Việc nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm từ những quốc gia có hệ thống luật pháp tiên tiến để xây dựng cho mình những bộ luật phù hợp với tình hình của đất nước là một nhiệm vụ nghiêm túc, v
Khái quát về tiếp nhận pháp luật nước ngoài 7 1 Thuật ngữ và khái niệm 7 Thuật ngữ 7 1.2 Khái niệm 10 2 Các học thuyết chính về tiếp nhận pháp luật nước ngoài trên thế giới 11 2.1 Học thuyết của Alan Watson 11
1.1.1 Thuật ngữ và khái niệm:
Tiếp nhận pháp luật nước ngoài là một hiện tượng còn gây tranh cãi, thậm chí tranh cãi gay gắt, trong giới nghiên cứu trên khắp thế giới Những tranh luận diễn ra trên nhiều lĩnh vực, nhưng vấn đề then chốt là sự nhất quán trong cách gọi tên hiện tượng này Tại Việt Nam, tiếp nhận pháp luật nước ngoài là thuật ngữ được sử dụng phổ biến để chỉ diễn tả sự di chuyển của một quy tắc hoặc một hệ thống pháp luật từ quốc gia này sang quốc gia khác, hoặc từ dân tộc này sang dân tộc khác, theo định nghĩa của nhà nghiên cứu Alan Watson.
Trong khoa học pháp lý, hiện tượng này có nhiều cách gọi khác nhau Người đầu tiên đề xuất khái niệm về hiện tượng này là Alan Watson, nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật và luật học so sánh, người đã đưa ra khái niệm "legal transplant" Tuy nhiên, đề xuất khái niệm của Alan Watson đã nhanh chóng vấp phải sự chỉ trích từ các nhà nghiên cứu khác Các nhà nghiên cứu khác đã đề xuất các khái niệm mới mà theo họ là hợp lý hơn khái niệm "legal transplant" của Watson, có thể kể đến các trường hợp tiêu biểu như "legal formants" của Rodolfo Sacco, và "legal irritants" của Gunther.
9 Nguyễn Đức Lam, chú thích số 4, trang 6
10 Alan Watson, “Legal Transplants: An Approach to Comparative Law” (Tiếp nhận pháp luật nước ngoài:
From a comparative-law perspective, transplanting a rule or an entire system of law from one country to another means moving legal norms across jurisdictions This concept is outlined in the second edition of A Comparative Law Approach (1993) In Vietnam, Thi Mai Hanh Do discusses transplanting common-law precedents as a possible remedy for defects in Vietnamese legislation, arguing that borrowing established common-law precedents can fill gaps and enhance coherence in the local legal framework (European Scientific Journal, 2011, p 52).
11 Phạm Trọng Nghĩa, chú thích số 5, trang 14
Holger Fleischer's study, “Legal Transplant in European Company Law — The Case of Fiduciary Duties,” analyzes how foreign law is received in European corporate law, with a focus on fiduciary duties, as published in ECFR, volume 2.
13 Rodolfo Sacco, “Legal Formants: A Dynamic Approach to Coparative law” (Những thành tố pháp luật: Một cách tiếp cận năng động luật so sánh), 39 Am J Comp L 1 (1991)
Theo Teubner, ngoài những khái niệm cơ bản về hiện tượng tiếp nhận pháp luật, các nhà nghiên cứu đã thống kê được một số thuật ngữ khác như legal transfer (chuyển giao pháp lý), legal borrowing (vay mượn pháp lý), legal harmonization (hòa hợp pháp lý) và legal adaptation (thích nghi pháp lý) Tuy nhiên, mỗi thuật ngữ chỉ phản ánh một khía cạnh hay một góc độ riêng của hiện tượng tiếp nhận pháp luật, vì vậy cần kết hợp các khía cạnh này để có cái nhìn toàn diện về quá trình tiếp nhận và biến đổi pháp lý.
Trong bài viết “Contemporary legal transplants- legal families and the diffusion of (corporate) law”, tác giả Holger Spamann đã ưu tiên sử dụng thuật ngữ
Thuật ngữ "diffusion" được dùng thay cho "legal transplants" trong bài viết Tuy nhiên, việc sử dụng này không nhằm phân định sự khác biệt về nghĩa giữa hai thuật ngữ; chính tác giả đã thừa nhận điều này trong bài viết của mình, và có lẽ chỉ là cách dùng từ riêng của người viết.
Rodolfo Sacco chủ trương dùng thuật ngữ “legal formants” thay cho “legal transplants” trong bài viết “Legal Formants: A dynamic approach to comparative law”, vì theo ông thuật ngữ này nắm bắt được các yếu tố xã hội, kinh tế, chính trị và học thuyết của một hệ thống pháp luật riêng biệt Việc chuyển từ “transplants” sang “formants” nhấn mạnh pháp luật phát triển và biến đổi trong bối cảnh địa phương, đồng thời phản ánh quá trình hình thành pháp luật thông qua các yếu tố nội tại và sự giao thoa của hệ thống pháp lý, giúp khái quát hóa phép đối chiếu pháp luật theo một hướng động và đặc thù của từng quốc gia.
Trong khi đó, Gunther Teubner đề ra thuật ngữ “Legal irritant” trong tác phẩm
“Legal Irritants: Good Faith in British Law or How Unifying Law Ends Up in New Divergences” 20
Qua một số ví dụ được trình bày, cho đến ngày nay thuật ngữ “tiếp nhận pháp luật nước ngoài” vẫn chưa có một tên gọi quốc tế mang tính học thuật thống nhất Sự thiếu đồng nhất về cách gọi khiến việc so sánh và nghiên cứu giữa các hệ thống pháp luật trở nên khó khăn, đồng thời gây rắc rối cho quá trình tiếp cận và trao đổi kiến thức ở cấp độ quốc tế Vì vậy, việc chuẩn hóa một tên gọi quốc tế mang tính học thuật cho khái niệm này sẽ tăng tính minh bạch, thuận lợi cho các nghiên cứu và áp dụng pháp luật trên phạm vi toàn cầu.
I can’t create an accurate rewrite from just the citation Please share the article text you want rewritten, or give me permission to draft a concise SEO-friendly paragraph based on the title alone, or provide a link/excerpt I can summarize.
15 Phạm Trọng Nghĩa, chú thích số 5, trang 14
Holger Spamann's "Contemporary legal transplants—legal families and the diffusion of (corporate) law" analyzes how corporate-law ideas migrate across jurisdictions through the lens of legal families, highlighting the diffusion mechanisms that shape corporate law globally This work is published as Discussion Paper No 28 in the John M Olin Center for Law, Economics and Business Fellow’s Discussion Paper Series at Harvard Law School, dated April 2009, and appears on page 8 of the document.
To frame the study, the author situates the analysis within the existing literature on diffusion, or “legal transplants,” in comparative law, signaling that the forthcoming detailed analysis will build on and relate to this body of work This approach, as evidenced by footnote 16, previews how the arguments in Part III align with broader debates in comparative law and sets the stage for the paper’s method and findings.
18 Rodolfo Sacco, “Legal Formants: A Dynamic Approach to Coparative law”, 39 Am J Comp L 1 (1991)
Laura-Cristiana Spătaru-Negură's article, "Exporting Law or the Use of Legal Transplants," explores how legal systems encounter and adopt foreign normative frameworks, examining the role of legal transplants in shaping domestic law This work is cited from the 2012 Legal Sciences collection and is accessible via the PDF file cks_2012_legal_sciences_art_085.pdf, updated on June 20, 2013, at the URL http://cks.univnt.ro/uploads/cks_2012_articles/index.php?dir_legal_sciences%2F&download=cks_2012_legal_sciences_art_085.pdf.
Gunther Teubner trong bài “Legal Irritants: Good Faith in British Law or How Unifying Law Ends Up in New Divergences” (1998) phân tích vai trò của hiện tượng tiếp nhận pháp luật và những divergences phát sinh khi pháp luật được thống nhất Thuật ngữ “legal transplants” do Alan Watson đề xuất vẫn còn nhiều hạn chế, chưa thể hiện đầy đủ bản chất của hiện tượng và chưa làm rõ vai trò của yếu tố văn hóa đối với quá trình tiếp nhận pháp luật Tuy vậy, không thể phủ nhận vai trò tiên phong của khái niệm này trong việc khởi xướng nghiên cứu về tiếp nhận pháp luật và thúc đẩy các tranh luận chưa từng có trong lịch sử về mọi mặt của hiện tượng vừa cổ điển vừa mới mẻ này.
Ở Việt Nam, thuật ngữ “legal transplant” thường được các học giả gọi là “tiếp nhận pháp luật” Tuy nhiên, một số học giả cho rằng nên dùng các thuật ngữ khác để phản ánh đúng bản chất của quá trình này, chẳng hạn như “nhập môn hệ thống pháp luật”, “chuyển giao và thích nghi pháp lý” hoặc “nhập pháp luật” — đều nhấn mạnh yếu tố vừa sao chép vừa biến đổi các chuẩn mực và quy phạm từ hệ thống pháp lý nước ngoài vào bối cảnh Việt Nam Có nhiều quan điểm về tên gọi phản ánh phạm vi khái niệm: từ việc xem đây là quá trình sao chép nguyên vẹn đến nhận thức về sự thích nghi, biến đổi và tích hợp của pháp luật trong các môi trường xã hội khác nhau Việc lựa chọn thuật ngữ phù hợp có tác động tới cách phân tích so sánh pháp luật, động lực nghiên cứu và thiết kế khung lý thuyết cho nghiên cứu về tiếp nhận pháp luật tại Việt Nam.
Cấy ghép pháp luật được hiểu là một quá trình có sự tham gia của bên cho, bên nhận và bên thứ ba; trong khi đó, khái niệm tiếp nhận pháp luật chỉ mô tả hiện tượng từ góc nhìn của quốc gia tiếp nhận và chưa làm rõ mối quan hệ với quốc gia gốc cũng như sự tham gia của bên thứ ba vào quá trình này Để minh họa cho luận điểm này, nhóm học giả dùng hình ảnh cấy ghép trong y học, nhấn mạnh tính tương thích giữa cơ thể của bên nhận với bộ phận được ghép từ bên cho nhằm đảm bảo sự thành công của quá trình, qua đó khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa “bên cho” và “bên nhận” trong hiện tượng legal transplant.
Tình hình tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam 13 1 Sơ lược lịch sử về tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam 13 2 Một số trường hợp điển hình về tiếp nhận pháp luật nước ngoài 16 tại Việt Nam 2.1 Tiếp nhận pháp luật nước ngoài trong luật Doanh nghiệp 17 2.2 Tiếp nhận pháp luật nước ngoài trong luật Bảo vệ 30 Quyền lợi người tiêu dùng 1.3 Cơ sở của việc tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam 34
1.2.1 Sơ lược lịch sử về tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam:
37 Nguy ễn Đức Lam, chú thích số 4, trang 6
38 Thi Mai Hanh Do, chú thích số 24, trang 60
39 Thi Mai Hanh Do, chú thích số 24, trang 58
40 Phạm Duy Nghĩa, chú thích số 6, trang 43
41 Thi Mai Hanh Do, chú thích số 24, trang 62
Việt Nam có một lịch sử hình thành và phát triển pháp luật kéo dài qua hàng thiên niên kỷ, gắn liền với quá trình dựng nước và giữ nước, và suốt từ thời cổ đại đến ngày nay nước ta đã tiếp nhận pháp luật nước ngoài ở quy mô lớn Ban đầu là sự tiếp nhận pháp luật Trung Hoa trong gần hai thiên niên kỷ, từ thời kỳ bị đô hộ phong kiến phương Bắc cho tới triều đại phong kiến cuối cùng, với một nghìn năm đầu tiên nước ta bị bắt buộc phục vụ cho tham vọng đồng hóa của các thế lực phương Bắc Sang thời kỳ phong kiến độc lập, tự chủ, nước ta tiếp tục chịu ảnh hưởng lớn của tinh hoa pháp luật Trung Hoa khi các bộ luật quan trọng của các triều đại Việt Nam luôn có sự tiếp nhận từ hệ thống pháp luật này Luật Hồng Đức được đánh giá là hoàn thiện và tiến bộ bậc nhất thời kỳ ấy: có 6 chương trong tổng số 13 chương khác với luật Trung Hoa, và chỉ có 314 trong tổng số 722 điều của bộ luật này được vay mượn từ bộ luật nhà Đường và nhà Minh, cho thấy khả năng tiếp nhận có chọn lọc và ý thức dân tộc mạnh mẽ của tổ tiên Trong khi đó, luật Gia Long thời Nguyễn lại cho thấy khuynh hướng sao chép luật Thanh là chính, dù nói tham khảo cả luật Hồng Đức và luật nhà Thanh, nhưng thực tế nó bỏ qua những điều luật có tính nhân văn và tinh thần dân tộc của Hồng Đức và tích cực quy định những hình phạt rất hà khắc để củng cố vương quyền cho triều Nguyễn.
Thời kỳ tiếp theo, Việt Nam tiếp nhận pháp luật phương Tây dưới hình thức bắt buộc thông qua sự xâm lược của đoàn quân viễn chinh Pháp và sự cai trị của chế độ thực dân Nhằm phục vụ cho quyền lực cai trị, hệ thống pháp luật Tây phương được áp đặt cho các lĩnh vực then chốt như tư pháp, quản lý hành chính và giáo dục Sự chuyển đổi này đã làm thay đổi cấu trúc quyền lực, ảnh hưởng đến đời sống người dân và nền kinh tế địa phương, đồng thời đặt nền móng cho một nền pháp lý phức tạp trong giai đoạn thuộc địa.
42 Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh, “Đại cương lịch sử Việt Nam”, NXB Giáo dục,
Ngay thời Văn Lang, nước ta đã có pháp luật để điều chỉnh xã hội Điều này được ghi nhận trong sách Hậu Hán thư của Trung Quốc, có đoạn "Luật Việt khác luật Hán hơn mười việc", ghi nhận lời tâu của Mã Viện lên vua Hán về tình hình Âu Lạc trước khi nhà Hán xâm lược nước ta cách đây hàng ngàn năm.
43 Bùi Xuân Hải, chú thích số 2, trang 29
Đào Trí Úc và Lê Minh Thông trình bài "Sự tiếp nhận các giá trị pháp lý phương Đông và phương Tây đối với sự phát triển các tư tưởng pháp lý Việt Nam", đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5 năm 1999, trang 3 Tác phẩm được trích dẫn lại thông qua "Bùi Xuân Hải, chú thích số 2, trang 30".
Trong thời kỳ Pháp thuộc, Việt Nam đã ban hành một số văn bản luật, tiêu biểu là các bộ luật Dân sự được áp dụng trên cả ba miền, nhưng nhiều điều khoản trong chúng sao chép từ bộ Dân luật của Napoleon; dù có vài chỉnh sửa cho phù hợp với thực tế Việt Nam, tác động của các bộ luật này không đáng kể Trong đa số trường hợp, người dân dựa vào tập quán địa phương để giải quyết các vấn đề pháp lý Sau thảm bại ở Điện Biên Phủ, chế độ thực dân Pháp bị xóa bỏ trên đất nước Việt Nam, nhưng những tinh hoa pháp lý của Pháp vẫn được Nhà nước ta tiếp nhận qua Hiến pháp 1946, tiêu biểu như mô hình chính thể của ta lúc đó, là một mô hình kết hợp giữa chính thể Cộng hòa tổng thống của Hoa Kỳ và Cộng hòa lưỡng tính của nước Pháp.
Ngay sau Hiệp định Genève, Việt Nam tiếp nhận tự nguyện các tư tưởng, học thuyết và cả hệ thống pháp luật của Liên Xô và một số nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu nhằm mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, việc áp dụng máy móc và các quy định pháp luật lỗi thời không còn phù hợp với xã hội Việt Nam trong và sau chiến tranh, đỉnh điểm là Hiến pháp 1980 với quá nhiều bất cập đã đẩy đất nước vào tình hình khó khăn.
Trước thời khắc cam go của lịch sử, Đảng và Nhà nước ta đã kịp thời đề ra đường lối Đổi mới bắt đầu thực hiện từ Đại hội lần thứ VI của Đảng Đường lối mới mở đường cho nước ta tự làm mới bằng cách tăng cường giao lưu, hợp tác với các quốc gia, tổ chức trên thế giới, kể cả những nước tư bản chủ nghĩa Chính trong bối cảnh đó, Việt Nam có cơ hội tìm hiểu và tiếp nhận những giá trị tiến bộ của thế giới.
Bài viết của PGS-TS Thái Vĩnh Thắng mang tựa đề “Văn hóa pháp luật Pháp và những ảnh hưởng tới pháp luật ở Việt Nam”, xuất bản trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp, phân tích mối liên hệ giữa văn hóa pháp luật Pháp và hệ thống pháp luật Việt Nam Tác giả làm rõ đặc trưng của pháp luật Pháp, quá trình tiếp nhận và thích ứng tại Việt Nam, cũng như tác động của nó đến nguồn luật, hình thức quy phạm và hoạt động lập pháp ở nước ta Bài viết thảo luận sâu về mức độ và bối cảnh lịch sử của những ảnh hưởng này, đồng thời lưu ý cách cân nhắc khi vận dụng mô hình pháp luật nước ngoài vào Việt Nam Bạn có thể tham khảo thêm tại liên kết: http://www.nclp.org.vn/nha_nuoc_va_phap_luat/van-hoa-phap-luat-phap-va-nhung-anh-huong-toi-phap-luat-o-viet-nam/?searchterm=t%E1%BB%91%20t%E1%BB%A5ng
47 PGS- TS Thái Vĩnh Thắng, chú thích số 46
48 Bùi Xuân Hải, chú thích số 2, trang 30
Đại hội lần thứ VI của Đảng (từ ngày 15 đến 18/12/1986) đã thông qua Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương và Báo cáo về phương hướng, mục tiêu, chủ yếu phát triển kinh tế - xã hội cho giai đoạn 1986-1990, mở đường cho sự nghiệp Đổi mới Định hướng pháp lý được nhấn mạnh với cách tiếp cận pháp lý phương Tây hiện đại nhằm xây dựng một hệ thống pháp luật mới tiên tiến, hiệu quả và hội nhập cao hơn, thể hiện qua nhiều bộ luật và đạo luật được ban hành từ những năm đầu Đổi mới, đặc biệt từ năm 2005 khi nước ta chuẩn bị gia nhập WTO Đổi mới pháp lý và hội nhập kinh tế đã định hình nền tảng pháp lý Việt Nam, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và tăng cường vị thế trên trường quốc tế.
Luật Doanh nghiệp 2005 (tiền thân là Luật Công ty 1990 và Luật Doanh nghiệp 1999) cùng với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 được các nhà nghiên cứu đánh giá là có nhiều đột phá so với các văn bản tiền thân, góp phần hình thành và phát triển hàng ngàn doanh nghiệp ở Việt Nam và bảo vệ người tiêu dùng ngày càng tốt hơn trong bối cảnh hội nhập quốc tế Nguyên nhân chủ yếu cho những thành công này là các quy định mới, tiến bộ và phù hợp với tình hình đất nước, một số nội dung được Việt Nam tham khảo và tiếp nhận từ các hệ thống pháp lý phát triển của Mỹ, Nhật Bản, Pháp, Đức Các phần tiếp theo của luận văn sẽ phân tích quy trình tiếp nhận và các giá trị pháp lý được học hỏi, so sánh với tiếp nhận pháp luật của các quốc gia phát triển khác và với lý thuyết của các học giả hàng đầu, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm và nâng cao hiệu quả cho hoạt động tiếp nhận pháp luật ở nước ta trong tương lai.
1.2.2 Một số trường hợp điển hình về tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam:
Trong phần tiếp theo, tác giả nêu hai ví dụ điển hình về tiếp nhận pháp luật nước ngoài tại Việt Nam: Luật doanh nghiệp và Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Về Luật doanh nghiệp, đây được xem là minh chứng thành công nhất cho quá trình tiếp nhận pháp luật nước ngoài ở Việt Nam Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, doanh nghiệp được coi là biểu tượng của sự sung túc và thịnh vượng của quốc gia, và nhiều thương hiệu lớn còn có thể đóng vai trò quan trọng trong việc khẳng định hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế.
50 Phạm Trọng Nghĩa, chú thích số 5, trang 16
51 Bùi Xuân Hải, chú thích số 2, trang 31
52 Nguyễn Đức Lam, “Tiếp nhận pháp luật nước ngoài: Nhìn từ ví dụ luật công ty của Nhật và Luật doanh nghiệp của Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 19(156) tháng 10/2009, trang 26 gia đến với thế giới, ảnh hưởng rất lớn đến tình hình kinh tế của đất nước 53 Trong khi đó, việc tiếp nhận pháp luật nước ngoài đã góp phần quan trọng tạo nên Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, văn bản luật độc lập đầu tiên ở nước ta tập trung tạo cho người tiêu dùng những khả năng và cơ hội thuận lợi hơn trong cơ chế điều chỉnh pháp luật quan hệ mua bán (theo luật dân sự) mà một chủ thể pháp luật dân sự thông thường sẽ không có được 54 Điều này có nghĩa đây là văn bản luật tiên phong trong việc nỗ lực bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh hiện nay, bởi trước khi luật này ra đời, vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng vẫn chưa được quan tâm đúng mức Do đó, việc nghiên cứu việc tiếp nhận pháp luật nước ngoài trong Luật doanh nghiệp và Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ giúp chúng ta có cái nhìn khá đầy đủ về quá trình tiếp nhận pháp luật nước ngoài, từ đó đề xuất giải pháp để góp phần hoàn thiện quá trình này tại Việt Nam
1.2.2.1 Tiếp nhận pháp luật nước ngoài trong Luật doanh nghiệp:
Trước khi quân Pháp xâm lược, trên đất nước Việt Nam chưa hề có khái niệm Luật doanh nghiệp hay trước đó là luật công ty; những quy định đầu tiên về luật công ty ở nước ta thể hiện trong bộ luật Dân sự Bắc kỳ và bộ luật Dân sự Trung kỳ đều là sự tiếp nhận từ luật công ty của Pháp 55
Trước thời kỳ Đổi mới, Việt Nam chưa có một đạo luật riêng điều chỉnh lĩnh vực doanh nghiệp, gây ra nhiều rào cản cho sự phát triển của doanh nghiệp Việt Nam và nền kinh tế nói chung Sau khi Đổi mới được khởi động, lãnh đạo đất nước đã đặc biệt quan tâm đến khung pháp lý cho doanh nghiệp, với sự ra đời của Luật Công ty năm 1990 là sản phẩm tiêu biểu Tiếp đó, Luật Doanh nghiệp năm 1999 và Luật Doanh nghiệp năm 2005 lần lượt ra đời và ngày càng được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu phát triển của doanh nghiệp Việt Nam.
Hoàng Anh Tuấn đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu về "Chuyển đổi hình thức công ty theo pháp luật Việt Nam" trong Luận án tiến sĩ ngành Luật Kinh tế tại Đại học Luật Hà Nội, bảo vệ năm 2012 Công trình này mô tả khung pháp lý liên quan đến chuyển đổi hình thức doanh nghiệp ở Việt Nam, phân tích trình tự thủ tục, điều kiện và tác động pháp lý của việc thay đổi loại hình công ty, và cung cấp cơ sở tham khảo hữu ích cho doanh nghiệp cùng các cơ quan quản lý trong bối cảnh pháp luật Việt Nam luôn được cập nhật.