TIỂU LUẬN môn tâm lý học tư PHÁP đề tài đặc điểm tâm lý của PHẠM NHÂN và tập THỂ PHẠM NHÂN TRONG QUÁ TRÌNH cải tạo

Theo các nhà tâm lý học pháp lý, ở phạm nhân cónhiều né́t nhân cách tiêu cực, có nhiều biểu hiện lệch lạc trong lĩnh vực động cơ.Ngoài ra, trong tâm lý học tội phạm từ lâu cũng đã tồn t

BỘ CÔNG THƯƠNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP TP HỒ CHÍ MINH

GVHD: PGS.TS Phan Thị Tố Oanh

Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2021

BỘ CÔNG THƯƠNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP TP HỒ CHÍ MINH

ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA PHẠM NHÂN VÀ TẬP

THỂ PHẠM NHÂN TRONG QUÁ TRÌNH CẢI TẠO

LỜI CẢM ƠN

Chúng em xin chân thành tri ân quý lãnh đạo Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM cùng quý thầy cô đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng em hoàn thành bài tiểu luận một cách tốt đẹp Đặc biệt chúng em xin cảm ơn cô Phan Thị Tố Oanh đã tận tâm chỉ bảo hướng dẫn chúng em hoàn thành đề tài nghiên cứu Nhờ những lời hướng dẫn tận tâm của cô mà chúng em đã có thể hoàn thành bài tiểu luận một cách tốt nhất Một lần nữa chúng em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cô!

Bài tiểu luận được chúng em thực hiện trong thời gian ngắn ngủi cùng với vốn kiến thức còn hạn hẹp Do vậy, không tránh khỏi những thiếu sót, chúng em mong nhận được những ý kiến đóng góp của cô và các bạn để chúng em được hoàn thiện hơn và rút kinh nghiệm cho những bài tiếp theo

Chúng em xin chân thành cảm ơn!

Nhâṇ xét cua giảng viên bô ̣môn:

Mục lục

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Tính cấp thiết của đề tài 5

2 Mục tiêu nghiên cứu 6

3. Nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

PHẦN NỘI DUNG 7

1.1 Khái niệm chung 7

1.2 Cấu trúc tâm lý của hoạt động cải tạo 7

1.3 Đặc điểm tâm lý của phạm nhân và nhóm phạm nhân 14

1.3.1 Đặc điểm tâm lý của phạm nhân 14

1.3.2 Đặc điểm tâm lý của nhóm phạm nhân 18

1.4 Ý nghĩa, tầm quan trọng của đặc điểm tâm lý phạm nhân và tập thể phạm nhân trong quá trình cải tạo 20

1.4.1 Nâng cao hiệu quả cho công tác giáo dục phạm nhân trong quá trình cải tạo 20

1.4.2 Nâng cao công tác đào tạo cán bộ quản giáo 22

1.4.3 Góp phần trong công tác đấu tranh, phát hiện tội phạm 23

1.5 Một số vấn đề tái hòa nhập cộng đồng 23

PHẦN KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 28

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay vấn đề nhân cách được nhiều khoa học quan tâm nghiên cứu.Trong quá trình phát triển của các khoa học, đặc biệt là các khoa học xã hội,nghiên cứu về con người nói chung và nhân cách, tâm lý nói riêng là một đòi hỏitất yếu Ở Việt Nam, trong sự nghiệp đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước đặc biệtcoi trọng nguồn lực con người Muốn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nướcthành công thì phải đặt con người lên vị trí trung tâm, phải có con người đạo đứctrí tuệ Xây dựng con người xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải gắn liền với xây dựngnhân cách phát triển hài hoà Trong khoa học tâm lý, nhân cách là vấn đề trung tâm

và hết sức rộng lớn, trong đó mỗi chuyên ngành lại đi sâu vào những lĩnh vực khácnhau Giống như các chuyên ngành khác, tâm lý học pháp lý cũng nghiên cứu nhâncách nhưng đối tượng mà nó hướng tới là nhân cách của những người tham gia tốtụng như: bị can, bị cáo, người phạm tội, luật sư, kiểm sát viên Trong các nhóm xãhội, phạm nhân là nhóm người đặc biệt Họ là những người đã phạm lỗi lầmnghiêm trọng trong quá khứ, bị đưa ra xé́t xử, bị kết án tù và hiện đang phải chấphành hình phạt tù tại trại giam Theo các nhà tâm lý học pháp lý, ở phạm nhân cónhiều né́t nhân cách tiêu cực, có nhiều biểu hiện lệch lạc trong lĩnh vực động cơ.Ngoài ra, trong tâm lý học tội phạm từ lâu cũng đã tồn tại quan điểm cho rằng,phạm nhân là những người có nhiều điểm tâm lý không phù hợp với yêu cầu, đòihỏi của xã hội và đây chính là một trong những nguyên nhân đưa họ đến hành viphạm tội Thời gian phạm nhân chấp hành hình phạt tại trại giam là thời gian diễn

ra nhiều diễn biến tâm lý phức tạp trong con người họ Đây có lẽ là một trongnhững lí do khiến không ít nhà tâm lý học chọn phạm nhân làm khách thể nghiêncứu, thậm chí trong tâm lý học còn xuất hiện nhiều chuyên ngành nghiên cứu vềphạm nhân: tâm lý học tội phạm, tâm lý học cải tạo Và hôm nay nhóm 7 xin đượctìm hiểu đề tài “đặc điểm tâm lý của phạm nhân và tập thể phạm nhân trong quátrình cải tạo”

5

2 Mục tiêu nghiên cứu

Làm rõ đặc điểm tính cách, tâm lý của phạm nhân, những điểm tích cực, tiêucực Từ đó, đưa ra kiến nghị cho công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân tại trại

giam, trại cải tạo.

3. Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát cơ sở lý luận chung về tâm lý học, tâm lý phạm nhân

- Khảo sát thực trạng và nghiên cứu phạm nhân ở một số khía cạnh: đặcđiểm nhân cách, nguyên nhân tâm lý – xã hội dẫn đến hành vi phạm tội, nhữngthay đổi tâm lý trong thời gian chấp hành hình phạt tù, cải tạo tại trại giam, trạigiáo dưỡng

- Đưa ra một số kiến nghị để nâng cao hiệu quả quá trình giáo dục và cải tạo phạm nhân

4 Đối tượng nghiên cứu

Phạm nhân và tập thể phạm nhân trong các nhà tù, trại giam, các trung tâm cải tạo Và tình hình chấp hành hình phạt ,đặc điểm tâm lý của họ

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp sử dụng văn bản, tài liệu lưu trữ

- Tổng hợp, thống kê và phân tích số liệu

- Phương pháp nghiên cứu hồ sơ phạm nhân

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp quan sát

PHẦN NỘI DUNG

1.1 Khái niệm chung

Phạm nhân là người đã bị Tòa án tuyên là đã có tội phải chịu hình phạt vàbản án đã có hiệu lực pháp luật Đây là những người có khiếm khuyết trong nhâncách, có những đặc điểm tâm lý tiêu cực, những thói quen xấu và chúng chính lànguyên nhân bên trong đưa họ đến lỗi lầm Cũng chính vì những lệch lạc trong tâm

lý mà họ là những người không phù hợp với yêu cầu của xã hội, mâu thuẫn và đốikháng với các chuẩn mực xã hội

Tập thể phạm nhân bị tước quyền tự do và tập trung giam giữ để cải tạo hìnhthành nên nhóm phạm nhân

Cải tạo là tên gọi hình thức giam giữ mà pháp luật thực hiện đối với một bộphận các nhân vật bị kết án vì cách hành vi vi phạm pháp luật, vướng vào tệ nạn xãhội Đây là một hình thức xử phạt hay răn đe bằng giam giữ kết hợp giáo dục vàlao động bắt buộc

1.2 Cấu trúc tâm lý của hoạt động cải tạo

Cấu trúc tâm lý của giai đoạn cải tạo bao gồm các hoạt động cơ bản là: giáodục, thiết kế, nhận thức và các hoạt động bổ trợ là: giao tiếp, tổ chức và chứngnhận

a Đặc điểm của hoạt động giáo dục

Mục đích của hoạt động giáo dục trong giai đoạn cải tạo là giáo dục, cảmhóa phạm nhân, đảm bảo cho họ không tái phạm sau khi mãn hạn tù Giáo dụcphạm nhân là mảng công tác bao gồm tổng thể các hoạt động từ tiếp nhận phạmnhân vào trại giam đến tổ chức phân loại, thực hiện chế độ chính sách, giáo dụcchính trị, pháp luật, văn hóa, đạo đức, lối sống v.v Đây được coi là nhiệm vụ khókhăn, phức tạp nhất của các trại giam, bởi mục đích của nó là: Thay đổi nhận thức,

tư tưởng, tình cảm không đúng, hướng tới phục hồi và hoàn thiện nhân cách nhằmtriệt tiêu những lệch lạc đã hình thành trong tâm lý phạm nhân, hình thành nhữngphẩm chất tâm lý tích cực, phù hợp với yêu cầu xã hội Giáo dục một người bình

thường đã khó, giáo dục phạm nhân - những con người đã lầm lạc trong tính cách,nhận thức - còn khó khăn gấp bội phần.

Vị trí của hoạt động trong cấu trúc tâm lý của hoạt động cải tạo: Xuất phát từnhiệm vụ của hoạt động giáo dục trong giai đoạn cải tạo, cải tạo phạm nhân tronghoạt động giáo dục chiếm vị trí chủ đạo, là hoạt động quan trọng nhất, thực hiệnchức năng cơ bản

Chủ thể tiến hành hoạt động giáo dục là cán bộ, giám thị, quản giáo trại cảitạo

Đối tượng giáo dục trong giai đoạn cải tạo là phạm nhân

Hoạt động giáo dục mang tính chất cưỡng chế Nếu như trong giai đoạn điềutra và giai đoạn xé́t xử, hoạt động giáo dục chỉ mang tính chất thuyết phục, nghĩa làbằng con đường phân tích, giải thích, cung cấp thông tin, gợi những tình cảm tíchcực để giúp bị can, bị cáo nhận thức được lỗi lầm của mình, có thái độ đúng đắnvới bản thân, thì ở giai đoạn cải tạo, hoạt động giáo dục mang tính chất cưỡng chế

Điều kiện giáo dục phạm nhân là chế độ giam giữ, lao động, học tập và sinhhoạt đặc biệt trong điều kiện của trại cải tạo Xé́t từ góc độ tâm lý thì đây khôngphải là điều kiện lý tưởng cho việc cải tạo phạm nhân:

+ Song song với việc cải tạo phạm nhân, chúng ta còn phải trừng trị họ vìnhững gì họ đã gây ra Họ khao khát trở lại cuộc sống bình thường của một côngdân, được lao động và kiếm sống một cách lương thiện, được chăm sóc gia đình vàcống hiến cho xã hội Nhưng họ sẽ bị tước đi quyền công dân, nhu cầu sinh hoạtchỉ được thỏa mãn ở một mức độ khiêm tốn Chính vì sự thiếu thốn nhu cầu vậtchất đã cản trở sự hình thành ở phạm nhân nhu cầu về các giá trị tinh thần Trongđiều kiện tinh thần này câu nói của các cụ: “có thực mới vực được đạo” có lẽ phùhợp ở một mức độ nhất định Hơn nữa, trong nhiều trường hợp, sự trừng trị đối vớiphạm nhân dẫn đến những mặc cảm trong tâm lý của họ: họ thấy không được xãhội tôn trọng, bị mọi người kì thị vì từng phạm tội, những người xung quanh luôn

có những ánh nhìn không thiện cảm dành cho họ, thái độ không tốt và luôn tìmcách xa lánh họ, bản thân họ lại luôn ở trong trạng thái tâm lý phức tạp do mặc

9

cảm về lỗi lầm trước đây hoặc là oán người, hận đời, đặc biệt là những người chịucảnh gia đình tan vỡ, bị người thân ruồng bỏ trong thời gian ở tù dẫn đến trạng tháichán nản, buông xuôi … Ai cũng vậy đều có lòng tự trọng chính vì sự mặc cảmnày có thể làm cho phạm nhân không có được thái độ tích cực trong việc cải tạo,

dễ nảy sinh tâm lý buông xuôi, bỏ mặc

+ Điều kiện sinh hoạt của phạm nhân trong trại cải tạo không phải là môitrường lành mạnh cho việc giáo dục họ: Nhà giam được ví như là một “trận địa”bởi đối tượng bị quản lý từng là những thành phần bất hảo trong xã hội Thậm chí

có người mắc bệnh tâm thần, nhiễm HIV… Có khi phạm nhân họ giả vờ ngoanngoãn, chấp hành, nhưng thực chất là làm cán bộ trại giam mất cảnh giác để bỏtrốn Không ít người tỏ ra chán nản, quậy phá, đánh nhau Trong số đó còn có cảngười nhiễm HIV nữa Chẳng phải phạm nhân nào khi được đưa vào trại giamcũng chấp hành các quy định Hằng ngày, mỗi phạm nhân giao tiếp và sinh hoạtcùng với các phạm nhân khác-là những người có lệch lạc trong nhân cách, trongchuẩn mực Sống trong một môi trường như vậy khó có thể nói rằng, phạm nhânkhông bị “lây nhiễm” các thói hư, tật xấu từ những phạm nhân khác

Phân tích những điều kiện của hoạt động giáo dục trong giai đoạn cải tạocho thấy chúng ta vẫn chưa có được những điều kiện và biện pháp phù hợp nhất đểcải tạo phạm nhân

b Đặc điểm của hoạt động thiết kế

Trong giai đoạn cải tạo, hoạt động thiết kế có những đặc điểm, đặc trưng sauđây:

Chủ thể tiến hành: cán bộ giám thị, quản giáo trại cải tạo

Vị trí trong cấu trúc: hoạt động thiết kế chiếm vị trí quan trọng, là hoạt động

cơ bản trong cấu trúc Bởi vì, các nội dung cơ bản của hoạt động thiết kế trong giaiđoạn cải tạo như dự đoán, lập kế hoạch giáo dục, đưa ra các quyết định đều nhằmmục đích giáo dục, cải tạo phạm nhân Giúp cho cán bộ giám thị, quản giáo trạigiam có thêm sự hiểu biết nhất định về phạm nhân và có thể lập ra kế hoạch và đưa

ra quyết định phù hợp nhất với phạm nhân, nhóm phạm nhân

Nội dung của hoạt động thiết kế: hoạt động thiết kế ở giai đoạn này là hainội dung cơ bản sau:

Thứ nhất: dự đoán và lập kế hoạch tiến hành các biện pháp giáo dục đối vớitừng phạm nhân và nhóm phạm nhân

Việc dự đoán và lập kế hoạch giáo dục từng phạm nhân và nhóm phạm nhânphải dựa trên cơ sở nhận thức các đặc điểm tâm lý của phạm nhân, những khiếmkhuyết trong nhân cách của họ, và làm rõ ảnh hưởng của điều kiện, hoàn cảnh sống

ở trại đối với phạm nhân Chúng ta biết rằng mỗi con người là một chủ thể, luôn cónhững cái riêng của mình, không ai là giống ai Mỗi con người là một cá thể cónhững đặc điểm tâm lý, điều kiện hoàn ảnh, gia đình khác nhau, không thể giốngnhau hoàn toàn Vì vậy, kế hoạch và biện pháp giáo dục cũng cần được phân hóaphù hợp với từng trường hợp cụ thể Trong quá trình giam giữ-cải tạo quản giáocần có sổ theo dõi từng phạm nhân: trong sổ phản ánh những nhận xé́t của ngườiquản giáo về tâm lý, thói quen, hành vi của phạm nhân đó, những kết luận về sựcần thiết phải áp dụng hoặc thay đổi biện pháp giáo dục khác Thông qua sổ theodõi, quản giáo trại giam có thể nhìn thấy sự thay đổi tốt lên hay xấu đi, sự thay đổicủa phạm nhân trong thời gian chấp hành hình phạt Vì vậy, sổ theo dõi còn làphương tiện giúp cho người quản giáo đánh giá, nhận xé́t về từng phạm nhân mộtcách đầy đủ, khách quan

Thứ hai: Đưa ra quyết định cần thiết để đảm bảo hiệu quả cho quá trình giáodục phạm nhân

Những quyết định được đưa ra đối với phạm nhân trong quá trình thi hành

án phạt tù tại trại giam không nằm ngoài mục đích giáo dục phạm nhân Đối vớinhững phạm nhân, học tập hoặc lập công thì được biểu dương, tăng thêm số lầngặp thân nhân, số lượng quà do thân nhân gửi đến, được thưởng tiền, hiện vật hoặcgiảm thời hạn chấp hành án phạt tù theo quy định của pháp luật Đối với nhữngphạm nhân vi phạm các quy định về giam giữ-cải tạo, tùy theo tính chất mức độ cóthể bị cảnh cáo, phạt giam tại buồng kỷ luật, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hìnhsự

11

Trung tá Lương Hải Quân, Đội trưởng Đội Quản lý tạm giữ, tạm giam chobiết: Các trường hợp phạm nhân cải tạo tiến bộ được thăm thân nhân, giảm thờihạn chấp hành hình phạt tù đã thấy được sự khoan hồng, nhân văn của pháp luật,phấn khởi quyết định làm lại cuộc đời Còn những phạm nhân chưa được đặc xá thì

cố gắng phấn đấu rèn luyện, cải tạo tiến bộ, để được hưởng đặc xá Ðiều này cũngkhẳng định công tác quản lý, giáo dục cải tạo phạm nhân có nhiều đổi mới, hiệuquả

Các hình thức biểu dương, khen thưởng, xử phạt nêu trên chỉ có tác dụngkhuyến khích phạm nhân tích cực cải tạo khi các quyết định khen thưởng hay xửphạt rõ ràng, công minh, khách quan Ngoài ra, tổ chức giáo dục, cải tạo phạmnhân đang chấp hành án trong trại giam giúp cho phạm nhân có định hướng nghềnghiệp, kỹ năng và thói quen lao động, giúp họ trước hết biết được nghề nghiệp,đồng thời có định hướng nghề nghiệp và kỹ năng, kỹ thuật của một nghề nhất định,

để sau khi ra trại, có thể tìm kiếm việc làm, ổn định cuộc sống bản thân và giađình, không tái vi phạm pháp luật Là con đường để hồi phục và phát triển nhâncách cho phạm nhân, giúp cho họ sau khi ra trại có thể hòa nhập cộng đồng Trongtrường hợp các hành vi bị cảnh cáo, phạt giam, hay bị truy cứu trách nhiệm hình sựthì sẽ phát sinh nhiều vấn đề phức tạp, nguy cơ mất an ninh, an toàn trại giam.Không phát huy tác dụng tích cực của các quyết định cần thiết, thậm chí gây cảntrở đối với hoạt động giáo dục

c Đặc điểm của hoạt động nhận thức

Muốn giáo dục phạm nhân có hiệu quả cần phải hiểu bản chất, nhân cáchcủa họ, ảnh hưởng của điều kiện, hoàn cảnh sống ở trại giam đến quá trình giáodục Vì vậy, hoạt động nhận thức trong hoạt động cải tạo là cơ sở của hoạt độnggiáo dục

Nội dung của hoạt động nhận thức trong giai đoạn cải tạo bao gồm:

Nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện phạm tội của từng phạm nhân Tronggiai đoạn điều tra và giai đoạn xé́t xử vấn đề này cũng đã được các cơ quan tiếnhành tố tụng nghiên cứu Tuy nhiên, để giáo dục phạm nhân có hiệu quả cơ quanthi hành án cần nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện phạm tội của phạm nhân một

cách cụ thể rõ ràng hơn Cá nhân tuy chịu sự tác động của các nhân tố thuận lợi vàkhông thuận lợi nhưng tiếp thu và chịu sự tác động như thế nào là do từng cá nhân.Chính vì vậy, tuy cùng sống trong một môi trường nhưng có cá nhân dễ dàng chịu

sự tác động của môi trường xấu, tiêm nhiễm nhanh chóng những thói hư tật xấungoài xã hội nhung ngược lại cũng có những cá nhân bản lĩnh vững vàng trước mọicám dỗ tiêu cực của đời sống hoặc cũng có cá nhân chịu sự tác động của môitrường sống ở mức độ hạn chế Chính vì vậy, chúng ta có thể hiểu được vì saotrong xã hội có những người phạm tội tồn tại bên cạnh những người khác khôngphạm tội Ví dụ như các nhân tố: môi trường gia đình không hoàn thiện, môitrường nơi cư trú có nhiều tệ nạn xã hội, môi trường xã hội vĩ mô như: chính sách,pháp luật, phương tiện thông tin đại chúng, phim ảnh, truyện, báo chí; tác động ảnhhưởng của những hiện tượng tiêu cực trong xã hội mà người phạm tội chứng kiếnhoặc nghe kể, vấn đề thất nghiệp, bất bình đẳng trong xã hội Điều kiện này chophé́p những người làm công tác giáo dục phạm nhân thấy được những đặc điểmtiêu cực trong nhân cách của từng phạm nhân, nguyên nhân hình thành và pháttriển của chúng, từ đó dự kiến con đường và biện pháp giáo dục họ

Nghiên cứu đặc điểm tâm lý, nhân cách của phạm nhân Việc nghiên cứuđặc điểm tâm lý, nhân cách của phạm nhân cần chỉ ra những yếu tố tiêu cực cầnhạn chế, loại bỏ Thực tế cho thấy rằng, không phải người phạm tội nào cũng cókhuynh hướng chống đối xã hội: có những người do hoàn cảnh đưa đẩy, do mộtphút giây không kìm chế làm chủ được mình mà đã phạm lỗi lầm Có người phạmtội lại rất nặng tình với bố, mẹ, vợ, con Ngay cả những kẻ côn đồ nhất, phạmnhững tội đặc biệt nghiêm trọng thì trong tâm hồn của họ cũng không hoàn toàn làcái đen tối, xấu xa, mà vẫn có những cái mà người khác gọi là “tính người”, vẫncòn những điểm sáng chưa bị bóng đen bao phủ Có những tử tù trước khi bị hànhquyết được gặp mặt vợ đã trăn trối trong nước mắt: “Anh có tội lớn quá khôngsống được nữa, em hãy tha lỗi cho anh và cố gắng nuôi dạy con nên người”

Nếu được phát hiện, khơi dậy, những yếu tố tích cực, những điểm sáng cònlại trong con người phạm nhân sẽ là cơ sở thuận lợi để “cải tổ” lại con người họ,giúp họ nhận ra những sai lầm của bản thân, tích cực hoàn hiện bản thân, đưa họ

13

trở về con đường hoàn lương, đưa họ trở thành người có ích cho xã hội, trở thànhngười công dân tốt, người con tốt của gia đình, xã hội và quốc gia.

Khi tiến hành nghiên cứu đặc điểm tâm lý, nhân cách của phạm nhân cầnchú ý làm rõ hoàn cảnh gia đình, học vấn, địa vị xã hội của họ trước khi phạm tội.Những yếu tố này không chỉ liên quan đến nguyên nhân đã đưa phạm nhân tới chỗlỗi lầm, mà còn liên quan đến hành vi, ứng xử, thái độ của họ trong thời gian chấphành án phạt tù Nhà xã hội học Nga F.R.Xundurov trong nghiên cứu của mình vềnhững vi phạm của phạm nhân tại nơi giam giữ, cải tạo đã nhận thấy rằng, tỷ lệ viphạm ở phạm nhân đã lập gia đình thấp hơn nhiều so với tỷ lệ ở phạm nhân độcthân Từ đây, ông đi đến kết luận về vai trò của gia đình như yếu tố kìm hãm phạmnhân trước những hành vi vi phạm các quy định của chế độ giam giữ-cải tạo

Nghiên cứu quá trình chuyển biến về tâm lý của phạm nhân trong thời gianchấp hành án phạt tù Việc nghiên cứu vấn đề này cho phé́p giám thị, quản giáo trạigiam đánh giá được hiệu quả của các biện pháp giáo dục đã được áp dụng, từ đóxác định kế hoạch và những biện pháp giáo dục cần thiết tiếp theo

Một nội dung quan trọng nữa của hoạt động nhận thức trong giai đoạn cảitạo là nghiên cứu ảnh hưởng của điều kiện, hoàn cảnh sống, các quan hệ giao tiếp

ở trại đối với phạm nhân Việc làm rõ ảnh hưởng của điều kiện, hoàn cảnh sốngcủa các quan hệ giao tiếp ở trại đến từng phạm nhân giúp cho việc xác định, điềuchỉnh các biện pháp giáo dục cần thiết đối với họ, phòng ngừa những tình huốngxấu có thể xảy ra

Để làm rõ các nội dung trên của hoạt động nhân thức trong giai đoạn cải tạo,

có thể sử dụng các biện pháp sau đây:

Thu thập nghiên cứu những thông tin về phạm nhân, về nguyên nhân, điềukiện phạm tội của họ từ người thân, hồ sơ, tài liệu của các cơ quan tiến hành tốtụng

Quan sát phạm nhân trong quá trình sống, lao động, học tập ở trại giamTrò chuyện với phạm nhân Cùng với quan sát phạm nhân, trò chuyện là mộtphương pháp có hiệu quả và tiện lợi trong điều kiện của trại giam Khi trò chuyện

với phạm nhân với mục đích tìm hiểu thông tin về họ thì cần chú ý tạo cho họ cảmgiác tự nhiên, thoải mái, muốn nói về bản thân mình Người quản giáo cần phảibiết rằng, trò chuyện còn có tính trị liệu Nó giúp phạm nhân giải tỏa căng thẳng,

lo lắng, hận thù, giúp họ lấy lại được sự cân bằng tâm lý

Nghiên cứu kết quả lao động học tập của phạm nhân Việc nghiên cứu tâm

lý nhân cách phạm nhân đòi hỏi giám thị, quản giáo trại giam phải có những trithức sâu rộng trong lĩnh vực tâm lý học và kỹ năng phân tích, đánh giá các kết quảthu được để rút ra những kết luận đúng đắn

1.3 Đặc điểm tâm lý của phạm nhân và nhóm phạm nhân

1.3.1 Đặc điểm tâm lý của phạm nhân

a Phân loại phạm nhân

Tâm lý, ứng xử của phạm nhân trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trạigiam phụ thuộc nhiều vào thái độ của họ đối với bản án và mức hình phạt mà họphải chấp hành Căn cứ vào thái độ này có thể phân chia phạm nhân thành banhóm:

Nhóm thứ nhất: bao gồm những phạm nhân nhận thức được lỗi lầm củamình, có thái độ ăn năn hối cải và chấp nhận sự trừng trị của luật pháp theo quyđịnh hiện hành Đây là những phạm nhân thích nghi nhanh với điều kiện, hoàncảnh sống tại nơi giam giữ - cải tạo, tích cực lao động học tập, tuân thủ chấp hànhhình phạt, tuân theo lời quản giáo, quản lý trại giam và thực hiện đúng các quyđịnh của trại, mong muốn sửa chữa lỗi lầm của bản thân, trở thành người có íchcho xã hội Có việc làm lương thiện sau khi ra trại là ước mơ chính đáng của nhiềuphạm nhân Bởi ngoài tay nghề được trang bị, họ đã thật sự nhận ra giá trị củanhững đồng tiền lương thiện Với hành trang đã và đang được hoàn thiện từngngày, nẻo về của những con người lầm lạc đó, tin rằng, sẽ trở nên rộng mở và bằngphẳng

Nhóm thứ 2: là những phạm nhân có thái độ tiêu cực đối với bản án và mứchình phạt phải chấp hành Những phạm nhân này cho rằng họ bị oan hoặc mức án

mà họ phải chấp hành là quá nghiêm khắc, không tương xứng với tính chất và mức

15