MÔN LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐỀ CƯƠNG: NHỮNG ĐÓNG GÓP TIÊU BIỂU VÀ HẠN CHẾ CỦA TRIỀU ĐẠI QUANG TRUNG

Đóng góp của triều đại Quang Trung 2.1 Cống hiến to lớn đối với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc 2.2 Ổn định chính trị, đưa đất nước vào quy củ 2.3 Phục hồi và phát triển kinh t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA DU LICH



MÔN LỊCH SỬ VIỆT NAM

ĐỀ CƯƠNG:

NHỮNG ĐÓNG GÓP TIÊU BIỂU VÀ HẠN CHẾ CỦA TRIỀU ĐẠI QUANG TRUNG

GVHD: Phan Dình Dũng

Dương Lê Khả Nhi Thanh Thị Thu Thiện

Tp Hồ Chí Minh, tháng 9, 2019

Mục lục

1 Tiểu sử của Hoàng đế Quang Trung, những đặc trưng về Hoàng đế Quang Trung

1.1 Tiểu sử và sự nghiệp

1.2 Những đặc trưng về Hoàng đế Quang Trung

2 Đóng góp của triều đại Quang Trung

2.1 Cống hiến to lớn đối với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

2.2 Ổn định chính trị, đưa đất nước vào quy củ

2.3 Phục hồi và phát triển kinh tế

2.4 Chính sách về văn hóa, giáo dục

2.5 Đường lối ngoại giao, quốc phòng

3 Hạn chế của triều đại Quang Trung

3.1 Về mặt thực hiện

3.2 Về mặt nhà nước

3.3 Về chính sách văn hoá xã hội

3.4 Đối ngoại và quân sự

4 Suy nghĩ và nhận xét về triều đại Quang Trung

Tài liệu tham khảo

Nội dung

1 Tiểu sử của Hoàng đế Quang Trung, những đặc trưng về Hoàng đế Quang Trung

1.1 Tiểu sử và sự nghiệp

Nguyễn Huệ ( 1753 -1792 ) còn được biết đến là Quang Trung Hoàng

đế, vua Quang Trung hay Bắc Bình Vương, là vị hoàng đế thứ hai của nhà Tây Sơn (ở ngôi từ 1788 tới 1792) sau Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc Ông là một trong những lãnh đạo chính trị tài giỏi với nhiều cải cách xây dựng đất nước, quân sự xuất sắc trong lịch sử Việt Nam trong cuộc nội chiến

và cả khi chống giặc ngoại xâm Do có nhiều công lao, Nguyễn Huệ được xem là người anh hùng áo vải của dân tộc Việt Nam

Thân phụ ông họ Hồ, sau đổi ra họ Nguyễn, người gốc huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, gia đình bị bắt đưa vào ấp Tây Sơn Thượng, huyện Phù Ly, phủ Quy Nhơn (nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định) Gia đình ông có bảy anh em gồm 4 gái, 3 trai, ông là con út Thuở nhỏ ông theo học với Giáo Hiến, tính ông thông minh, chăm học nên được thầy yêu mến, truyền dạy cho cả văn lẫn võ

Nguyễn Huệ và hai anh em của mình, được gọi là anh em Tây Sơn (hay Tây sơn Tam Kiệt), là những người lãnh đạo cuộc nổi dậy Tây Sơn chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài giữa hai nhóm Trịnh thời phong kiến ở phía bắc và Nguyễn ở phía nam, lật đổ hai tập đoàn này và nhà Hậu Lê Ngoài ra, Nguyễn Huệ cũng là người đã đánh bại cuộc xâm lược Xiêm của Xiêm từ phía nam, của Đại Thanh (Trung Quốc) từ phía bắc; Đồng thời, ông là người đề xuất nhiều cải cách cho tiến độ xây dựng Đại Việt, không những là một trong những vị tướng lĩnh quân sự xuất sắc mà còn là nhà cai trị tài giỏi, ông đã đưa

ra nhiều chính sách cải cách kinh tế, xã hội nổi bật trong lịch sử Việt Nam

Sau 20 năm liên tục chinh chiến và trị quốc, Nguyễn Huệ lâm bệnh và

đột ngột qua đời ở tuổi 39 Sau cái chết của ông, nhà Tây Sơn suy yếu nhanh

chóng Những người kế thừa ông không đủ bản lĩnh để lãnh đạo Đại Việt, lâm

vào mâu thuẫn nội bộ và thất bại trong việc tiếp tục chống lại kẻ thù của Tây

Sơn Cuộc đời hoạt động của Nguyễn Huệ được một số sử gia đánh giá là đã

đóng góp quyết định vào sự nghiệp thống nhất đất nước của triều đại Tây

Sơn

1.2 Những đặc trưng về Hoàng đế Quang Trung

Bảng tóm tắt cuộc đời và những sự kiện liên quan tới Hoàng Đế Quang

Trung:

Năm Tuổi Sự kiện diễn ra:

1753 Nguyễn Huệ sinh ra tại phủ Quy Nhơn

1771 18 tuổi Khởi nghĩa nông dân Tây Sơn bùng nổ

1777 24 tuổi Nghĩa quân Tây Sơn lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở

Đàng Trong

1785 32 tuổi Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút

1786 33 tuổi Tây Sơn lật đổ chính quyền họ Trịnh

1788 35 tuổi Quân Thanh xâm lược nước ta

1789 36 tuổi Vua Quang Trung đại phá quân Thanh

16/9/1792 39 tuổi Quang Trung đột ngột qua đời

27/2/1801

-28/2/1801

9 năm sau khi mất

Trận chiến ở đầm Thị Nại

1/2/1802 10 năm

sau khi mất

Nguyễn Ánh lên ngôi, triều đình nhà Nguyễn thành lập

Viết về Nguyễn Huệ, chính sử nhà Nguyễn - sách “Đại Nam chính biên liệt truyện “có đoạn: “Nguyễn Văn Huệ là em Nguyễn Nhạc, tiếng nói như chuông, mắt lập lòe như ánh điện, là người giảo hoạt, đánh trận rất giỏi, người người đều sợ Huệ”

Sách “Tây Sơn lược thuật“ chép: “Tóc của Huệ quăn, mặt có mụn, một con mắt nhỏ, nhưng cái tròng rất lạ, ban đêm ngồi không có đèn thì ánh mắt soi sáng cả chiếu, lúc lâm trận chế thắng, uy danh lẫm liệt cho nên mới bình định được phương Bắc và dẹp yên được phương Nam, hướng đến đâu thì không ai hơn được…”

Là một vị vua dành phần lớn cuộc đời trên yên ngựa, chinh chiến sa trường, nhưng khi ngồi lên ngai vàng, vua Quang Trung có nhiều cải cách trên các phương diện, đặc biệt là giáo dục Một số sách sử khẳng định vua Quang Trung là người đã đưa chữ Nôm lên thành thứ văn tự chính của dân tộc g góp quyết định vào sự nghiệ

2 Đóng góp của triều đại Quang Trung

2.1 Cống hiến to lớn đối với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Triều đại quang Trung đã lật đổ chính quyền Trịnh, Lê, xóa bỏ ranh giới chia cắt đất nước, thống nhất đất nước, xóa bỏ ranh giới đất nước, đặt nền tảng thống nhất quốc gia

Đánh tan quân xâm lược Xiêm, Thanh, bảo vệ nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ nền độc lập dân tộc

Có nhiều chính sách để xây dựng nền kinh tế đất nước, giữ gìn nền văn hóa độc lập dân tộc Chính sách ngoại giao mềm dẻo, chính sách quốc phồm đúng đắn đẩy mạnh sự phát triển chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục…

2.2 Ổn định chính trị, đưa đất nước vào quy củ

Năm 1788 Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, đặt niên hiệu là Quang Trung Hoàng đế Quang Trung tổ chức bộ máy nhà nước theo mẫu hình của các triều đại trước (Quân chủ chuyên chế) Đứng đầu triều đình là Hoàng đế, Hoàng đế thâu tóm trong tay tất cả các quyền lực nhà nước Trong triều có hai ban văn , võ với các chức quan như Tam Công, Tam Thiếu, Đại Chủng Tề, Đại Tư Đồ, Đại Tư Mã, Đại Tư Không, Đại Tổng Quản, Đại Đồng Lý, Đại

Đo Đốc, Thái Lý, Dưới các trọng thần văn võ là 6 bộ do các thượng thư đứng đầu, cơ quan như Viện Hàn lâm, Viện ngự sử, Viện thái y, Viện Sùng chính, Quốc sử quán Viện Thái Y, Viện Sàng Chính, Sau khi đánh bại 30 vạn quân Thanh xâm lược (1789), Vương triều Quang Trung ra sức xây dựng một chính quyền phong kiến mới tiến bộ với ý thức quản lý đất nước trên một phạm vi rộng lớn dưới một chính quyền trung ương tập trung mạnh

Ở địa phương, đơn vị hành chính như thời Lê, song có tổ chức lại chặt chẽ hơn Từ Quảng Nam trở ra Bắc được chia làm nhiều trấn Đứng đầu mỗi

trấn là một Trấn thủ do một võ quan nắm giữ, phụ giúp là Hiệp trấn do quan văn phụ trách, tham trấn giúp Trấn thủ quản lý hành chính, tư pháp…

Quang Trung chọn đất đóng đô mới ở Nghệ An , dự tính xây dựng

“Phượng Hoàng Trung Đô” Trong chiếu gửi Nguyễn Thiếp, Nguyễn Huệ cũng viết: “Nay kinh đô ở Phú Xuân thì hình thế cách trở, ở xa trị Bắc Hà địa thế khó khăn Theo đình thần nghị rằng chỉ đóng đô ở Nghệ An là đường vừa cân, vừa khống chế được trong Nam ngoài Bắc và sẽ làm cho người tứ phương đến kêu kiện tiện việc đi về” (chiếu đề ngày 3 tháng 9 năm Thái Đức

11, tức năm 1788) Cũng trong tờ chiếu đó, Nguyễn Huệ còn ghi nhận ở đây

“hình thế rộng rãi, khí tượng tươi sáng, có thể chọn để xây dựng kinh đô mới Thật là chỗ đất đẹp để đóng đô vậy! ”

Pháp luật ; Quang Trung đã thấy rằng nhà nước thì phải có pháp luật để cai trị chứ không thể tùy tiện mãi đã ra lệnh soạn thảo một bộ luật Hình Thư mới trong một, hai tháng phải soạn xong bộ luật Vì thời gian gấp nên bộ luật còn rất sơ lược nhưng trong quá trình thi hành, bộ luật ấy được bổ sung, hoàn chỉnh về sau

2.3 Phục hồi và phát triển kinh tế

Phân phối đất đai cho nông dân nghèo, thúc đẩy thủ công nghiệp từng bị cấm Không theo con đường "Trọng nông ức thương", chủ trương đề cao thương nghiệp và mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài

 Nông nghiệp: năm 1789 ban hành “Chiếu khuyến nông” để giải quyết

tình trạng ruộng đất bỏ hoang và nạn lưu vong. Những xã nào chứa chấp kẻ trốn tránh đều bị trừng phạt Sau một thời hạn mà ruộng công còn bỏ hoang thì phải nộp thuế gấp đôi, ruộng tư thì bị sung công Do

đó, chỉ trong vòng 3 năm sau, nông nghiệp được phục hồi Năm 1791

"mùa màng trở lại phong đăng, năm phần mười trong nước khôi phục được cảnh thái bình”.

 Công- thương nghiệp: Đối với công thương nghiệp, Quang Trung

khuyến khích đẩy mạnh sản xuất thủ công nghiệp, mở rộng ngoại thương trên cơ sở phục hồi và phát triển nông nghiệp Xuất phát từ nhận thức đúng đắn đó, ngay từ những ngày đầu của chính quyền mới, Quang Trung chủ trương phát triển mọi ngành sản xuất nhằm xây dựng một nền kinh tế phồn vinh, độc lập, tự chủ trong đó có công thương nghiệp

Chủ trương khuyến khích phát triển công thương nghiệp của Quang Trung được thể hiện ở sắc lệnh "khoan thư" sức dân Năm 1789, Quang Trung bãi bỏ thuế điền cho nhân dân từ sông Gianh ra Bắc, động viên các tầng lớp nhân dân lao động phấn khởi sản xuất

Để thúc đẩy sản xuất và lưu thông hàng hoá thuận lợi, Quang Trung cho đúc tiền đồng mới (Quang Trung thông bảo và Quang Trung đại bảo) Đối với nước ngoài, Quang Trung chủ trương mỏ rộng trao đổi buôn bán, đấu tranh nuộc nhà Thanh phải mở cửa biên giới để buôn bán với nước ta như ải Bình Nhi, Thuỷ Khẩu (Cao Bằng), Hoa Sơn (Lạng Sơn), Du Thôn Đối với thuyền buôn của các nước tư bản phương Tây, Quang Trung tỏ ra rộng rãi, mong muốn họ tăng cường quan hệ ngoại thương với Việt Nam, nhờ vậy, tình hình thương nghiệp (nội thương và ngoại thương) nước ta thời Quang Trung được phục hưng và phát triển

Mô tả Thăng Long bấy giờ, nhà nho Nguyễn Huy Lượng sống dưới thời Tây Sơn viết: "Lò Thạch khối khói tuôn nghi ngút, thoi oanh nọ ghẹo hai phường dệt gấm, lửa đom đóm nhen năm xã gây lò", và "rập rình cuối bãi đuôi nheo, thuyền thương khách hãy nhen buồm bươm bướm" (Phú Tụng Tây Hồ)

Nền ngoại thương nước ta thời Quang Trung khác hẳn với ngoại thương thời Vua Lê chúa Trịnh, chúa Nguyễn trước đó Nó xuất phát từ yêu cầu nội tại của nền kinh tế và đời sống của nhân dân, từ yêu cầu đẩy mạnh nền kinh tế hàng hoá Tư tưởng "thông thương" tiến bộ của Quang Trung đã thể hiện nhãn quan kinh tế rộng mở phù hợp với xu thế phát triển của đất nước và thời đại,

"mở cửa ải, thông thuơng buôn bán, khiến cho các hàng hoá không ngừng đọng để làm lợi cho dân chúng"

 Về mặt tài chính: thi hành chế độ thuế khóa đơn giản, bãi bỏ chính sách thuế khóa nặng nề trước kia

2.4 Chính sách về văn hóa, giáo dục

Năm 1789, mở kỳ thi Hương đầu tiên ở Nghệ An

 Ban bố “Chiếu lập học”các huyện, xã được nhà nước khuyến khích mở

trường học

 Bỏ Hán ngữ trong các văn bản của quốc gia Ngôn ngữ chính thức sử dụng là tiếng Việt và được viết trong các văn kiện hành chính bằng hệ thống chữ Nôm

 Giao cho Nguyễn Thiếp lập Viện Sùng chính (1971) để dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm, làm tài liệu học tập

=> Quang Trung đề cao việc phát triển giáo dục, muốn tiến tới thay thế tài liệu học tập bằng tiếng mẹ đẻ, thoát li khỏi sự lệ thuộc vào văn tự nước ngoài

-Vua Quang Trung đã từng nói: “Xây dựng đất nước lấy việc dạy học làm

đầu, tìm lẽ trị bình lấy việc tuyển nhân tài làm gốc” Cùng với việc ban

bố “Chiếu lập học” cho thấy:

Sự coi trọng chấn chỉnh nền giáo dục nước nhà và coi trọng sử dụng người hiền tài, từ đó đề cao việc đào tạo nhân tài cho đất nước từ các cấp làng xã đến phủ huyện

Tư tưởng đề cao việc dạy học cùng với hoài bão muốn có một nền giáo dục quốc dân phát triển để đào tạo được nhiều nhân tài, tri thức góp phần xây dựng đất nước hùng mạnh

Xuất phát từ nhận thức "Trẫm là kẻ áo vải đất Tây Sơn, không có một tấc đất, tự nghĩ mình tài đức không theo kịp cổ nhân mà đất đai rộng lớn như thế, nghĩ đến việc cai quản, lo sợ như cầm dây cương mục mà dong sáu ngựa", nên trong công cuộc xây dựng chính quyền mới, Quang Trung rất chú trọng "Cầu hiền tài" Đối với những nho sĩ, trí thức, kể cả quan lại trong chính quyền cũ có tài năng, trí tuệ, có nhiệt tình xây dựng đất nước, Quang Trung đều cố gắng thuyết phục và sử dụng họ vào bộ máy nhà nước mới, đặt họ ở những chức vụ cao tương xứng với tài năng của họ Ngô Thời Nhậm, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp, v.v., là những học giả tiêu biểu trong số nho sĩ này

Để đáp ứng nhu cầu xây dựng chính quyền mới và đào tạo quan lại mới, bên cạnh phương thức "tiến cử", "cầu hiền tài" Quang Trung đã ban hành chính sách "khuyến học", mở rộng chế độ học tập, thi cử Trường học được

mở rộng đến các làng xã, cho phép các địa phương sử dụng một số đền chùa không cần thiết làm trường học Về nội dung, bỏ lối học từ chương khuôn sáo, cải tiến dần theo hướng thiết thực, bắt các nho sinh, sinh đồ ở các triều đại trước phải thi lại Người nào xếp loại ưu thì mới được công nhận cho đỗ, hạng liệt phải về học lại, còn hạng sinh đồ 8 quan do bỏ tiền ra mua trước đó (thời

Lê - Trịnh) đều bị đuổi về chịu lao dịch như dân chúng

Bên cạnh Nho giáo, Quang Trung vẫn chấp nhận Phật giáo và Thiên Chúa giáo Chữ Nôm được đưa vào khoa cử, trong các kỳ thi quan trường

phải ra đề thi bằng chữ Nôm, người thi đến kỳ tam trường phải làm thơ, phú bằng văn Nôm Chữ Nôm trở thành văn tự chính thức của quốc gia dưới triều Quang Trung, một thành quả quan trọng trong lịch sử đấu tranh và bảo tồn nền văn hoá dân tộc, chống chính sách đồng hoá của các triều đại phương Bắc

đô hộ nước ta Những chính sách văn hoá, giáo dục của Quang Trung chứng

tỏ ông có hoài bão xây dựng một nền học thuật, giáo dục đậm đà bản sắc dân tộc, nâng cao ý thức độc lập, tự cường cho nhân dân

2.5 Đường lối ngoại giao, quốc phòng

 Đối với nhà Thanh: Mềm dẻo nhưng cương quyết bảo vệ từng tấc đất của Tổ quốc Th c thi chính sách hòa gi i v i ự ả ớ nhà Thanh trên uư

th c a ngế ủ ười chi n th ng.ế ắ

 Đối với Lê Duy Chỉ ở phía Bắc, Nguyễn Ánh ở phía Nam: kiên quyết tiến quân, tiêu diệt hoàn toàn

Ý nghĩa: Tránh tình trạng nội chiến, chia cắt đất nước Bảo vệ được toàn

vẹn lãnh thổ, độc lập dân tộc, tạo hòa hiếu láng giềng với nhà Thanh

Sau khi đánh bại 30 vạn quân Thanh xâm lược (1789), Vương triều Quang Trung ra sức xây dựng một chính quyền phong kiến mới tiến bộ với ý thức quản lý đất nước trên một phạm vi rộng lớn dưới một chính quyền trung ương tập trung mạnh

Quân đội được kiện toàn và cũng cố gồm quân bộ, quân thủy,tượng binh, pháo binh, kỵ binh có nhiều thuyền chiến và voi chiến, được tổ chức chặt chẽ;

có thể tác chiến được cả thủy và bộ Quang Trung chủ trương xây dựng một đội quân hùng mạnh, củng cố quốc phòng Quân đội chia làm 5 doanh: trung, tiền, hậu, tả, hữu Ngoài ra còn có thêm một số quân hiệu khác như tả bật, hữu

bật, kiều thanh, thiên cán Quân đội được biên chế theo đạo, cơ, đội Nhà nước quy định cứ 3 suất đinh tuyển một lính Năm 1790, làm sổ hộ tịch để căn cứ vào đó tuyển binh.Quân đội có các binh chủng: bộ binh, thuỷ binh, tượng binh, pháo binh Vũ khí có nhiều loại, có loại được cải tiến như hỏa hổ (một loại ống phun lửa), có súng trường, đại bác, giáo mác, cung, tên Chiến thuyền cũng nhiều loại, loại lớn chở được cả voi, trang bị từ 50 đến 60 khẩu đại bác, chở được từ 500 đến 700 lính

Với một lực lượng quân đội mạnh, Quang Trung đã trấn áp được các thế lực phong kiến phản động, bảo vệ được chính quyền mới và có cơ sở để thực hiện một chính sách đối ngoại tích cực, kiên quyết bảo vệ độc lập, toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia và nâng cao địa vị của nước ta thời bấy giờ đối với nước ngoài

3 Hạn chế của triều đại Quang Trung

3.1 Về mặt thực hiện

Những chính sách cải cách của Quang Trung đã gặp nhiều trở ngại, thời gian thực hiện lại quá ngắn ngủi Năm Nhâm Tý (1792), Quang Trung – Nguyễn Huệ – người anh hùng của dân tộc, đột ngột qua đời giữa lúc những cải cách mới được bắt đầu thực hiện Triều đại Quang Toản tiếp sau đó bất lực, không còn tiếp tục thực hiện được những cải cách của Quang Trung và đã

bị Nguyễn Ánh lật đổ

Những cải cách về kinh tế-xã hội mà Quang Trung thực hiện sau ngày đại thắng quân Thanh tuy là khá mạnh dạn và táo bạo, nhưng vẫn chỉ là những cải cách bước đầu, chưa phải là một cuộc cải cách triệt để chế độ chính trị xã hội Hơn nữa, những cải cách của vua Quang Trung chỉ được thực hiện trong phạm vi cai quản của mình chứ chưa phải là trên toàn lãnh thổ nước ta hồi bấy giờ Đặc biệt vua Quang Trung chưa có những chính sách lớn nhằm làm