sống hàng ngày Những âm hưởng đó tác động trên tâm hồn trẻ em,giúp hình thành lòng nhân ái và khả năng ngạc nhiên, ưa thích tìm hiểu mọi sựvật của trẻ.
Âm nhạc thiếu nhi nói chung, dân ca nói riêng có tầm ảnh hưởng rất quantrọng trong việc bồi đắp tâm hồn và nhân cách trẻ thơ như thế Nhiều phụ huynhkhông hề nhắc nhở mà còn cảm thấy tự hào khi con mình còn nhỏ mà hát nhữngbài tình cảm yêu đương và ăn diện, nhảy nhót, biểu cảm như người lớn Nhiều
em nhỏ ưa hát những bài nước ngoài, không phải cho trẻ em, mà là những cakhúc tình yêu mãnh liệt Ngày nay, chuyện trẻ con chạy theo thị hiếu thẩm mỹ
âm nhạc lệch lạc, lai căng như nghe nhạc chế, nhạc thị trường, thích hát nhạcngười lớn không còn là chuyện hiếm Vì thế, việc dạy dân ca cho thiếu nhi cấptiểu học là điều chính đáng và cần thiết, nhằm giúp cho trẻ được tăng trưởnglành mạnh
3 Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học vào giờ dạy hát dân ca 3.1. Sử dụng phương pháp trực quan
Biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan là một phương pháp dạy học vô cùngquan trọng và có hiệu quả rất cao trong dạy Âm nhạc cấp tiểu học Sử dụng đồdùng trực quan trong dạy hát dân ca là sử dụng đàn ooc-gan; dạy trình chiếuPowerpoint, sử dụng nhạc cụ và các đồ dùng dạy học khác…Các em có thể trựctiếp quan sát, nghe thấy, nhìn thấy, cảm thấy
Việc sử dụng đồ dùng trực quan không những làm cho quá trình học tậpthêm sinh động mà nó còn góp phần rèn luyện tư duy phân tích, tập cho cácemnhìn thấy bản chất của các đối tượng ẩn sau các hình thức và những biểu hiện bềngoài, kích thích ham hiểu biết của học sinh Lời nói sinh động của giáo viên kết
Trang 15hợp với tính trực quan có hiệu quả to lớn trong việc truyền đạt cũng như tiếp thukiến thức Bên cạnh đó cần phải tìm tòi sáng tạo ra những đồ dùng dạy học tựlàm Việc học sinh được trực tiếp quan sát, trực tiếp tìm hiểu qua âm thanh, hìnhảnh, màu sắc…kích thích sự tò mò khám phá cái mới của các em Tạo cho các
em sự say mê tìm tòi, học hỏi
Việc sử dụng đồ dùng dạy học trực quan làm nội dung học tập trở nênphong phú và sinh động hơn Từ đó truyền đạt thông tin, giúp học sinh được họctập bằng đa giác quan, góp phần khuyến khích và thúc đẩy học sinh tích cực họctập, giúp các em phát triển các năng lực quan sát, phân tích, tổng hợp, đánhgiá…Giúp học sinh tăng cường trí nhớ, làm cho việc học tập được hiệu quả vàlâu bền hơn Tạo điều kiện cho các em thực hành, thao tác kĩ thuật, chủ độngtham gia quá trình học tập Giúp giáo viên giảng dạy đỡ vất vả, góp phần giảiphóng giáo viên, tạo điều kiện để giáo viên hỗ trợ học sinh nhiều hơn Góp phầnnâng cao năng lực âm nhạc, năng lực sư phạm của giáo viên
3.1.1. Sử dụng tranh ảnh trong dạy hát dân ca
Sử dụng phương pháp trực quan vào dạy hát dân ca chúng ta có thể sử dụngtranh ảnh để cho các em hiểu thêm về các tục lệ và các điệu múa truyền thống.Trong một tiết dạy hát dân ca, cần cho các con hiểu về địa lý, dân tộc, vùng
miền nơi bài hát được ra đời Từ đó giúp các em thể hiện hay hơn tính chất cũng nhƣ tình cảm đối với bài hát.
Ví dụ dạy tiết 15 - lớp 3: Học hát bài Ngày mùa vui – dân ca Thái ; Giới thiệu một vài nhạc cụ dân tộc
Ở nội dung 1 Học hát bài hát Ngày mùa vui - Qua một số hình ảnh giáo
viên có thể giới thiệu nhanh cho các em biết dân tộc người Thái qua một số hìnhảnh
Trang 16Hình ảnh minh họa người dân tộc Thái
Trang 17Sau đó giới thiệu cho học sinh về điệu múa Xòe hoe của người dân tộc Thái bằng những hình ảnh.
Điệu múa Xòe hoa của người dân tộc Thái
Trang 18Tiếp theo nội dung 2 Giới thiệu một vài nhạc cụ dân tộc Giáo viên cho học
sinh quan sát các nhạc cụ dân tộc qua hình ảnh Từ đó các em có thể hiểu đượccấu trúc, chất liệu của từng loại nhạc cụ
Sáo
Trang 19Cồng chiêng Tây Nguyên 3.1.2. Sử dụng băng đài, đầu video, trong dạy học Âm nhạc
Trong hoạt động dạy một bài hát mới thì việc sử dụng băng đài, đầu video
là một phương pháp trực quan vô cùng hữu hiệu Tác dụng của nó rất lớn đốivới việc tiếp thu bài của học sinh Các em được nghe bài hát, trực tiếp cảm nhậntính chất, tình cảm bài hát Các em được nhìn trực tiếp các bạn biểu diễn ngoàiviệc gây hứng thú cho các em còn giúp các em tự bắt chước các bạn nét mặt, cửchỉ, hành động thể hiện bài hát Các em được tiếp cận với giai điệu, lời ca củabài hát một cách trung thực nhất Qua nghe và xem trong khi học bài hát các emphát huy khả năng âm nhạc của mình một cách tối đa
Tuy nhiên với thời đại 4.0 hiện nay các trường thường đã đầu tư máy tính,máy chiếu, loa đài.v.v nên sử dụng băng đài, đầu video không còn phổ biếntrong các trường tiểu học
Khi lắng nghe, theo dõi những hình ảnh, giai điệu lời ca của bài hát các embắt đầu cảm được nét giai điệu cũng như tình cảm của bài một cách rất nhanh.Các em tỏ ra rất thích thú, các em có thể bắt chước làm theo băng đài, đầu đĩa.Trong dạy học Âm nhạc tiểu học phát triển khả năng cảm thụ âm nhạc thìphương pháp sử dụng băng đài, đầu video là một phương pháp vô cùng hữu hiệu
Trang 20giup học sinh cảm nhận được cái hay, cái tốt và chính xác các nét giai điệu cũngnhư lời ca của âm nhạc.
3.1.3. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy hát dân ca
Nói đến dạy học sử dụng hiệu ứng của phần mềm Powerpoint trình chiếu,
nó thực chất là tổng hợp dạy học sử dụng tranh ảnh, đàn, băng đài, video Đốivới việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Âm nhạc trở nên hấp dẫnhơn và mang tính chuyên nghiệp cao hơn Dạy hát dân ca sử dụng công nghệthông tin cụ thể là trình chiếu trên Powerpoint đem lại hiệu quả rất rõ rệt Hìnhảnh được lồng ghép với âm thanh là dẫn chứng, minh họa chính xác và hiệu quảhơn Ngoài việc giúp các em tiếp thu bài nhanh, chính xác, còn giúp giáo dụccác em tính thẩm mĩ, sự nâng cao khả năng cảm thụ âm nhạc
Ví dụ dạy tiết 15 - lớp 3: Học hát bài Ngày mùa vui – dân ca Thái ; Giới thiệu một vài nhạc cụ dân tộc
Nếu chỉ đơn giản treo bảng phụ bài tập đọc nhạc lên bảng rồi đệm đàn lầnlượt từng bước giáo viên thực hiện từng thao tác thì học sinh dẫn đến tiếp thu bàimột cách nhàm chán, đơn điệu Nhưng nếu sử dung dạy học trình chiếuPowetpoin thiết kế bài giảng trên máy vi tính học sinh tiếp thu bài một cách cụthể Các kĩ năng cần thực hiện sẽ được thực hiện chủ động tích cực vì phần sửdụng trực quan kích thích tính tò mò của các em Giáo viên đưa lần lượt lên mànhình những phần như giới thiệu bài mới; giới thiệu dân ca vùng miền; nghe hátmẫu; xem hình ảnh nhạc cụ dân tộc; xem video bài hát; xem video các nhạccông chơi các loại nhạc cụ dân tộc.v.v
Ngoài việc cho các em xem tranh ảnh trên Powerpoint, giáo viên cho các
em trực tiếp xem video Ngoài việc các em có thể hình dung về người dân tộcThái thì các em có thể nhìn trực tiếp các hoạt động của người dân tộc Thái Cũngnhư vậy, ngoài việc các em hiểu được cấu trúc của các loại nhạc cụ dân tộc thìcác em có thể nghe trực tiếp âm thanh, cách sử dụng các loại nhạc cụ dân tộcqua video trình chiếu trên Powerpoint
Trang 21Bài dạy Powerpoint
Trang 22Để dạy học sử dụng biện pháp thông qua trình chiếu các hiệu ứng phầnmềm Powerpoint đòi hỏi giáo viên phải tích cực học hỏi sử dụng công nghệthông tin Phải chịu khó mầy mò, tìm hiểu, khai thác những dữ liệu, thông tincần thiết cho nội dung bài học Phải biết sắp xếp hình ảnh, biết kết hợp hình ảnhvới âm thanh một cách khoa học, hợp lí.
3.2 Sử dụng nhạc cụ trong dạy hát dân ca
Trong dạy Âm nhạc ở cấp Tiểu học thì nhạc cụ chủ yếu là đàn Ooc-gan đốivới giáo viên Sử dụng các bộ gõ đơn giản như thanh phách, trống con, songloan… dành cho học sinh
Giáo viên cần sử dụng thành thạo nhạc cụ
Trang 23Đối với giáo viên thì sử dụng đàn ooc-gan trong dạy tập đọc nhạc vô cùngquan trọng Vì bài hát dân ca có nhiều dấu luyến láy Qua tiếng đàn giáo viên cóthể giúp học sinh cảm nhận và hát đúng cao độ cũng như tiết tấu của bài hát Các
âm sắc của đàn phím điện tử có thể thay đổi một cách đa dạng Ví dụ bài hát Cò
lả (dân ca đồng bằng Bắc Bộ), giáo viên có thể sử dụng âm sắc của tiếng sáo
Âm sắc đó thể hiển được sự du dương của bài hát Chính vì thế yêu cầu giáoviên phải sử dụng thuần thục đàn ooc-gan Đối với học sinh việc sử dụng cácloại nhạc cụ đơn giản trong học hát dân ca cũng vô cùng quan trọng Nó thể hiện
sự cảm nhận giai điệu, tình cảm của bài hát dân ca Trong học hát nói chung,học hát dân ca nói riêng, việc sử dụng nhạc cụ là rất thiết yếu Nó vừa hỗ trợ chocác em cảm giai điệu nó vừa thể hiện được nét văn hóa đặc trưng của từng giaiđiệu vùng miền Qua hình ảnh, âm thanh sinh động các em động não suy nghĩ,nhận thức vấn đề Các em chủ động suy nghĩ, tự giác vận động và tích cực vỡnội dung kiến thức bài một cách nhanh chóng
Học sinh sử dụng nhạc cụ gõ trong tiết học hát dân ca
Trang 24Một tiết dạy môn Âm nhạc áp dụng biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan làmột tiết dạy có hiệu quả cao nhất nếu giáo viên biết sử dụng thành thạo đồ dùngtrực quan và có kiến thức cũng như kĩ năng sư phạm vững chắc.
3.3 Sử dụng phương pháp trò chơi trong dạy hát dân ca
Đó chính là sự kết hợp các phương pháp tìm tòi, thí nghiệm, thảoluận,luyện tập, đánh giá trong dạy hát dân ca Tổ chức trò chơi trong dạy hát dân
ca thực chất là một hình thức ôn tập thông qua trò chơi Nó giúp các em có sự
ghi nhớ kiến thức sâu Trò chơi giúp các em năng động, sáng tạo, tạo sự hứngthú trong học tập Giờ học bớt căng thẳng, bớt áp lực Đây là một hoạt độngkhông thể thiếu đối với học sinh tiểu học Trò chơi là một hình thức dạy học hấpdẫn học sinh, có giải trí, thư giãn, giúp các em phát triển hoàn thiện tính tích cựctrong học môn Âm nhạc Trò chơi trong học môn âm nhạc là một hoạt độngđược các em học sinh vô cùng yêu thích
Mục đích tổ chức trò chơi là truyền tải tới học sinh kiến thức mới dưới mộtcách mới thực tế Và thông qua trò chơi ôn tập kiến thức, kĩ năng mà giáo viênvừa truyền tải tới học sinh Trò chơi mang đầy đủ những tính chất: Có luật chơi;đội chơi; có sự thi đua giữa từng đội chơi, cá nhân chơi;có thưởng có phạtnhưng phạt nhẹ nhàng và mang tính ôn luyện cho học sinh Ở hoạt động tổ chứctrò chơi trước tiên giáo viên phải nêu luật chơi, tiếp theo chọn đội chơi hoặc cánhân chơi Có trò chơi chọn vài học sinh làm ban giám khảo, cũng có trò chơicảo lớp là thành phần ban giám khảo Sau đó giáo viên cho chơi thử, rồi tiếnhành chơi thật Trong khi chơi có cổ vũ Sau khi chơi có hình thức khen thưởngđối với các em thắng cuộc và hình thức phạt kết hợp ôn tập đối cới các em thuacuộc
Có rất nhiều trò chơi trong dạy hát dân ca như: Trò chơi Hát và chơi tiết tấu bằng nhạc cụ gõ; Ai nhanh hơn; Ai khỏe hơn; Em tập làm ca sĩ; Nghe giai điệu xướng lời ca; Nghe nhạc và vận động; Hái hoa dân chủ; Hát kết hợp gõ đệm bộ gõ cơ thể; Ghép tên bài hát và tên tác giả; Ghép tranh đoán tên bài hát;
Trang 25Hát theo ký hiệu bàn tay; Hát theo âm “ O, A, U, I “ ; Mô tả những gì bạn nghe được; Âm thanh đó là gì? Đặc biệt là trò chơi Thi hát dân ca …
Ngoài ra ta có thể tổ chức các trò chơi dân gian gắn liền với các bài hát dân
ca Để các em phát triển tư duy cảm nhận của mình, giáo viên cho các em tự sưutầm những bài dân ca hoặc âm nhạc các dân tộc rồi tổ chức thi biểu diễn bằngkhả năng của mình Dựa trên cơ sở đó giáo viên phân tích cái hay , cái đặc sắccủa âm nhạc dân tộc Một loại hình không thể thiếu trong giáo dục yêu thích âm
nhạc dân tộc là các trò chơi dân gian gắn liền với các bài đồng giao như: Rồng rắn lên mây, nu na nu nống hoặc từ các bài đồng giao được phổ nhạc như bài “ Con chim hay hót “của âm nhạc lớp 5.
Nếu có điều kiện, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh vừa hát bài dân ca
vừa kết hợp với các trò chơi dân gian như: tập tầm vông, nhảy dây, ô ăn quan, rồng rắn lên mây, Mèo đuổi chuột…
Trò chơi Mèo đuổi chuột kết hợp với bài hát dân ca
Trang 26Áp dụng trò chơi Mèo đuổi chuột với bài hát dân ca có thể tổ chức cácbước như sau:
- 1 đội khoảng 5 – 10Hs tham gia (Tùy thuộc không gian lớp học)
- 1 HS làm chuột, 1 HS làm mèo Các em vừa chơi vừa hát 1 bài hát dân ca
- Có thể sử dụng hình thức thưởng phạt là biểu diễn một bài hát dân ca
*, Lưu ý: Các trò chơi dân gian áp dụng vào học hát dân ca có thể áp dụngnhiều nhất vào phần cuối của trò chơi, đó là phần thưởng phạt Ở phần này các
em có thể biểu diễn một bài hát dân ca được học hoặc các em biết Ngoài ra cóthể bài hát dân ca vùng miền nào thì áp dụng trò chơi dân gian vùng miền đóhoặc sử dụng các câu đồng dao được phổ thành lời bài hát dân ca đó
Các em tham gia trò chơi Em tập làm ca sỹ với một bài hát dân ca