Pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính tại việt nam

Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Thông qua việc đưa ra những lập luận để chứng minh sự tồn tại của hành vi kinh doanh đa cấp bất chính là một trở ngại lớn cho sự phát triển củ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HCM KHOA LUẬT THƯƠNG MẠI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT

PHÁP LUẬT CHỐNG HÀNH VI KINH DOANH ĐA CẤP BẤT CHÍNH

TẠI VIỆT NAM

SINH VIÊN THỰC HIỆN : HOÀNG THỊ NGA

KHÓA: 30 MSSV: 3020119

GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN: THS NGUYỄN VĂN HÙNG

THS NGUYỄN THỊ THANH LÊ

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2009

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu trong khóa luận này là của riêng tôi Các trích dẫn và số liệu nêu trong khóa luận là trung thực, chính xác Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Tác giả

Hoàng Thị Nga

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3

6 Cơ cấu khóa luận 3

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ KINH DOANH ĐA CẤP VÀ HÀNH VI KINH DOANH ĐA CẤP BẤT CHÍNH 1.1 Khái quát về kinh doanh đa cấp 4

1.1.1 Khái niệm kinh doanh đa cấp 4

1.1.2 Đặc điểm của kinh doanh đa cấp 6

1.1.3 Sơ lược về kinh doanh đa cấp trên thế giới 9

1.1.4 Kinh doanh đa cấp ở Việt Nam 11

1.2 Một số nội dung cơ bản về hành vi kinh doanh đa cấp bất chính 13

1.2.1 Khái niệm hành vi kinh doanh đa cấp bất chính 13

1.2.2 Phân biệt giữa kinh doanh đa cấp chân chính và kinh doanh đa cấp bất chính 15 1.2.3 Tác động từ kinh doanh đa cấp bất chính đối với nền kinh tế thị trường 19

CHƯƠNG II PHÁP LUẬT CHỐNG HÀNH VI KINH DOANH ĐA CẤP BẤT CHÍNH 2.1 Pháp luật một số nước về chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính 21

2.2 Thực trạng pháp luật Việt Nam về chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính 23 2.2.1 Quy định của pháp luật về hành vi bán hàng đa cấp bất chính 24

2.2.2 Pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp 29

2.2.2.1 Thẩm quyền quản lý 29

2.2.2.2 Đối tượng quản lý 30

2.2.2.2.1 Doanh nghiệp bán hàng đa cấp 30

2.2.2.2.2 Người tham gia bán hàng đa cấp 34

2.2.2.2.3 Hàng hóa kinh doanh theo phương thức bán hàng đa cấp 36

2.2.2.2.4 Hợp đồng bán hàng đa cấp 37

2.2.2.2.5 Những hành vi bị cấm trong bán hàng đa cấp 39

2.2.3 Xử lý vi phạm pháp luật trong bán hàng đa cấp bất chính 41

2.2.3.1 Thẩm quyền xử lý 41

2.2.3.2 Nguyên tắc xử lý 42

2.3 Những vướng mắc trong pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính và một số kiến nghị 45

2.3.1 Những vướng mắc 45

2.3.2 Một số kiến nghị 48

KẾT LUẬN 52

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Kinh doanh đa cấp là một hình thức bán hàng trực tiếp trong đó hàng hóa được bán

từ cá nhân tới cá nhân, không thông qua địa điểm bán lẻ cố định mà thông qua mạng lưới người tham gia độc lập gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau Đây là một phương thức bán hàng khá phổ biến ở các nước Âu- Mỹ Song, ở Việt Nam, phương thức này mới chỉ du nhập từ những năm 1990- 2000 Cũng như các nước khác khi phương thức kinh doanh này mới xuất hiện, một mặt nó ngày càng phát triển rộng rãi, được nhiều người ngưỡng mộ đồng thời cũng không ít người phản đối Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến sự nghi ngờ hoặc phản đối chính là sự lẫn lộn giữa kinh doanh đa cấp, dạng kinh doanh hợp pháp với hình tháp ảo là dạng lừa đảo đang bị cấm trên thế giới1 Ở nước ta hiện nay kinh doanh đa cấp bất chính vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức, gây thiệt hại rất lớn cho người tham gia và người tiêu dùng2 Vậy tại sao kinh doanh đa cấp bất chính vẫn tồn tại và làm sao để phân biệt giữa kinh doanh đa cấp chân chính và kinh doanh đa cấp bất chính? Hiện nay, pháp luật nước ta điều chỉnh về lĩnh vực này vẫn chưa nhiều3 và vẫn còn nhiều bất cập, chồng chéo, chưa có sự thống nhất4 Trong bối cảnh hiện tại nước ta đã là thành viên của WTO (Tổ chức thương mại thế giới), cùng với tiến trình mở cửa thị trường sẽ có nhiều doanh nghiệp nước ngoài kinh doanh theo phương thức kinh doanh đa cấp thâm nhập vào thị trường Việt Nam, việc ban hành khung pháp lý để xác định và ngăn chặn hành vi kinh doanh đa cấp bất chính là hết sức cần thiết, thông qua đó bảo vệ được nền kinh tế thị trường, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh cho tất cả các chủ thể kinh doanh trong và ngoài nước, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Với mong muốn tiếp tục nghiên cứu để bổ sung và hoàn thiện pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính, tác giả xin mạnh dạn chọn đề tài “Pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính tại Việt Nam” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu:

Pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính vẫn là một vấn đề chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu, các bài viết trên các tạp chí, báo…về hành vi kinh

Hiện nay chúng ta chỉ có Luật cạnh tranh 2004, Nghị định 110/2005/NĐ-CP ngày 24/08/2005 của Chính phủ

về quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp (sau đây gọi tắt là Nghị định 110/2005/NĐ-CP), Thông tư số

19/2005/TT-BTM ngày 08/11/2005 của Bộ Thương mại hướng dẫn một số điều của Nghị định

110/2005/NĐ-CP ngày 28/08/2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp (sau đây gọi tắt là Thông tư số 19/2005/TT-BTM)

4

Ts Bùi Ngọc Cường, Một số vấn đề về quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế hiện hành ở Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2004, trang 133

doanh đa cấp bất chính chỉ xoay quanh những vụ lừa đảo cụ thể và ý kiến của những người trong cuộc, chỉ mang ý nghĩa truyền thông Thời gian trước đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học được thực hiện về lĩnh vực kinh doanh đa cấp như đề tài nghiên cứu khoa học “Một số vấn đề pháp lý về kinh doanh đa cấp” của tác giả Nguyễn Thị Diệu Linh và Võ Minh Huân năm 2004; Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật “ Sự cần thiết điều chỉnh pháp luật đối với kinh doanh đa cấp” của tác giả Trương Thị Ánh Nguyệt năm 2005; Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật “ Pháp luật về quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp ở Việt Nam, thực trạng và hướng hoàn thiện” của tác giả Nguyễn Mai Sương Thảo năm 2006; Luận văn thạc sỹ “Pháp luật về kinh doanh đa cấp”của tác giả Hà Ngọc Sơn năm 2006…… Tuy nhiên, các công trình trên chỉ tập trung nghiên cứu về hoạt động kinh doanh đa cấp và vai trò của Nhà nước trong hoạt động quản lý kinh doanh đa cấp, mà không đề cập nhiều đến tính bất chính trong hoạt động kinh doanh đa cấp, những vấn đề lí luận cần thiết về hành vi kinh doanh đa cấp bất chính cũng như chưa nhấn mạnh được thực trạng pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính ở nước ta hiện nay Do đó việc nghiên cứu về hành vi kinh doanh đa cấp bất chính vẫn còn là một vấn đề khá mới mẻ

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Thông qua việc đưa ra những lập luận để chứng minh sự tồn tại của hành vi kinh doanh đa cấp bất chính là một trở ngại lớn cho sự phát triển của nền kinh tế thị trường, trên cơ sở đối chiếu thực tiễn áp dụng pháp luật về kinh doanh đa cấp, thực trạng của các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính, đề tài xác định những vấn

đề cần làm sáng tỏ và đề xuất nhằm hoàn thiện khung pháp luật để hạn chế tình trạng kinh doanh đa cấp bất chính, bảo đảm lợi ích cho người tham gia và người tiêu dùng, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh cho tất cả các chủ thể, thu hút đầu tư trong và ngoài nước

Quản lý hành vi kinh doanh đa cấp bất chính trong bối cảnh hiện nay là một vấn đề hết sức phức tạp do năng lực quản lý của chúng ta vẫn còn yếu kém và bắt buộc Nhà nước phải dùng nhiều biện pháp khác nhau như ban hành chủ trương, chính sách , pháp luật, tuyên truyền, vận động nhân dân…Trong phạm vi nghiên cứu đề tài tập trung tìm hiểu về pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính mà chủ yếu là dựa trên các quy định của Luật cạnh tranh 2004, Nghị Định 110/2005.NĐ-CP ngày 24/08/2005 của Chính Phủ về quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp và Thông Tư số 19/2005/TT-BTM ngày 08/11/2005 của Bộ Thương mại hướng dẫn một số điều của Nghị Định 110/2005/NĐ-CP

4 Phương pháp nghiên cứu:

Khóa luận đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, nghiên cứu về lịch sử hình thành và biểu hiện của hình thức kinh doanh đa cấp, trong đó có hành vi kinh doanh đa cấp bất chính trên thực tế Đề tài cũng sử dụng các phương pháp phân tích, so sánh các quy định về pháp luật kinh doanh đa cấp hiện hành của Việt Nam cũng như một số nước trên thế giới Những dữ kiện trong nội dung khóa luận được thu thập theo phương pháp quan sát, tìm hiểu và nghiên cứu từ thực tiễn cũng như phân tích tổng hợp thông tin từ báo chí, Internet…

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

Các kết quả nghiên cứu của khóa luận này có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo bổ sung vào pháp luật thực định Một số kiến nghị của Đề tài có thể có giá trị tham khảo đối với các cá nhân, tổ chức có nhu cầu tìm hiểu nói riêng

Với những trình bày, phân tích tại khóa luận này phần nào phản ánh được những ảnh hưởng tiêu cực mà hành vi kinh doanh đa cấp bất chính mang lại cho nền kinh tế cũng như đời sống xã hội, những bất cập của pháp luật nước ta khi điều chỉnh về vấn

đề này, qua đó góp phần xây dựng và hoàn thiện pháp luật chống hành vi kinh doanh

đa cấp bất chính tại Việt Nam

6 Cơ cấu khóa luận:

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận gồn 2 chương:

- Chương 1: Tổng quan về kinh doanh đa cấp và hành vi kinh doanh đa cấp bất chính

- Chương 2: Pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ KINH DOANH ĐA CẤP VÀ HÀNH VI KINH

DOANH ĐA CẤP BẤT CHÍNH

1.1 Khái quát về kinh doanh đa cấp:

1.1.1 Khái niệm về kinh doanh đa cấp:

Mua bán hàng hóa là lĩnh vực chủ yếu của hoạt động thương mại Để hàng hóa có thể lưu thông trên thị trường và đến được tay người tiêu dùng, thương nhân có thể lựa chọn nhiều phương thức bán hàng khác nhau sao cho công việc kinh doanh của mình

có thể được tiến hành một cách có hiệu quả nhất Từ xưa đến nay, phương thức bán hàng hóa được hầu hết các thương nhân lựa chọn là bán hàng hóa thông qua các tổng đại lý và các đại lý bán buôn bán lẻ Theo phương thức này, hàng hóa từ nơi sản xuất

sẽ được đưa tới các tổng đại lý, các đại lý bán buôn bán lẻ và đến với người tiêu dùng Bên cạnh đó, nhà sản xuất cũng như các thương nhân trung gian muốn đến được với người tiêu dùng một cách nhanh nhất và hiệu quả nhất, họ còn phải tiến hành các hoạt động xúc tiến thương mại như khuyến mãi, quảng cáo thương mại, triển lãm…để giới thiệu, quảng bá, khuyến khích việc mua hàng và tìm kiếm cơ hội bán hàng cũng như để xây dựng một hình ảnh đẹp về chính họ Như vậy, theo phương thức kinh doanh truyền thống này, để hàng hóa tới được tay người tiêu dùng phải trải qua rất nhiều khâu trung gian, mỗi khâu là một hành động kinh doanh của thương nhân, và mục đích của thương mại là tìm kiếm lợi nhuận, chính vì thế để thu được lợi nhuận thì các thương nhân này phải tăng giá qua mỗi khâu Kết quả là giá thành của sản phẩm mà người tiêu dùng phải trả sẽ bị đẩy lên cao hơn rất nhiều so với chi phí sản xuất ra sản phẩm đó Đây có lẽ cũng là một hạn chế của phương thức bán hàng truyền thống này Từ những hạn chế đó của phương thức kinh doanh truyền thống, một hình thức bán hàng mới ra đời và đã được nhiều thương nhân áp dụng, đó

là phương thức bán hàng trực tiếp để tiêu thụ sản phẩm Theo phương thức này, ban đầu nhân viên tiếp thị bán lẻ sản phẩm trực tiếp cho người tiêu dùng và hưởng hoa hồng trên số lượng sản phẩm tiêu thụ được Hình thức bán hàng này gọi là hình thức bán hàng đơn cấp Dần dần để mở rộng thị trường các nhân viên tiếp thị vừa bán lẻ sản phẩm cho người tiêu dùng vừa tuyển thêm nhân viên tiếp thị khác làm nhà phân phối cho mình và được hưởng hoa hồng trên số sản phẩm do chính mình và nhà phân phối của mình bán được Đây chính là hình thức bán hàng đa cấp hay còn gọi là kinh doanh đa cấp

Kinh doanh đa cấp ngày nay tượng trưng cho mô hình kinh doanh mà doanh số có thể là hàng tỷ đô la Chính vì vậy mà ngày càng có nhiều công ty áp dụng mô hình

kinh doanh này cho phương thức kinh doanh của họ Ngày nay kinh doanh đa cấp đã trở thành một trong những mô hình kinh doanh phát triển nhất của nền kinh tế thế giới ở thế kỷ 21 Ngày càng có nhiều hình thức khác của kinh doanh đa cấp ra đời Chính điều này đã khiến cho kinh doanh đa cấp hứa hẹn sẽ trở thành mô hình kinh doanh của tương lai.5

Kinh doanh đa cấp hay “Multi - level marketing” là một phương thức kinh doanh đầy sáng tạo, một giải pháp tiêu thụ hàng hóa hiện đại, thể hiện sự sáng tạo và nghệ thuật trong kinh doanh, phương thức này có những ưu điểm vượt trội so với các phương thức kinh doanh vẫn thường được sử dụng từ trước đến nay Đây là hoạt động kinh doanh mà doanh nghiệp bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ thông qua người tham gia ở nhiều cấp khác nhau, theo đó, người tham gia sẽ nhận được tiền hoa hồng, tiền thưởng và/hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả bán hàng, cung ứng dịch vụ của mình và của người tham gia khác trong mạng lưới do mình tổ chức ra và được doanh nghiệp chấp nhận.6

Trên thế giới hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về kinh doanh đa cấp Richard Poe, tác giả cuốn “Làn sóng thứ ba- kỷ nguyên mới trong ngành kinh doanh theo mạng” định nghĩa về kinh doanh đa cấp như sau:

“Kinh doanh theo mạng là bất kỳ phương pháp kinh doanh nào cho phép một cá thể kinh doanh độc lập tiếp nhận vào công việc của mình các cá thể kinh doanh khác và lấy ra được các khoản tiền hoa hồng từ công việc kinh doanh của các cá thể mà họ thu hút được”

Theo Don Failla, tác giả cuốn “Kinh doanh theo mạng: Từ A đến Z” thì “Multi - level marketing là hình thức kinh doanh sử dụng những người hợp thành một tổ chức

để lưu hành hàng hóa và dịch vụ từ điểm sản xuất đến người tiêu dùng bằng phương pháp tiếp xúc trực tiếp giữa con người với con người”

Trong khi đó, ở nước ta, kinh doanh đa cấp được đề cập dưới nhiều tên gọi khác nhau như “truyền tiêu đa cấp”, “kinh doanh theo mạng”, “kinh doanh đa cấp”, “tiếp thị đa tầng”… nhưng thực chất đây là những cách dịch khác nhau từ cụm từ tiếng Anh “Multi - level marketing”

Các thuật ngữ “kinh doanh theo mạng” hay “kinh doanh đa cấp” là hai từ gần giống nghĩa nhau và phản ánh khá rõ khái niệm “Multi - level marketing” “Kinh doanh” là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư,

từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi7, do đó từ “kinh doanh” đã bao quát toàn bộ nội hàm của “Multi - level

marketing” từ việc tiếp thị, bán sản phẩm cho đến việc tuyển người, xây dựng mạng lưới phân phối…

1.1.2 Đặc điểm của kinh doanh đa cấp:

Đây là phương thức kinh doanh rất đặc biệt bởi nó có rất nhiều điểm khác biệt so với phương thức kinh doanh truyền thống, điều này thể hiện qua những đặc điểm của phương thức này, cụ thể là:

- Thứ nhất, đây là phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa với nhiều người tham gia vào mạng lưới phân phối Thường thì người tham gia xuất thân là người tiêu dùng của doanh nghiệp, bởi kinh doanh đa cấp là phương thức tiêu thụ sản phẩm thông qua việc sử dụng người tiêu dùng như một phương tiện để quảng cáo Khi đã sử dụng sản phẩm, người tiêu dùng sẽ cảm nhận và hiểu biết về nó, cho nên việc quảng bá cho sản phẩm sẽ rất hữu hiệu và sản phẩm của doanh nghiệp có khả năng được tiêu thụ rộng rãi Người tham gia phải chủ động tìm đến người tiêu dùng để tiếp thị và bán sản phẩm Khách hàng tiềm năng trong kinh doanh đa cấp là những người thân quen của người tham gia, nhưng kinh doanh đa cấp không phải là lợi dụng bạn bè và người thân của bạn, mặc dù việc chia sẽ sản phẩm hoặc dịch vụ cũng như cơ hội cho những người bạn quen biết thì vẫn còn là nền tảng của ngành kinh doanh này

Để trở thành người tham gia kinh doanh đa cấp rất đơn giản, hầu như không có

sự đòi hỏi nào về kiến thức chuyên môn hay bất cứ ràng buộc nào về thời gian, địa điểm làm việc, tất cả mọi người không phân biệt tuổi tác, trình độ, giới tính… đều có thể tham gia kinh doanh đa cấp Người muốn tham gia phải ký hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp8 với doanh nghiệp, mua một số tài liệu liên quan đến sản phẩm, đến doanh nghiệp cũng như kỹ năng tiêu thụ sản phẩm, xây dựng mạng lưới, chính sách trả thưởng…, sau đó tham dự các buổi huấn luyện đào tạo nghiệp vụ kinh doanh do doanh nghiệp tổ chức Đến lúc này, công việc mới thật sự bắt đầu, đó là tìm kiếm cơ hội tiêu thụ sản phẩm và xây dựng mạng lưới phân phối, theo pháp luật Việt Nam thì người tham gia không phải đăng kí kinh doanh khi tham gia bán hàng đa cấp9

Mặc dù đã ký hợp đồng với doanh nghiệp nhưng giữa doanh nghiệp và người tham gia không tồn tại quan hệ lao động, mà ở đó chỉ là mối quan hệ hợp tác tiêu thụ Người tham gia tiến hành các hoạt động một cách độc lập, không phải nhân viên công ty, không nhân danh công ty để bán sản phẩm mà nhân danh chính mình, tự mình quyết định và tự chịu trách nhiệm, tư cách pháp lý này được quy định trong hợp

đồng và doanh nghiệp đương nhiên không bị ràng buộc trách nhiệm bởi những hành động mà họ gây ra, kể cả khi đó là hành vi gian dối, lừa đảo10 Đây là điều rất đáng lưu tâm trong kinh doanh đa cấp, bởi nếu người tham gia thực hiện những hành vi sai trái nhưng những lợi ích có được từ kết quả của hành vi đó thì không chỉ người tham gia được hưởng mà doanh nghiệp cũng có phần Trong khi đó doanh nghiệp lại không phải chịu trách nhiệm về những hành vi này

Người tham gia trực tiếp đưa hàng hóa, dịch vụ đến tay người tiêu dùng thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm bản thân về việc sử dụng hàng hóa, dịch vụ Nơi làm việc của người tham gia rất đa dạng, có thể là nhà hoặc nơi làm việc của người tham gia hoặc người tiêu dùng Như vậy, việc tiêu thụ sản phẩm thông qua mạng lưới người tham gia có những ưu điểm riêng mà những hoạt động khác không thể có được, đó là khả năng tiêu thụ sản phẩm lớn với một thị trường tiêu thụ ổn định, chắc chắn Tương ứng với sự gia tăng số lượng người tham gia là việc mở rộng thị trường tiêu thụ cũng như doanh số tiêu thụ sản phẩm Doanh nghiệp không cần quảng cáo sản phẩm trên phương tiện thông tin đại chúng, đồng thời doanh nghiệp cũng không cần thành lập hệ thống chi nhánh, đại lý phân phối sản phẩm rộng lớn mà chỉ cần trả hoa hồng cho phân phối viên theo khối lượng sản phẩm mà họ tiêu thụ được Với các khoản tiết kiệm trên, doanh nghiệp sẽ có thêm lợi nhuận và có đủ khả năng để chi trả hoa hồng cao cho người tham gia

- Thứ hai, mạng lưới người tham gia được tổ chức thành nhiều cấp khác nhau Mỗi người tham gia ngoài việc đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng thì họ còn tạo

ra mạng lưới phân phối cho riêng mình và hưởng những lợi ích kinh tế nhất định từ kết quả bán hàng, cung ứng dịch vụ của những người trong mạng lưới phân phối riêng đó11 Đây là cơ hội có thật, tuy nhiên cơ hội này thường chỉ dành cho những người tham gia sớm nhất, những người tham gia sau thường phải đối mặt với việc nắm giữ một khối lượng hàng hóa đắt tiền mà không thể tiêu thụ được, vì vậy kinh doanh đa cấp chỉ dành cho những người thật sự năng động, làm việc hết mình mà không dành cho những người lười lao động, chỉ thích ngồi hưởng thụ kết quả lao động của người khác

Như vậy, những người tham gia mới lại tạo lập thành một hệ thống phân phối mới, cứ như thế, mạng lưới phân phối này được tổ chức thành các cấp khác nhau và ngày càng mở rộng vì số người tham gia ở cấp sau bao giờ cũng nhiều hơn cấp trước

đó Tuy nhiên việc phân chia thành nhiều cấp khác nhau trong hoạt động kinh doanh

đa cấp chỉ mang tính hình thức, ở đó không có sự phục tùng mệnh lệnh giữa “cấp

trên” và “cấp dưới” Những người tham gia kinh doanh đa cấp dù ở cấp nào đi nữa thì họ cũng hoàn toàn độc lập trong hoạt động, không chịu sự ràng buộc của nhau Việc phân cấp này chỉ mang ý nghĩa thực tiễn trong chính sách trả thưởng của doanh nghiệp dành cho người tham gia

Khi một cá nhân tham gia kinh doanh đa cấp tức là họ cũng đang bắt đầu xây dựng cho riêng mình một hệ thống phân phối cấp dưới, khi hệ thống phân phối cấp dưới này đạt đến một quy mô nhất định thì cá nhân tham gia ban đầu có thể giảm bớt việc bán lẻ để tập trung quản lý, đỡ đầu người tham gia cấp dưới nhưng vẫn có nguồn thu nhập đáng kể từ kết quả tiêu thụ sản phẩm của mạng lưới người tham gia tuyến dưới

- Thứ ba, hàng hóa và dịch vụ tiêu thụ theo phương thức kinh doanh đa cấp không phải là tất cả sản phẩm tiêu dùng nói chung mà là những sản phẩm tiêu dùng có phân khúc thị trường rộng lớn, phù hợp với hầu hết mọi người và có những ưu điểm vượt trội so với sản phẩm cùng loại trên thị trường Đây thường là những sản phẩm thiết thực, hợp pháp phục vụ nhu cầu và mong muốn của người tiêu dùng với giá cả phải chăng Don Failla đã nói về đặc điểm này như sau: “Trong kinh doanh theo mạng, chúng ta sẽ dễ dàng hơn khi hàng chúng ta dễ bán Hầu hết các công ty kinh doanh theo mạng đều phải chọn hàng hóa dễ bán, còn khi hàng hóa thuộc loại khó bán thì người ta đã bán qua mạng bán lẻ thông thường” Richard Poe đã bổ sung thêm: “Sản phẩm thích hợp nhất cho các công ty kinh doanh đa cấp phải là những sản phẩm đặc biệt mà người tiêu dùng ít biết đến và không thể mua được ở các siêu thị Chúng thường là sản phẩm chăm sóc sức khỏe và sắc đẹp, những sản phẩm chất lượng cao bởi vì chúng có sức thu hút và tác động đến con người”

Kinh doanh đa cấp là phương thức tổ chức tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ có rất nhiều ưu điểm cho cả doanh nghiệp, người tham gia lẫn người tiêu dùng:

- Đối với doanh nghiệp: áp dụng phương thức kinh doanh đa cấp giúp họ giảm tối đa chi phí quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng và chi phí thành lập, duy trì hệ thống chi nhánh, đại lý bán hàng…Thay vào đó doanh nghiệp sẽ sử dụng số tiền này để chi trả các khoản lợi ích kinh tế cho các phân phối viên, đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm, sáng tạo ra những sản phẩm ưu việt hơn để phục vụ đời sống kinh tế xã hội ngày càng tốt hơn Đồng thời chống được hàng giả vì sản phẩm được phân phối đến tận tay người tiêu dùng

- Đối với người tham gia: kinh doanh đa cấp góp phần giải quyết vấn đề việc làm, tăng thu nhập cho người dân, huy động được nguồn vốn và sức lao động nhàn rỗi

hoặc dư thừa trong nhân dân, có thêm quyền được kinh doanh, thêm ý tưởng kinh doanh sáng tạo

- Đối với người tiêu dùng: kinh doanh đa cấp đem đến cho họ sự tiện dụng tối đa vì được các phân phối viên phục vụ tận tình từ khâu giới thiệu cho đến việc đặt mua và giao sản phẩm Hơn nữa, người tiêu dùng có nhiều sự lựa chọn và nhiều cơ hội được

sử dụng hàng chất lượng cao với giá phải chăng

Bên cạnh những ưu điểm vừa nêu thì kinh doanh đa cấp không tránh khỏi những nhược điểm nhất định:

- Thứ nhất, do việc tiếp thị sản phẩm đến những đối tượng là những người thân quen của người tham gia nên việc bán hàng phải dựa trên uy tín, danh dự của người tham gia Nếu không am hiểu đầy đủ về sản phẩm, người tham gia có thể gây thiệt hại cho người tiêu dùng và làm tổn hại đến mối quan hệ thân quen giữa họ

- Thứ hai, kinh doanh đa cấp chân chính thực sự không dễ thành công như nhiều người lầm tưởng Để tiêu thụ được sản phẩm và xây dựng mạng lưới phân phối vững mạnh đòi hỏi người tham gia phải đầu tư rất nhiều công sức trong một khoảng thời gian dài Trong khi đó, do bị lôi cuốn bởi những lời hứa hẹn sẽ đạt mức thu nhập cao

mà không cần tốn nhiều công sức nên rất nhiều người vì không hiểu rõ về kinh doanh

đa cấp nên đã trở thành nạn nhân của mô hình lừa đảo dạng kim tự tháp (kinh doanh

đa cấp bất chính)

1.1.3 Sơ lược về kinh doanh đa cấp trên thế giới:

Kinh doanh đa cấp ra đời trong nền kinh tế thị trường ở Liên bang Mỹ Lịch sử ra đời của phương thức kinh doanh đa cấp gắn liền với tên tuổi của công ty Amway và dòng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng của nó

Kinh doanh đa cấp hay “Multi - level marketing” là phương thức tiêu thụ sản phẩm

do nhà hóa học người Mỹ Karl Renborg (1887-1973) sáng tạo trong khoảng thời gian

từ năm 1927 đến năm 193412 Cụ thể là vào khoảng năm 1927, ông bắt đầu sự nghiệp kinh doanh của mình bằng việc chế biến những thực phẩm bổ sung dinh dưỡng và đưa cho bạn bè dùng thử, nhưng sau một thời gian ông đến thăm bạn bè và xem kết quả như thế nào, ông thấy sản phẩm của mình bị lãng quên Điều này đã đưa ông đến một ý tưởng mới, ông chia sản phẩm của mình cho bạn bè, họ sử dụng chúng, nếu thích chúng thì chia sẻ cho bạn bè họ và họ sẽ nhận được hoa hồng Không dừng lại ở

đó, ông còn quyết định trả hoa hồng cho người quen của bạn mình nếu những người này tiếp tục mở rộng việc tiêu thụ sản phẩm trong các mối quan hệ mà họ có được

12

Http: // www.kinhdoanhtheomang.com/lichsu.asp

Nhờ đó mà ông đã giải quyết được các khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm và doanh thu bán hàng tăng ngoài sức tưởng tượng Đây chính là thời điểm kinh doanh

đa cấp ra đời

Hoạt động kinh doanh sản phẩm dinh dưỡng bổ sung của Renborg bắt đầu từ công ty California Vitamin, đổi tên là Nutrilite Products năm 1939 Theo báo cáo thì hoạt động kinh doanh đa cấp bắt đầu nở rộ từ năm 1945 khi công ty do Lee S.Mytinger và William S Caselberry lãnh đạo, sản phẩm được phân phối toàn quốc Doanh thu công ty lên đến 500 000 USD/tháng nhưng những người sáng lập doanh nghiệp cũng bắt đầu gặp rắc rối về mặt pháp lý Từ năm 1947, Mytinger, Casselberry, Renborg liên tục phải hầu tòa vì những vụ kiện tụng có liên quan đến hoạt động của công ty Năm 1951, Tòa án ra bản án cấm bất kì ai phân phối các sản phẩm dinh dưỡng bổ sung của Nutrilite trong hoạt động kinh doanh đa cấp mà quảng cáo quá mức về các sản phẩm này Quyết định này còn đưa ra một danh sách dài những điều được phép

và không được phép tuyên bố về các sản phẩm dinh dưỡng bổ sung

Rich DeVos và Jay Van Andel đã từng là bạn bè và cùng tham gia phân phối các sản phẩm của Nutrilite sau khi tốt nghiệp trung học Khi làm người phân phối cho Nutrilite, họ đã xây dựng mạng lưới với trên 2000 người tham gia Tuy nhiên khi nhận thấy Nutrilite có dấu hiệu khó khăn về tài chính, họ thành lập một công ty mới- công ty American Way Association, thường được gọi là Amway Họ bắt đầu tung ra thị trường các sản phẩm tẩy rửa và sau đó là hàng loạt các sản phẩm khác như mỹ phẩm, nữ trang, đồ nội thất, điện tử… Doanh thu tăng nhanh từ nửa triệu USD năm

1959 lên đến hơn 1 tỷ USD vào đầu những năm 1980 Thật thú vị khi biết rằng rất nhiều công ty tiên phong trong mô hình kinh doanh đa cấp điều xuất phát từ những công ty bán hàng trực tiếp sau khi khám phá sức mạnh kinh doanh đa cấp qua những thành công đáng kể của tập đoàn Amway và những công ty khác Những công ty bán hàng trực tiếp này có xu hướng áp dụng mô hình kinh doanh đa cấp ngày càng nhiều, Richard Poe đã viết, vào năm 1990, 75% các công ty thành viên của hiệp hội các công ty bán hàng trực tiếp họat động theo hình thức hưởng hoa hồng trực tiếp nhưng đến những năm cuối thập niên số lựợng các công ty này giảm xuống còn 23% và hiện nay mô hình kinh doanh đa cấp được khoảng 77% các công ty ở Mỹ áp dụng

Theo các chuyên gia kinh tế thì lịch sử ra đời của kinh doanh đa cấp từ trước cho đến nay được chia thành 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1 (giai đoạn hình thành) từ năm 1940 đến 1979: kinh doanh đa cấp được hình thành từ nền kinh tế thị trường của Mỹ, giai đoạn này kinh doanh đa cấp còn trong thời kỳ sơ khai nên chưa có pháp luật điều chỉnh, hoạt động kinh doanh đa

cấp còn mang tính tự phát, phát sinh nhiều vấn đề ảnh hưởng không tốt cho nền kinh

tế và xã hội

Giai đoạn 2 (giai đoạn đấu tranh và tồn tại) từ năm 1979 đến 1990: kinh doanh

đa cấp được phổ biến rộng rãi, đồng thời các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp phải đối mặt với hàng loạt vụ kiện tụng khắp nơi Kết quả là pháp luật về kinh doanh đa cấp ra đời và từng bước đưa hoạt động này vào khuôn khổ

Giai đoạn 3 (giai đoạn ổn định và phát triển) từ năm 1990 đến nay: kinh doanh

đa cấp được phổ biến rộng rãi, pháp luật về kinh doanh đa cấp tương đối hoàn thiện, kinh doanh đa cấp được nhiều quốc gia thừa nhận và ban hành văn bản pháp luật điều chỉnh13

1.1.4 Kinh doanh đa cấp ở Việt Nam:

So với các nước trên thế giới, kinh doanh đa cấp xuất hiện ở Việt Nam khá muộn, khi

mà ở các nước kinh doanh đa cấp đã bước vào thời kỳ ổn định và pháp luật về kinh doanh đa cấp đang dần được hoàn thiện Với lượng dân số gần 80 triệu người, Việt Nam là thị trường rất tiềm năng của kinh doanh đa cấp Kinh doanh đa cấp xuất hiện

ở Việt Nam trong khoảng thời gian những năm 1990- 200014, khi công ty Nikken (kinh doanh thiết bị y tế) áp dụng kinh doanh đa cấp cho việc phân phối các sản phẩm của mình Vào thời điểm đó, hoạt động này chưa được dư luận chú ý vì chưa phổ biến Khoảng năm 2001 trở đi, hàng loạt công ty áp dụng hoạt động kinh doanh

đa cấp ra đời như Sinh Lợi, Thiên Sư, Châu Thành Phát, Avon, Oriflame…các sản phẩm đa phần đều được nhập khẩu từ nước ngoài, số lượng người tham gia nhanh chóng tăng lên, các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp nhanh chóng mở rộng mạng lưới phân phối tại nhiều địa phương khác nhau trong cả nước như TP.HCM, Hà Nội, Hải Phòng, Đăklăk…và kèm theo đó là hàng loạt vụ bê bối xẩy ra của các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính Đã có nhiều ý kiến cho rằng nên cấm hoạt động này song đây là một phương thức kinh doanh có rất nhiều ưu điểm vượt trội, pháp luật không thể cấm kinh doanh đa cấp Nhà nước ta đã gián tiếp thừa nhận kinh doanh đa cấp chân chính thông qua việc quy định những dấu hiệu của kinh doanh đa cấp bất chính tại Điều 48 Luật cạnh tranh ngày 03/12/2004 và ban hành Nghị định 110/NĐ-

CP ngày 24/08/2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp và Thông

Tư số 19/2005/TT-BTM ngày 08/11/2005 của Bộ Thương mại hướng dẫn một số điều của Nghị Định 110/2005/NĐ-CP, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với

hoạt động kinh doanh đa cấp đồng thời chấm dứt cuộc tranh luận nên hay không nên cấm kinh doanh đa cấp

Ở nước ta, pháp luật chỉ nhìn nhận kinh doanh đa cấp dưới góc độ là “bán hàng đa cấp” và được định nghĩa như sau:

“Bán hàng đa cấp được hiểu là phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa đáp ứng các điều kiện sau:

1 Việc tiếp thị để bán lẻ hàng hóa được thực hiện thông qua mạng lưới người tham gia gồm nhiều cấp, nhiều khách hàng khác nhau;

2 Hàng hóa được người tham gia tiếp thị trực tiếp cho người tiêu dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không phải là địa điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc người tham gia;

3 Người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp sẽ được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng của mình và của người tham gia cấp dưới trong mạng lưới

do mình tổ chức ra và mạng lưới đó được doanh nghiệp chấp thuận”15

Tuy nhiên, do đây là mô hình kinh doanh còn khá mới ở Việt Nam, nhận thức của người dân chưa hiểu thực sự bản chất về ngành kinh doanh này nên có hai xu hướng đánh giá: Một là phủ nhận hoàn toàn, hai là khuếch đại quá lớn về cơ hội kinh doanh,

về sản phẩm Hơn thế nữa, pháp luật của ta còn nhiều lỗ hỗng, các quy định về doanh nghiệp bán hàng đa cấp còn chưa rõ ràng, nhiều điểm rất dễ để các doanh nghiệp làm

ăn không minh bạch lợi dụng, gây mất lòng tin với nhân dân Điển hình là công ty cổ phần Sinh Lợi trước đây.Kiểu kinh doanh theo mạng ở Việt Nam hiện nay khá phổ biến Và dường như nó đã trở nên biến trướng, các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính cố tình làm trái quy định của pháp luật để tìm kiếm lợi nhuận Vì vậy, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, rất cần có sự quản lý của Nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp, cần phải xây dựng cơ chế kiểm soát hợp lý, đảm bảo cho kinh doanh đa cấp tồn tại và phát huy tối đa những ưu điểm của nó và hạn chế các khuyết tật nhằm chống cạnh tranh không lành mạnh trong nền kinh tế thị trường

1.2 Một số nội dung cơ bản về hành vi kinh doanh đa cấp bất chính: 1.2.1 Khái niệm hành vi kinh doanh đa cấp bất chính:

Bên cạnh các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp hợp pháp và minh bạch; trên thị trường Việt Nam cũng xuất hiện khá nhiều các tổ chức, cá nhân kinh doanh bán hàng

15

Khoản 11 Điều 3 Luật cạnh tranh 2004 và Điều 3 Nghị định 110/2005/NĐ-CP.

có dấu hiệu kinh doanh bất hợp pháp, lừa đảo người tiêu dùng, mà Nghị định 110/2005/NĐ- CP của Chính phủ gọi là “hoạt động bán hàng đa cấp bất chính”, hay

bán hàng đa cấp theo mô hình kim tự tháp

Kinh doanh đa cấp bất chính hay “Pyramid scheme” là hiện tượng xuất hiện vào cuối những năm 1960 bởi thương nhân người Hoa Kỳ Glen Turner Đây là hoạt động bất chính vì nó đi ngược lại với đạo đức truyền thống kinh doanh, vi phạm pháp luật (cạnh tranh không lành mạnh), hậu quả là gây thiệt hại cho người tiêu dùng, đối thủ cạnh tranh (các doanh nghiệp khác) và những người tham gia trong hệ thống kinh doanh

Hiện nay, có rất nhiều thuật ngữ dùng để phản ánh cụm từ “Pyramid scheme” như “

mô hình lừa đảo dạng kim tự tháp”, “mô hình tháp ảo”, “ kinh doanh đa cấp bất chính”…Trong kinh doanh đa cấp bất chính, việc bán lẻ sản phẩm cho người tiêu dùng chỉ là thứ yếu, thậm chí là vỏ bọc cho việc tuyển người nên nền tảng của việc kinh doanh không có, giá trị hàng hóa thật sự không được tạo ra, không có sự lưu thông hàng hóa, lợi nhuận thu được không phải từ kết quả bán hàng hay cung ứng dịch vụ mà từ việc tuyển người tham gia hệ thống phân phối Vì vậy, cho đến khi không còn người để tuyển thêm nữa thì lợi nhuận cũng không còn, lúc này những người đứng đầu doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính đã “cao chạy xa bay” cùng với số tiền rất lớn, đây chính là lúc mô hình tháp ảo sụp đổ và thể hiện rõ bản chất lừa đảo của doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính

Việc đưa ra khái niệm cụ thể về kinh doanh đa cấp bất chính là rất khó, bởi lẽ hiện nay có rất nhiều doanh nghiệp kinh doanh đa cấp sử dụng những thủ đoạn tinh vi và

đa dạng nhằm thu lợi bất chính Pháp luật các nước trên thế giới cũng đưa ra nhiều định nghĩa về kinh doanh đa cấp bất chính, theo Luật chống mô hình tháp ảo năm

2003 của Hoa kỳ thì “Kinh doanh đa cấp bất chính là một kế hoạch mà trong đó người tham gia quan tâm đến quyền được nhận tiền hoa hồng chủ yếu từ việc tuyển người mới tham gia vào mạng lưới hơn là từ tiền bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cho những người tham gia hoặc bởi những người tham gia cho người khác.”

Pháp luật một số nước khác như Canada, Singapore… cũng đưa ra định nghĩa tương

tự bằng cách chỉ ra mục đích thực sự của kinh doanh đa cấp bất chính là tuyển thêm người mới và thu nhập của doanh nghiệp cũng như những người tham gia thuộc tầng trên có nguồn gốc chủ yếu từ tiền đóng góp của những người mới tham gia hơn là từ tiền lời thu được qua việc bán lẻ sản phẩm16

Đối với pháp luật Việt Nam, kinh doanh đa cấp bất chính được nhìn nhận dưới góc

độ là hoạt động bán hàng đa cấp bất chính, và hoạt động bán hàng đa cấp chỉ bị coi là

16

Hà Ngọc Sơn, Luận văn Thạc sỹ “Pháp luật về kinh doanh đa cấp” 2006

đối tượng của pháp luật cạnh tranh khi có dấu hiệu không lành mạnh, theo Luật cạnh tranh năm 2004, việc bán hàng đa cấp bị coi là bất chính khi có đủ hai điều kiện sau:

- Thứ nhất, thực hiện một trong các hành vi mà luật liệt kê

Theo Điều 48 Luật cạnh tranh năm 2004, các hành vi được liệt kê bao gồm:

1 Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hóa ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

2 Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa

đã bán cho người tham gia để bán lại;

3 Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

4 Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hành đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia

- Thứ hai, nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới17 Nói tóm lại, dù được thể hiện dưới nhiều định nghĩa khác nhau nhưng bản chất của kinh doanh đa cấp bất chính không thay đổi, rõ ràng đây là một hình thức lừa đảo, gây phương hại cho những người tham gia, những người tiêu dùng và những doanh nghiệp làm ăn chân chính khác Vì vậy mà pháp luật các nước trên thế giới đều cấm kinh doanh đa cấp bất chính để bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ thể trong kinh doanh cũng như người tiêu dùng

1.2.2 Phân biệt giữa kinh doanh đa cấp chân chính và kinh doanh đa cấp bất chính:

Mặc dù giữa kinh doanh đa cấp chân chính và kinh doanh đa cấp bất chính có nhiều điểm tương đồng như cùng tổ chức mạng lưới người tham gia thành các tầng khác nhau, trong đó mỗi người có quyền tuyển thêm người mới và có kế hoạch chi trả hoa hồng qua nhiều cấp nhưng giữa chúng có những điểm khác biệt rõ nét xuất phát từ bản chất của chúng

Dấu hiệu đầu tiên để có thể phân biệt hoạt động kinh doanh đa cấp hợp pháp hay không đó là mô hình trả thưởng của thành viên của mạng lưới bán hàng Nếu hoa hồng của một thành viên có được từ doanh số bán hàng của thành viên đó thì đó là

17

Về vấn đề này, xem thêm Ts Lê Danh Vĩnh, Ts Hoàng Xuân Bắc, Th.s Nguyễn Ngọc Sơn,“Pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam”, Nhà xuất bản Tư pháp Hà Nội 2006, trang 198 đến 201

dấu hiệu của kinh doanh đa cấp hợp pháp, nhưng nếu khoản thu nhập được doanh nghiệp trả cho thành viên do đã giới thiệu thêm các thành viên khác vào mạng lưới thì đó chính là dấu hiệu của doanh nghiệp kinh doanh bất chính Mục đích của kinh doanh đa cấp chân chính là bán lẻ hàng hóa cho người tiêu dùng để thu lợi nhuận cho nên việc bán lẻ sản phẩm là công việc chủ yếu của mọi phân phối viên và thu nhập của doanh nghiệp cũng như phân phối viên đều phụ thuộc vào doanh thu bán lẻ sản phẩm Trái lại, kinh doanh đa cấp bất chính với mục đích lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản của những người tham gia nên kinh doanh đa cấp bất chính không quan tâm đến việc bán lẻ sản phẩm mà quan tâm đến việc tuyển thêm người mới để chiếm đoạt tài sản của họ, do đó mà lợi nhuận từ việc bán lẻ sản phẩm trong kinh doanh đa cấp bất chính hầu như không có hoặc nếu có cũng không đáng kể, thu nhập của người tham gia trong mạng lưới kinh doanh đa cấp bất chính có nguồn gốc chủ yếu từ tiền đóng góp của những người mới tham gia xây dựng mạng lưới Ta có thể lấy ví dụ về quy định của công ty Nino Vina, một công ty phân phối sản phẩm nước trái nhàu ở Việt Nam Để có thể trở thành thành viên cấp I của mạng lưới phân phối, các phân phối viên phải mua 1 thùng 4 chai nước Tahitian Noni Juice với giá gốc là 2,7 triệu đồng, giá phân phối là 3,2 triệu đồng Nếu thành viên cấp I giới thiệu thêm được 3 người khác tham gia vào mạng lưới (mỗi người lại đóng 2,7 triệu đồng) thì sẽ được hoa hồng 20% tổng số tiền những người này mua sản phẩm 3 người sau này được coi là thành viên cấp II Nếu các thành viên cấp II này giới thiệu thêm được 3 người khác tham gia vào mạng lưới thì thành viên cấp I sẽ tự động được hưởng thêm 5% tổng số tiền mà 3 thành viên cấp III nộp để mua sản phẩm Theo tính toán, khi mạng lưới phát triển đến tầng thứ 8 thì số tiền hoa hồng được chuyển về tài khoản của

“người lôi kéo” ban đầu là 56,2 triệu đồng mặc dù người này không phải làm gì ngoài việc rủ rê được 3 người mới tham gia vào mạng lưới phân phối Như vậy theo

mô hình trả hoa hồng này, thu nhập thu được không phải xuất phát việc bán sản phẩm

mà là do chiếm dụng tiền của các thành viên tiếp theo trong mạng lưới18

Dấu hiệu tiếp theo có thể dễ nhận biết để xác định được một doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính là bắt buộc người tham gia phải mua một lượng hàng hóa ban đầu với giá tiền cao hơn giá trị bán ngoài thị trường nhiều lần mà không được hoàn lại Ví dụ, máy ozone được Công ty Sinh Lợi bán với giá 3 triệu đồng, gấp 3 lần giá thị trường của sản phẩm, đầu đĩa DVD giá 4,5 triệu đồng, đồng hồ đeo tay 3,5 triệu đồng, bộ mỹ phẩm 3 triệu đồng, … Thông thường, các sản phẩm của các công ty kinh doanh đa cấp bất chính không được quảng cáo và rao bán trong các chợ và siêu

18

Http: // www.nciec.gov.vn/index.nciec?1334

thị và để có thể trở thành viên của mạng lưới bán hàng, một điều kiện bắt buộc là phải mua sản phẩm của công ty Sau khi sản phẩm đã được bán cho thành viên đầu tiên, công ty sẽ không chịu trách nhiệm hoàn lại tiền cũng như không có chính sách bảo hành, hậu mãi gì đối với các sản phẩm bán ra Mục đích của người mua không phải là để sử dụng sản phẩm mà là để trở thành thành viên của mạng lưới và lôi kéo được những người khác tham gia và hưởng hoa hồng trên chính việc tham gia của những người đó Với việc giá thành sản phẩm cao hơn rất nhiều giá thực tế (ngay cả khi đã cộng cả tiền hoa hồng trả cho đại lý phân phối các cấp), doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính sẽ thu được những khoản lợi nhuận khổng lồ mà không cần quan tâm nhiều lắm tới năng suất lao động và chất lượng sản phẩm mình bán ra Nhìn từ góc độ sản phẩm, doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính không quan tâm đến việc bán lẻ sản phẩm cho người tiêu dùng nên sản phẩm của họ không có chất lượng hoặc chất lượng không cao Còn đối với doanh nghiệp kinh doanh đa cấp chân chính, họ muốn tạo ra uy tín trong kinh doanh để thu hút người tiêu dùng và mở rộng quy mô tiêu thụ nên họ phải đầu tư nâng cao chất lượng, đưa ra thị trường những sản phẩm ưu việt nhất

Xét về khía cạnh quản lý, một doanh nghiệp kinh doanh đa cấp bất chính sẽ không minh bạch về địa điểm đặt trụ sở chính, không có con dấu và không đăng ký hoạt động kinh doanh với các cơ quan có trách nhiệm, hoặc có đăng ký trụ sở chính nhưng lại không đăng ký kinh doanh cho các chi nhánh mới mở19 Ở Việt Nam, nhiều công

ty kinh doanh đa cấp chuyển địa bàn hoạt động sang các tỉnh vùng sâu, vùng xa, nơi người dân (chủ yếu là nông dân) ít có điều kiện tiếp cận với các thông tin mới và dễ

bị “lôi kéo” tham gia vào mạng lưới bán hàng Các công ty kinh doanh đa cấp bất chính cũng thường tổ chức các buổi tuyên truyền, quảng bá sản phẩm và hình thức bán hàng thu hút một số lượng rất đông người đến xem, dễ gây mất ổn định trật tự xã hội Trên các tờ rơi, tờ quảng cáo của các công ty này cũng không đóng dấu của công

ty, việc chi trả tiền hoa hồng cho các thành viên cũng không kèm theo các hóa đơn, chứng từ hợp lệ

Trong mạng lưới kinh doanh đa cấp chân chính, phân phối viên cấp dưới có thể có thu nhập cao hơn phân phối viên cấp trên và thường có sự bứt phá, vượt cấp giữa các phân phối viên Do các phân phối viên độc lập với nhau trong hoạt động kinh doanh nên nếu phân phối viên cấp dưới có khả năng tiếp thị bán lẻ tốt và biết cách đào tạo, xây dựng mạng lưới phân phối vững mạnh thì hoàn toàn có thể tổ chức tiêu thụ lượng sản phẩm nhiều hơn và đạt mức thu nhập cao hơn phân phối viên cấp trên Còn trong kinh doanh đa cấp bất chính, người ở tầng cao hơn luôn có thu nhập cao hơn so với

19

Nguyễn Hồng Thanh, “Dấu hiệu bán hàng đa cấp bất chính và các quy định pháp luật chống bán hàng đa

cấp bất chính”, http://windows7.vn/4rum/t6790/, 20/05/2009

người ở tầng dưới, do sản phẩm thường có giá cao hơn so với giá trị sử dụng của chúng nên người tiêu dùng thuần túy sẽ không chấp nhận, mà sản phẩm chỉ bán được cho những người muốn tham gia mạng lưới, vì vậy những người tham gia mạng lưới

ít khi tổ chức tiêu thụ được lượng sản phẩm lớn hơn so với phân phối viên trực tiếp

đỡ đầu họ nên họ không thể có thu nhập cao hơn được

Chúng ta có thể lấy hai ví dụ về doanh nghiệp kinh doanh đa cấp chân chính và kinh doanh đa cấp bất chính để làm rõ những điểm trên Ví dụ điển hình về kinh doanh đa cấp bất chính trong thời gian gần đây là Công ty TNHH Thiên Ngọc Minh Uy đã thực hiện hàng loạt sai phạm về hoạt động bán hàng đa cấp tại Cao Bằng20 Công ty Thiên Ngọc Minh Uy được Sở Kế hoạch và đầu tư thành phố Hà Nội cấp giấy chứng nhận đăng kí kinh doanh số 4102025581 ngày 30/6/2006 và được Sở Thương mại thành phố Hà Nội cấp giấy phép tổ chức bán hàng đa cấp số 01-02-000007 ngày 25/7/2006 Trụ sở chính của công ty nằm ở 36, đường Phạm Hùng, Mỹ Đình, huyện

Từ Liêm, Hà Nội Công ty TNHH Thiên Ngọc Minh Uy thực hiện việc bán hàng đa cấp trên địa bàn tỉnh Cao Bằng từ tháng 01/2007, đến nay đã thu hút được khá nhiều người tham gia vào mạng lưới bán hàng Trong thời gian hoạt động, công ty đã gây nhiều bức xúc trong dư luận xã hội trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, các cơ quan chức năng đã nhận được nhiều đơn từ khiếu nại của người dân, lực lượng quản lý thị trường cũng đã xử phạt hành chính 5 triệu đồng do những hành vi vi phạm quy chế ghi nhãn mác hàng hóa

Để làm rõ sự việc, Sở Thương mại – Du lịch tỉnh Cao Bằng đã thành lập đoàn thanh tra việc chấp hành pháp luật của Công ty TNHH Thiên Ngọc Minh Uy Theo kết luận của thanh tra, công ty đã có những sai phạm trong quy định bán hàng đa cấp như: bán hàng không đúng mặt hàng đã đăng kí; không thông báo trung thực, đầy đủ danh sách khách hàng tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp; khi khách hàng muốn trả lại hàng thì từ chối hoặc chỉ trả một phần giá trị; các nhân viên của công ty yêu cầu những người muốn tham gia vào mạng lưới bán hàng đa cấp phải mua một lượng hàng hóa trước rồi mới được ký hợp đồng; trong quá trình bán hàng đa cấp tại Cao Bằng, công

ty chưa có đại diện chính thức để giải quyết các quan hệ phát sinh, không thực hiện được việc thường xuyên giám sát hoạt động của người tham gia, những nhân viên mới tham gia vào mạng lưới đã không nhận được thông tin đầy đủ…

Trong khi đó, Công ty mỹ phẩm Avon được đánh giá là một trong số hiếm những doanh nghiệp thực hiện tốt phương thức bán hàng đa cấp tại Việt Nam21 Avon đã đầu tư nhà máy sản xuất tại khu công nghiệp Việt Nam- Singapore với tổng vốn đầu

tư là 3 triệu USD Toàn bộ sản phẩm mà công ty đang phân phối đều được sản xuất

trong nước (nguyên liệu nhập từ Philippines) nên giá thành vừa phải và đặc tính sản phẩm phù hợp với khí hậu Việt Nam

Điểm nổi bật đáng chú ý đầu tiên của Avon là trên mỗi cuốn catalogue sản phẩm đều

in rõ dòng chữ “sản phẩm được đổi hoặc trả lại trong vòng 30 ngày, kể từ ngày mua với điều kiện còn nguyên vẹn, chưa qua sử dụng”

Để trở thành đại diện bán hàng của Avon, khách hàng chỉ đóng một khoản phí là 100 ngàn đồng sau đó nhận một túi xách (dùng đựng sản phẩm khi đi bán hàng), ba món hàng trị giá trên 100 ngàn đồng để dùng thử trước khi đi tư vấn cho khách hàng và được tham gia vào các buổi huấn luyện nghiệp vụ (cách trang điểm, chăm sóc da) Sau khi hoàn thành thủ tục đăng kí như vậy thì đại diện bán hàng sẽ nhận được các cuốn catalogue trong đó có đầy đủ hình ảnh các sản phẩm của công ty, giá thành sản phẩm và công dụng…Nếu đại diện bán hàng không có vốn cũng không cần phải mua hàng, chỉ cần giới thiệu catalogue đến bạn bè, người thân và khi có khách đặt mua hàng (theo mẫu trong catalogue) thì quay về công ty lấy hàng giao để kiếm thêm thu nhập

Đại diện bán hàng của Avon chỉ được hưởng hoa hồng từ 20-30%/doanh số bán hàng, trong khi đó giá thành sản phẩm của Avon thì rất thấp (từ 29-185 ngàn đồng/sản phẩm) Ngoài ra, nếu tuyển dụng được người tham gia vào nhóm mình thì đại diện bán hàng được hưởng hoa hồng 7%/doanh số bán hàng/người do mình trực tiếp tuyển, và từ 1%-2%/người do cấp dưới mình tuyển Như vậy, Avon chỉ tính hoa hồng cho mạng lưới bán hàng của mình ở mức độ là 2 cấp

Mỗi sản phẩm Avon bán ra đều có hóa đơn bán hàng (người mua chịu 10% thuế giá trị gia tăng), với các đại diện bán hàng được hưởng hoa hồng từ nhóm của mình thì đến kỳ lương sẽ bị giữ lại 5% để đóng thuế thu nhập cá nhân cho họ

Với cách làm như thế, dù mới có mặt tại Việt Nam cuối tháng 4/2004 vừa qua, nhưng Avon đã phát triển được hơn 8.000 đại diện bán hàng, một đại diện bán hàng giỏi tại Đồng Nai đã đạt doanh số bán hàng khoảng 150 triệu đồng/tháng Như vậy, có thể thấy doanh nghiệp bán hàng đa cấp chân chính luôn quan tâm đến việc cung cấp cho người tiêu dùng sản phẩm có giá thành rẻ (nhờ giảm được chi phí qua các khâu trung gian như khuyến mãi,quảng cáo lớn…), chứ không phải là tạo ra nhiều tầng lớp trung gian, với tỷ lệ hoa hồng cao để đội giá thành lên gấp nhiều lần

Có thể nói, nếu nắm vững bản chất của hoạt động bán hàng đa cấp sẽ không khó khăn

để có thể nhận biết các dấu hiệu của bán hàng đa cấp bất chính và trên cơ sở đó có thể đề ra chính sách quản lý thích hợp đối với hoạt động kinh doanh bất chính này, phải đặt ra pháp luật chống lại nó nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các

doanh nghiệp kinh doanh chân chính cũng như làm trong sạch môi trường kinh doanh

1.2.3 Tác động từ kinh doanh đa cấp bất chính đối với nền kinh tế thị trường:

Kinh doanh đa cấp bất chính là hành vi của doanh nghiệp gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác, làm giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường hoặc gây thiệt hại đến lợi ích chính đáng của người tiêu dùng, trong đó sử

dụng những biện pháp mang tính gian dối, phân biệt đối xử, thiếu trung thực

Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy các chủ thể kinh doanh, nhưng chính lợi nhuận cũng làm phát sinh những thủ đoạn không lành mạnh, không trung thực trong kinh doanh Kinh doanh đa cấp bất chính tạo nên môi trường cạnh tranh không lành mạnh, thể hiện ở việc lôi kéo, dụ dỗ, giành giật người tham gia với những thông tin gian dối về lợi ích vật chất sẽ được hưởng cũng như thông tin về sản phẩm, làm cho sản phẩm của đối thủ cạnh tranh không tiêu thụ được Một khi đã có quá nhiều người tiêu dùng bị lợi dụng và họ bắt đầu cảnh giác với hành vi kinh doanh này thì sẽ ảnh hưởng lớn đến cơ hội kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp chân chính do hai hành vi này có nhiều điểm giống nhau, người tiêu dùng khó phân biệt cộng thêm tâm lý “sợ” bị lừa của người tiêu dùng, phương thức kinh doanh đa cấp khó có thể mà tồn tại

Kinh doanh đa cấp bất chính là lôi kéo, là dụ dỗ, người tham gia khi biết mình

đã bị lừa thì sẽ cố gắng lôi kéo bất kì ai có thể là người thân, bạn bè, hàng xóm…để

có thể lấy lại vốn, điều này có thể tạo ra tâm lý thù ghét khi những người bị lôi kéo phát hiện ra rằng mình cũng bị lừa bởi chính người đã kêu gọi mình tham gia Đây là hiện tượng xảy ra phổ biến ở các vùng nông thôn khi mà số tiền họ bỏ ra để tham gia mạng lưới là không nhỏ so với thu nhập của người nông dân để rồi kết quả nhận được là những sản phẩm đôi khi họ cũng không biết sử dụng để làm gì, do tâm lý tiếc tiền nên họ lại cố gắng dụ dỗ người khác tham gia và cứ thế một vòng luẩn quẩn cứ hình thành

Về mặt xã hội, kinh doanh đa cấp bất chính làm gia tăng tỉ lệ những hành vi vi phạm pháp luật ở một số tội như lừa đảo chiếm đoạt tài sản, quảng cáo gian dối…

CHƯƠNG II: PHÁP LUẬT CHỐNG HÀNH VI KINH DOANH ĐA CẤP BẤT

CHÍNH

2.1 Pháp luật một số nước về chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính:

Pháp luật chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính luôn được xem là một bộ phận quan trọng trong pháp luật cạnh tranh của nhiều nước trên thế giới như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Canada, Pháp, Singapore…

Ở Hoa Kỳ, pháp luật về chống kinh doanh đa cấp bất chính là một bộ phận không thể tách rời của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng vì chúng được ban hành nhằm mục đích bảo vệ các cá nhân khỏi sự lừa đảo của mô hình tháp ảo Theo đó, pháp luật Hoa Kỳ xác định một chương trình kinh doanh đa cấp hợp pháp hay không hợp pháp là dựa trên dấu hiệu quy định trả thưởng của doanh nghiệp, nếu doanh nghiệp trả tiền cho người tham gia nhờ việc bán hàng của những người mà anh ta đã tuyển dụng và cả những người do mạng lưới của anh ta tuyển dụng thì đó là kinh doanh đa cấp hợp pháp; còn nếu doanh nghiệp trả tiền cho những người tham gia chỉ

vì anh ta giới thiệu hoặc tuyển dụng người mới vào tham gia vào mạng lưới thì đó là kinh doanh đa cấp bất hợp pháp Bên cạnh dấu hiệu trên thì cơ quan có thẩm quyền của Hoa Kỳ còn có thể xác định được tính hợp pháp hay bất hợp pháp thông qua việc tìm hiểu phân phối viên sử dụng thời gian chủ yếu để tuyển người hay bán hàng Nếu xác định được thời gian chủ yếu của phân phối viên được dùng vào việc tuyển người thì bị coi là mô hình tháp ảo

Theo pháp luật của Trung Quốc, bán hàng hình tháp (kinh doanh đa cấp) là việc bán hàng trực tiếp từ một doanh nghiệp sản xuất cho khách hàng thông qua đại

lý bán hàng hình tháp trung gian mà không thông qua các cửa hàng, bao gồm cả việc bán hàng hình tháp đa cấp hay đơn cấp Bán hàng hình tháp đa cấp là một phương thức bán hàng thông qua nhiều hơn hai cấp đại lý bán hàng trong đó sản phẩm liên quan sẽ được chuyển từ cấp này sang cấp khác22 Ở Trung Quốc, kinh doanh đa cấp xuất hiện vào những năm đầu của thập niên 90, đến giữa thập niện 90 thì phương thức kinh doanh này bị lên án mạnh mẽ Hiện nay, Trung Quốc chỉ thừa nhận tính hợp pháp của hoạt động này nhưng có những quy định rất chặt chẽ như:

- Bắt buộc doanh nghiệp phải có nhà máy sản xuất tại Trung Quốc

- Không được tập trung quá đông người làm mất trật tự an ninh xã hội

- Sản phẩm phải bán đến tận tay người tiêu dùng

- Sản phẩm dinh dưỡng phải được Bộ Y Tế cấp giấy phép

22

Điều 2 Quy định về quản lý bán hàng hình tháp của Trung Quốc 2007

- Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với sản phẩm của mình bán đến tay người tiêu dùng, nếu người tiêu dùng bị ảnh hưởng đến sức khỏe theo giám định của

cơ quan thẩm định mà do sản phẩm gây nên

- Không được buộc người tham gia phải mua một lượng hàng hóa quá nhiều

mà người bình thường trong một thời gian ngắn không thể bán được…

Theo pháp luật Canada thì vấn đề kinh doanh đa cấp được ghi nhận tại điều 55 Luật Cạnh Tranh năm 1933 dưới hình thức là quy định cấm mô hình tháp ảo Cụ thể hơn thì Pháp luật Canada nhìn nhận mô hình tháp ảo dưới góc độ là hành vi cạnh tranh không lành mạnh và đưa ra dấu hiệu để phân biệt kinh doanh đa cấp chân chính

và kinh doanh đa cấp bất chính dựa vào cách thức kinh doanh của doanh nghiệp Theo đó, mục đích của kinh doanh đa cấp bất chính là lấy tiền của người tham gia và dùng người tham gia để tuyển dụng những người dễ lừa gạt khác, trong khi đó mục đích của kinh doanh đa cấp chân chính là bán hàng, tiêu thụ sản phẩm theo nguyên tắc là càng nhiều người tham gia mạng lưới phân phối, càng có nhiều hành hóa được bán cho người tiêu dùng Pháp luật Canada quy định biện pháp chế tài cho những người thành lập hoặc tham gia mô hình kinh doanh đa cấp bất chính có thể là bị phạp tiền đến 200.000 đô-la Canada hoặc phạt tù từ 1 đến 5 năm hoặc cả hai hình phạt trên

Ở Pháp, những quy định chống mô hình tháp ảo được quy định cụ thể trong bộ luật tiêu dùng của Pháp, ví dụ như doanh nghiệp phải mua lại sản phẩm đã bán cho người tham gia theo những điều kiện trong hợp đồng tham gia; cấm doanh nghiệp yêu cầu người tham gia muốn nhận hoa hồng, tiền thưởng thì phải giới thiệu được người mới tham gia; doanh nghiệp không được buộc người tham gia phải nộp bất kì một khoản tiền nào dưới danh nghĩa “tiền đầu tư”; người tham gia có thể nhận được tiền hoa hồng từ việc giới thiệu người mới tham gia với điều kiện không phải trả bất

kì một khoản phí nào cho doanh nghiệp để có quyền đó…

Năm 1973, Singapore ban hành Luật chống mô hình tháp ảo nhằm bảo vệ người tiêu dùng trước mô hình tháp ảo Nội dung cơ bản của đạo luật là đưa ra khái niệm để nhận biết mô hình tháp ảo và quy định biện pháp xử lý đối với các tổ chức,

cá nhân thành lập hoặc tham gia mô hình tháp ảo Theo pháp luật Singapore, mô hình tháp ảo có ba đặc điểm cơ bản là:

- Doanh nghiệp thổi phồng về việc kiếm tiền rất dễ trong một khoảng thời gian ngắn

và cách để đạt được điều đó là tuyển người tham gia mạng lưới

- Giá cả sản phẩm được mua từ doanh nghiệp không ở mức giá mà người ta sẽ mua trong điều kiện bình thường

- Người tham gia bị yêu cầu phải đầu tư tiền vào hệ thống cho dù dưới hình thức mua hàng hay đóng phí tham gia

Pháp luật Singapore cũng đưa ra những yêu cầu cụ thể để một doanh nghiệp tiến hành kinh doanh đa cấp hợp pháp như không được yêu cầu người tham gia phải đóng bất kỳ khoản tiền nào hoặc phải mua bất cứ hàng hóa gì để tham gia mạng lưới; doanh nghiệp không được trình bày về việc tham gia mạng lưới của mình như một cơ hội làm giàu nhanh chóng; không được lừa dối, ép buộc người tham gia vào mạng lưới…Bất kỳ người nào thành lập hoặc tham gia kinh doanh đa cấp bất chính đều có thể bị tòa án xử phạt với mức tối đa là 200.000 đô-la Singapore hoặc 5 năm tù giam hoặc cả hai hình phạt

Đối với pháp luật của Đài Loan, hành vi kinh doanh đa cấp bất chính thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật Cạnh Tranh lành mạnh, ngoài các quy định của Luật này, họ còn ban hành quy chế hướng dẫn quản lý vấn đề này, theo đó một doanh nghiệp muốn kinh doanh đa cấp thì phải báo cáo cơ quan quản lý về tổ chức, kế hoạch bán hàng, công thức tính toán, điều hành…23

Đa số các quốc gia trên thế giới hiện nay đều ban hành những văn bản pháp luật có giá trị hiệu lực cao để điều chỉnh kinh doanh đa cấp như Luật về kinh doanh đa cấp

1990 của Anh, Luật cạnh tranh 1993 của Canada, Đạo luật bán hàng trực tiếp và kinh doanh trực tiếp 2002 của Thái Lan, Luật bán hàng tận cửa của Hàn Quốc 1999… Như vậy, pháp luật của các nước trên hầu hết đều đưa ra các dấu hiệu nhận biết của kinh doanh đa cấp bất chính, họ không tập trung nhiều vào hoạt động kinh doanh đa cấp chân chính mà tập trung làm rõ những đặc điểm của kinh doanh đa cấp bất chính

để giúp mọi người nhận biết được và tự bảo vệ mình trước mô hình lừa đảo này Đây

là nguồn tham khảo quan trọng giúp chúng ta xây dựng tốt pháp luật về kinh doanh

đa cấp nói chung và chống hành vi kinh doanh đa cấp bất chính nói riêng

2.2 Thực trạng pháp luật Việt Nam về chống hành vi kinh doanh đa cấp bất

chính:

Khi trình bày về thực trạng pháp luật chống kinh doanh đa cấp bất chính, tác giả sử dụng thuật ngữ “bán hàng đa cấp” cho phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành Hiện nay, các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động bán hàng đa cấp ở nước ta bao gồm các văn bản sau:

- Luật Cạnh Tranh 2004;

23

Http: // www.mail.saigon.com/piper/vnbiz/1997-january/000297.htlm

- Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24/8/2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp;

- Thông tư số 19/2005/TT-BTM ngày 08/11/2005 của Bộ Thương mại hướng dẫn một số quy định tại Nghị định 110/2005/NĐ-CP;

- Nghị định 120/2005/NĐ-CP ngày 30/9/2005 của Chính phủ về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh;

- Nghị định 06/2006/NĐ-CP ngày 09/1/2006 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục quản lý cạnh tranh

- Quyết định số 92/2005/QĐ-BTC của Bộ tài chính về việc quy định mức thu, chế độ thu, nộp, quản lý và sử dụng lệ phí cấp giấy đăng ký tổ chức bán hàng đa cấp

Ngoài ra, còn có các quy định về hàng loạt các vấn đề như quảng cáo, ghi nhãn hàng hóa, giao kết, thực hiện hợp đồng bán hàng đa cấp…được quy định trong Luật Thương mại 2005, Bộ Luật Dân sự 2005…

Nhìn chung với khung pháp luật trên đã tạo ra nền tảng cơ bản cho hoạt động bán hàng đa cấp ở nước ta nói chung và chống lại hành vi bán hàng đa cấp bất chính nói riêng, dựa vào các quy định này của pháp luật, Nhà nước ta sẽ dễ dàng quản lý hơn đối với phương thức bán hàng đặc biệt này, đồng thời có những biện pháp chế tài xử

lý phù hợp với những đối tượng cố tình lợi dụng phương thức bán hàng này để làm

ăn bất chính

2.2.1 Quy định của pháp luật về hành vi bán hàng đa cấp bất chính:

Theo quy định của Luật cạnh tranh 2004 thì hành vi bán hàng đa cấp bất chính thuộc nhóm hành vi cạnh tranh không lành mạnh, tác động của hành vi này đối với nền kinh tế cũng như toàn xã hội là rất tiêu cực, chính vì vậy, Nhà nước ta đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến hành vi này thông qua việc quy định cụ thể những hành vi nào

bị coi là bán hàng đa cấp bất chính trong Luật cạnh tranh 2004 và Nghị định 110/2005/NĐ-CP, để xác định tính bất minh trong bán hàng đa cấp bất chính phải dựa trên việc phân tích các biểu hiện của các hành vi cụ thể sau:

-Thứ nhất là hành vi yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hóa ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp24 Đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc các vật có giá trị khác (gọi là tài sản đặt cọc) trong một thời hạn để đảm bảo giao kết hoặc thực hiện hợp đồng dân sự25… Như vậy, đặt cọc được

sử dụng như một biện pháp bảo đảm nhằm tránh gây thiệt hại cho một bên khi hợp

đồng không được giao kết hay thực hiện Vì vậy, trong bán hàng đa cấp việc yêu cầu người tham gia phải đặt cọc để được quyền tham gia là điều bất hợp lý Việc người tham gia ký hợp đồng với doanh nghiệp bán hàng đa cấp với mục đích là để phân phối hàng hóa, cung ứng dịch vụ đến tay người tiêu dùng, khi trực tiếp bán lẻ hàng hóa cho khách hàng thì người tham gia phải thực hiện theo phương thức mua đi bán lại để hưởng phần chênh lệch Chỉ khi nào mục đích này thực hiện được thì người tham gia mới được hưởng lợi ích, nếu không thì cả doanh nghiệp lẫn người tham gia cũng chẳng mất gì và cũng chẳng được hưởng gì, còn việc gia nhập mạng lưới chưa

hề mang lại cho người tham gia bất cứ lợi ích nào Vì vậy, nghĩa vụ đặt cọc hay trả tiền cho việc tham gia mạng lưới là không có căn cứ, hơn nữa, việc doanh nghiệp buộc người tham gia muốn tham gia phải thực hiện nghĩa vụ đặt cọc như là một điều kiện để xem xét việc có được tham gia mạng lưới hay không là trái với bản chất của việc đặt cọc theo quy định của pháp luật26 Đây chính là hình thức chiếm dụng vốn bất hợp pháp, đi ngược lại với bản chất lành mạnh của bán hàng đa cấp chân chính Mặt khác, người tham gia là người giúp doanh nghiệp xây dựng và mở rộng mạng lưới tiêu thụ, họ không buộc phải tiêu thụ sản phẩm giùm doanh nghiệp Nhưng ở các doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính, người tham gia thường phải bỏ ra một số vốn khá lớn để được quyền tham gia và nhận lấy những sản phẩm mà đôi khi họ không biết

sử dụng chúng để làm gì Như vậy, việc yêu cầu người muốn tham gia phải mua một lượng hàng hóa ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền cho doanh nghiệp để được quyền tham gia là hành vi bất chính, nó tạo ra sức ép, buộc người tham gia phải nổ lực bằng mọi cách để lấy lại những gì đã bỏ ra và kiếm thêm chút lợi nhuận, vô hình người tham gia trở thành “kẻ lừa đảo”, còn đối với doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính thì hàng hóa vẫn được tiêu thụ và lợi nhuận vẫn thu được mà không ảnh hưởng gì

- Thứ hai là hành vi không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại27, hành vi này phản ánh chiến lược dồn hàng cho những người tham gia của bán hàng đa cấp bất chính Trong bán hàng đa cấp, người tham gia chẳng qua chỉ là khâu trung gian giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng, họ không phải là đại lý bao tiêu hay người tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp nếu không

có nhu cầu Trong quá trình tiếp thị, người tham gia tìm kiếm khách hàng để tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp với mong muốn được hưởng hoa hồng hay tiền thưởng… Một khi người tham gia không bán được hoặc bán không hết số sản phẩm đã mua thì việc doanh nghiệp phải mua lại số hàng hóa đó với mức giá hợp lý để tránh thiệt hại quá lớn cho người tham gia là điều hợp lý, bởi mục tiêu của người tham gia là mua

hàng và bán lại để hưởng hoa hồng chứ không phải là để tiêu dùng Mức hợp lý được xác định ít nhất bằng 90% giá đã bán cho người tham gia, tỷ lệ tối đa 10% giá đã mua

mà người tham gia phải chịu nếu không bán được hàng hóa được coi như một khoản vật chất ràng buộc hòng thúc ép họ nỗ lực thực hiện nghĩa vụ bán hàng như đã thỏa thuận trong hợp đồng Nếu doanh nghiệp không cam kết mua lại hoặc mua lại với mức giá thấp hơn 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia khi hàng hóa vẫn đảm bảo tính năng công dụng ban đầu thì đây bị coi là hành vi dồn hàng cho người tham gia, vô hình biến người tham gia trở thành người tiêu dùng bất đắc dĩ của chính họ Như vậy, đối với doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính thì họ không cần quan tâm rằng hàng hóa đã được tiêu thụ bằng cách nào, đến những khách hàng nào…mà chỉ cấn biết rằng hàng hóa đã được bán đi và vẫn thu được lợi nhuận về, đây là hành vi kinh doanh đi ngược lại hoàn toàn với bán hàng đa cấp chân chính, làm giàu trên sự tổn hại của những người tham gia, hàng hóa chủ yếu được tiêu thụ và sử dụng bởi những người tham gia mà không đến được tay của những người thực sự có nhu cầu sử dụng

- Thứ ba là hành vi cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng hay các lợi ích kinh tế khác chỉ từ hoặc chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia kinh doanh đa cấp28 Hành vi trên đã thể hiện bản chất của bán hàng đa cấp bất chính là tập trung chủ yếu vào việc lôi kéo, dụ dỗ người tham gia Bán hàng đa cấp là phương thức kinh doanh của doanh nghiệp, ở đó, người tham gia được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng, các lợi ích kinh tế khác từ kết quả bán hàng của mình và của những người trong mạng lưới bán hàng do mình tổ chức ra trong một phạm vi nhất định Với chính sách trả thưởng như trên vừa kích thích người tham gia nỗ lực hết mình để tiếp thị bán hàng đồng thời nỗ lực xây dựng mạng lưới của riêng mình Thu nhập của người tham gia chỉ thật sự có được khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng Tuy nhiên ở đây tiền thưởng hay hoa hồng mà người tham gia nhận được là từ kết quả của việc tuyển dụng người mới,

mà chính xác hơn là từ những “người tiêu dùng bất đắc dĩ” mới, sự tiêu thụ hàng hóa ở đây chỉ diễn ra trong nội bộ mạng lưới Như vậy, người tham gia sẽ chỉ chú trọng đến việc dụ dỗ, lôi kéo người khác tham gia mạng lưới mà không quan tâm đến việc tiếp thị, tiêu thụ sản phẩm, giờ đây thu nhập của họ phụ thuộc vào số lượng người bị lôi kéo, dụ dỗ chứ không phải dựa vào năng suất tiếp thị và bán được hàng hóa, những người bị lôi kéo, dụ dỗ lại phải thực hiện “ động tác” đặt cọc hoặc phải mua một số lượng hàng hóa hay phải đóng một khoản tiền cho doanh nghiệp để được quyền tham gia mạng lưới và chính số tiền này của những người mới là chi phí để trả thưởng cho những người đã tham gia trước Chính vì vậy mà trong bán hàng đa cấp bất chính, doanh nghiệp không bao giờ khống chế thế hệ, cấp bán hàng được hưởng hoa hồng,

28

Khoản 3 Điều 48 Luật cạnh tranh; khoản 6 Điều 7 Nghị định 110/2005/NĐ-CP

tiền thưởng Tuy nhiên, đến khi hết người để kết nạp thì không còn lợi nhuận nữa, mô hình tháp ảo thật sự sụp đổ vì không còn nguồn kinh phí để trang trải cho các chi phí hoạt động và trả hoa hồng cho những người tham gia trước, doanh nghiệp sẽ biến mất,

và vì thế mà lợi ích của những người “đến sau” luôn luôn bị đe dọa

- Thứ tư là hành vi cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia29 Theo các tác giả Lê Danh Vĩnh, Hoàng Xuân Bắc và Nguyễn Ngọc Sơn trong “Pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam”, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội năm 2006 thì việc đưa ra các thông tin gian dối có thể nhằm mục đích:

1 Dụ dỗ, lôi kéo người khác tham gia bằng cách tác động vào bản tính hám lợi của con người thông qua những thông tin về lợi ích của người tham gia đang được hưởng hoặc sẽ được hưởng nếu tham gia

2 Thúc đẩy việc tiêu thụ sản phẩm với những thông tin về tính chất công dụng gây ra

sự nhầm lẫn để những người tham gia tiếp thị, bán hàng hóa cho người tiêu dùng

Cả hai mục đích trên đã thể hiện được bản chất lừa dối của bán hàng đa cấp bất chính Hầu như tất cả các doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính đều thực hiện hành vi trên Việc xây dựng mạng lưới trong bán hàng đa cấp là dựa trên sự tự nguyện, cho nên sự lừa dối trong việc tiếp thị để bán hàng hóa cũng như lôi kéo người tham gia đã là bất chính Việc đưa ra những thông tin về lợi ích vật chất khiến cho những người bị lôi kéo, dụ dỗ không còn tỉnh táo để nhận diện được hành vi lừa đảo, đem đến những ảo tưởng cho người tham gia về cơ hội kinh doanh cũng như mức thu nhập khổng lồ khi tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp Bên cạnh đó, khi đưa ra những thông tin “tốt đẹp” về sản phẩm nhằm tiêu thụ được thì người gánh chịu hậu quả sau cùng chính là người tiêu dùng, vì thường thì các sản phẩm mà họ nhận được không giống với sản phẩm được giới thiệu, không đáp ứng được nhu cầu sử dụng và không tương xứng với đồng tiền mà họ bỏ ra, nhiều khi họ sẽ gặp phải những sản phẩm kém chất lượng, điều này rất nguy hiểm bởi lẻ các sản phẩm của các doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính thường là những sản phẩm liên quan đến sức khỏe, tính mạng của con người như thực phẩm và thuốc chữa bệnh

Trên đây là những hành vi bán hàng đa cấp bất chính mà các nhà làm luật đã liệt kê trong các văn bản pháp luật, chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau vì trên thực tế chúng thường xảy ra đồng thời với nhau Qua việc phân tích các hành vi này, chúng ta nhận thấy được bản chất không lành mạnh của kinh doanh đa cấp bất chính, nó trái ngược hoàn toàn với phương thức kinh doanh đa cấp chân chính Trước đây, trong khoảng thời gian từ năm 2001-2006, đã có hàng loạt vụ bê bối xảy ra về hành vi bán

29

Khoản 4 Điều 48 Luật cạnh tranh; khoản 8,9 Điều 7 Nghị định 110/2005/NĐ-CP

hàng đa cấp bất chính, một số doanh nghiệp đã lợi dụng phương thức bán hàng đa cấp cùng với sự thiếu hiểu biết của người dân để làm ăn bất chính như Công ty cổ phần Sinh Lợi, Công ty Tất Hoàng, Công ty Lô Hội30…gây nên một làn song phản đối mạnh

mẽ trong nhân dân Năm 2005, Chính phủ ban hành Nghị định 110/2005/NĐ-CP quy định về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp, trong đó có những quy định về hành vi mang dấu hiệu bán hàng đa cấp bất chính, hoạt động bán hàng đa cấp bất chính có vẻ lắng xuống một thời gian mà không hề mất đi, bởi lẽ như thế vẫn chưa đủ để làm chấm dứt hoàn toàn hành vi này trên thực tế Gần đây, đã có một số công ty thực hiện hành

vi bán hàng đa cấp bất chính bị phát hiện và xử lý như Công ty cổ phần Thương mại Merro (cung cấp thông tin sai lệch về sản phẩm bán hàng đa cấp), Công ty cổ phần đầu

tư và phát triển quốc tế Monjoin Việt Nam (cung cấp thông tin sai lệch về sản phẩm bán hàng đa cấp), Công ty cổ phần quốc tế Việt Am (quảng cáo sai lệch về doanh nghiệp, sản phẩm bán hàng đa cấp và buộc người tham gia mua sản phẩm để tham gia bán hàng đa cấp), Công ty trách nhiêm hữu hạn Hằng Thuận (thông tin sai lệch về sản phẩm và từ chối mua lại hàng hóa), Công ty trách nhiệm hữu hạn Noni Vina (quảng cáo sai lệch và buộc người tham gia phải đóng tiền để tham gia bán hàng đa cấp), Công ty trách nhiệm hữu hạn Tân Hy Vọng (thông tin sai lệch về sản phẩm và từ chối mua lại hàng hóa)…31 Với thực trạng trên, yêu cầu đặt ra ở đây là Nhà nước ta cần phải đẩy mạnh hơn nữa công tác quản lý hoạt động bán hàng đa cấp, sao cho không để doanh nghiệp lợi dụng vỏ bọc bán hàng đa cấp để làm ăn bất chính, bên cạnh đó phải

xử lý nghiêm minh những doanh nghiệp thực hiện hành vi bán hàng đa cấp bất chính

2.2.2 Pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp:

Theo bài viết “Một số vụ việc cạnh tranh không lành mạnh do Cục quản lý cạnh tranh xử lý”, thông tin trên

trang web: http://www.vcad.gov.vn