Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích Cố đô Huế.Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích Cố đô Huế.Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích Cố đô Huế.Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích Cố đô Huế.Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích Cố đô Huế.
Trang 1BỘGIÁODỤCVÀĐÀOTẠO BỘ VĂNHÓA,THỂTHAOVÀDULỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM
Phan Lê Chung
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học:
GS.TS Trương Quốc Bình
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án họp tại:
Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
Số 32 Hào Nam, Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà Nội
Vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tìm hiểu luận án tại:
-Thư viện Quốc gia Việt Nam;
-Thư viện Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam.
PGS Vĩnh Phối
Trang 3gỗ, đá, khảm sành sứ, nề đắp nổi Giá trị nghệ thuật trang trítrên đồ đồng ở Huế càng được khẳng định hơn khi Quần thể ditích Cố đô Huế (QTDTCĐH) vinh dự được UNESCO côngnhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 1993 và 4 bộ di vật đồđồng tiêu biểu ở Huế đã được công nhận là bảo vật quốc giaViệt Nam Qua đó phần nào cho thấy các giá trị về văn hoá vàthẩm mỹ thời kỳ các chúa và vua Nguyễn đã được nhìn nhận vàđánh giá rõ nét hơn trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam, đâycũng là tiền đề đặt ra của NCS trong việc xác định hướngnghiên cứu luận án của mình.
1.2.Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu ởHuế trong suốt chiều dài lịch sử 9 đời chúa và 13 triều vuaNguyễn đã đạt được những giá trị cơ bản về ngôn ngữ, bố cục,kiểu thức trang trí… Đây là một chất liệu gắn bó với các giaiđoạn văn hóa lịch sử cũng như sự tồn vong của mỗi triều đại,chất liệu này luôn được chọn lựa bởi tính trường tồn với thờigian, đồng thời qua đó còn thể hiện được tính biểu trưng củathời đại, khẳng định uy quyền thời kỳ đầu Nguyễn qua 11 chiếcvạc đồng thời các chúa Nguyễn, sự công phu tỉ mỷ qua từngđường nét, mảng chạm khắc trên những phường môn bằng đồng
Trang 4tại các công trình lăng tẩm và trước điện Thái Hoà hay trên 9chiếc đỉnh đồng (Cửu Đỉnh) và 9 khẩu súng thần công (Cửu vịthần công) và các công trình tín ngưỡng tôn giáo như Đại HồngChung và khánh đồng ở chùa Thiên Mụ, chùa Thiền Tôn Sự
kế thừa kỹ thuật và phong cách đúc đồng của các làng nghề ởBắc Bộ thế kỷ XVII - XVIII, kỹ thuật đúc và chế tác với cácnước phương Tây thông qua các kiểu thức, hoa văn và biểutượng trang trí Bên cạnh đó, số lượng di vật đồ đồng thời kỳnày còn lại hiện nay khá phong phú và đa dạng, vì vậy về cơbản nghệ thuật trang trí trên đồ đồng thời kỳ này là một hướngnghiên cứu có cơ sở, dung lượng đầy đủ để tiến hành thực hiệnluận án tiến sĩ nghệ thuật học
1.3. Đề cập đến các di vật đồ đồng tiêu biểu tạiQTDTCĐH, đến nay cũng đã có một số tài liệu của các tác giảtrong và ngoài nước đặt vấn đề hoặc bàn luận, song đa phầncũng chỉ mới dừng lại ở việc mô tả thông tin về văn hoá và sửliệu, lĩnh vực về nghệ thuật trang trí vẫn đang là một “khoảngtrống” còn bỏ ngỏ, vì vậy hướng đi của luận án mong muốnđược làm sáng tỏ hơn dưới góc độ này
1.4.Bản thân NCS hiện đang sinh sống và làm việc tạithành phố Huế, trong quá trình công tác cũng có nhiều trăn trởđối với hướng nghiên cứu về nghệ thuật trang trí trên các di vật
đồ đồng tiêu biểu tại QTDTCĐH đây được xem là một điều kiệnthuận lợi trong việc tiếp cận khảo sát, nghiên cứu các di vật tạicác khu vực di tích tại Huế Và trong quá trình nghiên cứu, khảosát của mình NCS đã lựa chọn các di vật đồ đồng tiêu biểu thờicác chúa và vua Nguyễn làm hướng đi cho luận án của mình
Trang 52.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1.Mục đích nghiên cứu
Luận án nghiên cứu nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu ở Huế, qua đó đưa ra các đánh giá, nhận định trêncác cơ sở khoa học về những đặc trưng và giá trị nghệ thuật trangtrí trên đồ đồng tại QTDTCĐH
2.2.Nhiệm vụ nghiên cứu
-Nghiên cứu, đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu,những cơ sở lý luận và khái quát sự tác động của các yếu tố vănhoá, lịch sử, nghệ thuật liên quan đến đề tài, kiểu thức và đồ áncủa nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tạiQTDTCĐH
-Nghiên cứu những đặc trưng của ngôn ngữ trang trí như:
bố cục, nhịp điệu, hình mảng, đường nét Làm rõ mối liên hệtrong quá trình giao thoa và tiếp biến văn hoá trên các di vật đồđồng tiêu biểu tại Huế trong bình diện chung của nghệ thuật đồđồng Việt Nam
-Nghiên cứu những giá trị nghệ thuật trang trí trên các divật đồ đồng tiêu biểu tại QTDTCĐH
- Nghiên cứu mối tương quan của đồ đồng tiêu biểu quacác thời kỳ phát triển
Trang 63.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1.Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại QTDTCĐH
3.2.Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi thời gian: Luận án xác định phạm vi thời gian bao
gồm giai đoạn các chúa Nguyễn và các vua Nguyễn (1558 - 1945)
Phạm vi không gian: tại Quần thể di tích Cố đô Huế và một
số khu vực có liên quan đến luận án thuộc địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.
Phạm vi đối tượng: các di vật đồ đồng tiêu biểu.
4.Câu hỏi và giả thuyết khoa học
4.1.Câu hỏi nghiên cứu
Câu hỏi 1: Những yếu tố nào đã tác động đến sự hình
thành và phát triển về chủ đề, bố cục, đường nét, hình mảng,kiểu thức trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại Huế?
Câu hỏi 2: Những nét đặc trưng nổi bật nào trong nghệ
thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại QTDTCĐH?
Câu hỏi 3: Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu
biểu tại QTDTCĐH có những đóng góp những giá trị gì chonghệ thuật Việt Nam? Vai trò và vị trí của nghệ thuật trang trí
đồ đồng tiêu biểu tại Huế trong dòng chảy nghệ thuật dân tộc?4.2.Giả thuyết khoa học
-Giả thuyết nghiên cứu 1: Nghệ thuật trang trí trên các di vật
đồ đồng tiêu biểu ở Huế kế thừa nền tảng các giá trị văn hoá nghệthuật dân tộc với sự ảnh hưởng của các phong cách trang trí ởĐàng Ngoài (ảnh hưởng phong cách trang trí thời Hậu Lê) trongtinh thần giao thoa và tiếp biến văn hoá giữa các thời kỳ Vớisự
Trang 7tác động của các yếu tố về văn hoá, lịch sử và xã hội, nghệ thuậttrang trí đồ đồng tại Huế chứa đựng ngôn ngữ biểu tượng sâu sắc,hàm chứa nhiều ý nghĩa ẩn dụ, đề tài hoa văn trang trí phản ánhbối cảnh không gian văn hoá xã hội đương thời.
-Giả thuyết nghiên cứu 2: Nghệ thuật trang trí trên các di
vật đồ đồng tiêu biểu tại Huế có sự kết hợp hài hoà giữa hìnhtượng “hoá”, lối trang trí kết hợp hiện thực và siêu thực Ngônngữ trang trí tổng hoà trên cơ sở trang trí với các thủ pháp kếthợp giữa trang trí khối cao phù điêu và thấp phù điêu Sự kếthợp hài hoà giữa tính nguyên tắc và vô nguyên tắc trong nhịpđiệu của hình và nét Bố cục trang trí đa dạng với các kiểu thứctrang trí hình tròn hoặc chuyển động xung quanh hình tròn, phảichăng bố cục hình tròn trong thời kỳ này được thể hiện theoquan niệm trời tròn đất vuông của người Việt cổ? Những motifhình tròn và xoắn ốc kế thừa và ảnh hưởng từ những hoa vănĐông Sơn? Nghệ thuật trang trí trên đồ đồng tiêu biểu ở Huế có
sự kế thừa phong cách trang trí và kỹ thuật đúc đồng của cáclàng nghề ở Bắc Bộ thế kỷ XVII - XVIII, kỹ thuật đúc và chếtác với các nước phương Tây thông qua các kiểu thức, hoa văn
và biểu tượng trang trí
-Giả thuyết nghiên cứu 3: Nghệ thuật trang trí trên đồ đồng
tiêu biểu tại QTDTCĐH chứa đựng những giá trị về văn hoá, lịch
sử, giá trị về thẩm mỹ với những lối trang trí đặc trưng và tiêubiểu Nghệ thuật trang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu ở Huế
có sự kế thừa của các yếu tố truyền thống dân tộc, qua đó xác địnhđược vai trò và vị trí trong mối quan hệ tương quan phát triển củanghệ thuật Việt Nam nói chung và văn hoá Huế nói riêng
Trang 85.Các phương pháp nghiên cứu và phương pháp tiếp cận
Phương pháp phân tích tổng hợp cho phép tổng hợp phântích tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau Sử dụng phương pháptiếp cận liên ngành, đa ngành khai thác tối đa mọi khía cạnh của
cơ sở dữ liệu từ các chuyên ngành khác nhau như: Văn hoá học,văn hoá dân gian, sử học, khảo cổ học… Phương pháp khảo sátđiền dã, phỏng vấn ý kiến chuyên gia để quan sát trực tiếp, thuthập thông tin thực địa, kiểm chứng phục vụ cho các nội dung
về trình bày luận cứ Phương pháp so sánh đối chiếu được ápdụng để đưa ra các cơ sở so sánh và đối chiếu về đặc điểm trangtrí, yếu tố nhận diện, hình dáng vật thể, hoa văn trang trí… củacác thời kỳ lịch sử Phương pháp thống kê và phân loại nhằmsắp xếp một cách khoa học theo từng thời kỳ, phân loại di vậttheo không gian trưng bày nội thất, ngoại thất hoặc phân chiatheo từng chủ đề, hình dạng, kiểu thức trang trí khác nhau
6.Những đóng góp mới của luận án
1.Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu và đảmbảo được tính hệ thống Quá trình nghiên cứu đã cho thấy nghệthuật trang trí trên đồ đồng ở Huế là một nhánh của dòng chảyvăn hoá nghệ thuật dân tộc nói chung và đối với văn hoá Huế nóiriêng Đây có thể được xem là thời kỳ giao thoa và tiếp biến vănhoá của phong cách trang trí ở Đàng Ngoài với văn hoá bản địa,ngoài ra thông qua các mối giao thương về đường biển đã có sự
du nhập và kết hợp một số yếu tố trang trí cuả một số nướcphương, chính những yếu tố này đã làm cho nghệ thuật trang trítrên đồ đồng ở Huế rất phong phú về thể loại và đa dạng về bốcục trang trí Từ những kết quả và nhận định về mặt khoa học,luận án mong muốn sẽ làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật trang
Trang 9trí đồ đồng tiêu biểu tại Quần thể di tích cố đô Huế trong bìnhdiện chung về lịch sử văn hoá nghệ thuật dân tộc.
2.Luận án đưa ra những nhận định khoa học dưới góc độnghệ thuật trang trí nhằm phân tích những góc nhìn mới, nhữnggiá trị và quan niệm thẩm mỹ về nghệ thuật trang trí trên đồđồng tiêu biểu ở Huế Những nhận định và phân tích đều đượcdựa trên các cơ sở khoa học và nhiều nguồn tài liệu thông tinđáng tin cậy từ các nhà xuất bản, các tạp chí chuyên ngànhtrong nước và quốc tế
7 Kết cấu của luận án
Luận án ngoài phần mở đầu (13 trang), kết luận (02 trang),tài liệu tham khảo (12 trang), phụ lục minh hoạ (100 trang), nộidung của luận án được kết cấu 3 chương:
Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận
và khái quát đối tượng nghiên cứu (69 trang)
Chương 2 Nhận diện nghệ thuật trang trí trên các di vật đồđồng tiêu biểu tại QTDTCĐH (62 trang)
Chương 3 Bàn luận những đặc trưng và giá trị nghệ thuậttrang trí trên các di vật đồ đồng tiêu biểu tại QTDTCĐH (37trang)
Chương 1 TỔNGQUANTÌNHHÌNHNGHIÊNCỨU,CƠSỞLÝLUẬNVÀ
KHÁI QUÁT ĐỐI TƯỢNGNGHIÊN CỨU
1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu
Những tài liệu về sử liệu và văn hoá nghệ thuật Nguyễn đónggóp một phần rất quan trọng trong việc lý giải các yếu tố trang trí,thẩm mỹ cũng như các lý giải cho việc sử dụng các yếu tố biểutượng văn hoá và xã hội được thể hiện thông qua các hoa văntrang trí trên các di vật đồ đồng Về sử học, đã có nhiều bộ sáchnổi
Trang 10tiếng ra đời trong thời gian này như: “Quốc triều thực lục”,
“Thực lục tiền biên” viết về sử thời các chúa Nguyễn, “Thựclục tiền biên” viết về thời các vua Nguyễn, “Khâm định Việt sửthông giám cương mục” được thực hiện thời vua Tự Đức,
“Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ”, “Đại Nam nhất thốngchí”… do nhà vua cử các quan đại thần biên soạn
Cuốn Trịnh Nguyễn diễn chí (tập I, II) (1986,1987) của tác
giả Nguyễn Khoa Chiêm, do Sở văn hoá thông tin Bình TrịThiên đã cung cấp một cái nhìn đa diện về thời kỳ giao tranhgiữa Đàng Trong và Đàng Ngoài Đây có thể được xem là thời
kỳ giao thoa và tiếp biến văn hoá của phong cách trang trí thờiHậu Lê với văn hoá Chămpa bản địa, ngoài ra thông qua conđường ngoại thương đã có sự du nhập và kết hợp một số yếu tốtrang trí cuả một số nước phương tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan,Pháp…
Cuốn Lịch sử nhà Nguyễn một cách tiếp cận mới với tuyển
tập bài viết của nhiều tác giả do nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấnhành năm 2005 với các nội dung: về phương pháp luận nội dungnghiên cứu, giảng dạy và một số vấn đề về lịch sử nhà Nguyễn
Bộ sách Những người bạn cố đô Huế Bộ sách Những người bạn cố đô Huế (Bulletin des Amis du Vieux Huế) (1998) được viết tắt là B.A.V.H là một ấn phẩm do linh mục Léopold
Cadière làm chủ biên Hội: “Những người bạn cố đô Huế”(Association des amis du vieux Hué) được thành lập vào năm
1913 thông qua sự đề xuất của linh mục người Pháp: LéopoldCadière Bộ sách này đã trở thành một nguồn tài liệu quý giá hỗtrợ cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước
Trang 11Trong cục diện chung của những năm đầu thập niên 80, khi
mà mỹ thuật Nguyễn chưa thực sự nhận được sự quan tâm củagiới nghiên cứu thì bài viết “Huế, mỹ thuật Nguyễn, những cái
riêng” (đăng lần đầu tiên trên Tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật, số
3, năm 1979) của tác giả Trần Lâm Biền như một sự đánh độngcho việc nhìn nhận những giá trị mỹ thuật Nguyễn nói chung
Cuốn Mỹ thuật thời chúa Nguyễn dẫn liệu từ di sản lăng
mộ của tác giả Nguyễn Hữu Thông do Nxb Thuận Hóa ấn hành
năm 2014 cũng đã cho thấy quan điểm của tác giả về nghệ thuậttrang trí trên đồ đồng của thời kỳ này Tác giả Dương Phước
Thu đã miêu tả khá chi tiết bộ Cửu Đỉnh thông qua cuốn Đất nước Việt Nam qua Cửu Đỉnh Huế Cuốn sách cung cấp một số
tài liệu về quy trình thực hiện Cửu Đỉnh, các số đo và vị trí vàliệt kê các chi tiết khắc trên Cửu Đỉnh Mặc dù các yếu tố vềtính trang trí chưa được tác giả đề cập trong cuốn này nhưngcũng là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu về
bộ Cửu Đỉnh, cung cấp một số thông tin về các yếu tố sử liệu,
kỹ thuật chế tác về bộ công trình này
Tác giả Vĩnh Phối trong công trình nghiên cứu khoa họccấp Bộ (mã số B98.11.11) năm 2000 cũng đã đề cập đến nhiều
vấn đề về mỹ thuật Nguyễn Trong Tập VI chuyên đề đồ đồng
do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Bảo tàng Cổ vậtCung đình Huế ấn hành năm 2007 đã có một số bài viết về các
di vật đồ đồng cũng đã giới thiệu thêm một số thông tin về các
di vật đồng thời các chúa và vua Nguyễn
Tác giả Trương Quốc Bình (2014), Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà
Trang 12Nội là một người gắn liền với các công trình di sản miềnTrung nói chung và đối với Thừa Thiên Huế nói riêng, thôngqua cuốn sách tác giả cũng làm nổi bật việc phát huy các giátrị di sản Việt Nam nói chung và của Thừa Thiên Huế nóiriêng, trong đó bam hàm cả những giá trị nghệ thuật trang trítrên đồ đồng.
1.2.Cơ sở lý luận
1.2.1.Giới thuyết một số khái niệm
-Khái niệm Trang trí
Trang trí được hiểu với khái niệm chung là việc tạo ra cácgiá trị thẩm mỹ nhằm phục vụ cho nhu cầu của xã hội Khái niệmtrang trí được hình thành dựa trên nhu cầu được thoả mãn nhữngcái đẹp, cái hoàn mỹ của con người Tiến trình của trang trí đượcphát triển một cách tự nhiên dựa trên sự phát triển của xã hội
-Khái niệm hoa văn Trang trí
Khái niệm về hoa văn trang trí được hiểu là những dấu hiệutạo hình trên một bề mặt của bất kỳ các đồ vật, công trình kiếntrúc… sự xuất hiện của hoa văn trang trí sẽ gắn với thông điệp và
ý nghĩa cho các đồ vật, công trình kiến trúc đó Theo đó mỗi hoavăn khác nhau sẽ mang nhiều ý nghĩa tượng biểu tượng khác nhau
-Khái niệm kiểu thức trang trí
Kiểu thức trang trí là cách gọi mang tính chất hình thànhcác nguyên tắc thường được sử dụng trong trang trí như: Đăngđối, nhắc lại, tịnh tiến, xoay chiều… Kiểu thức trang trí xácđịnh các tính chất có tính quy tắc, hệ thống
-Khái niệm phong cách trang trí
Trang 13Khái niệm phong cách trang trí được xác định dựa trêntính chất mang yếu tố nhận diện và thường xuất hiện trong mộtgiai đoạn, thời kỳ hoặc vùng miền nhất định Qua quá trình thờigian nó định hình và trở nên quen thuộc, qua một quá trình lặp
đi lặp lại nó tạo thành một phong cách
-Khái niệm ngôn ngữ biểu đạt
Ngôn ngữ biểu đạt được hiểu mang tính hàm chứa, chấtdiễn đạt thông qua các yếu tố thẩm mỹ của nghệ thuật Nó baohàm cả giá trị thẩm mỹ lẫn giá trị tượng trưng trong nghệ thuậttrang trí Ngôn ngữ biểu đạt được hiểu như một dạng ngôn ngữnhằm giải trình cho các yếu tố trang trí thể hiện trên các di vật
-Khái niệm “Hoá” (biến thể)
“Hoá” là một khái niệm quen thuộc trong những kiểu thứctrang trí mỹ thuật cổ nói chung, trong đó cũng xuất hiện trên các
đồ án trang trí ở các di vật đồ đồng tại QTDTCĐH “Hoá” đượchiểu là một quá trình biến thể từ một dạng này sang dạng khác,hình thể này sang hình thể khác Đây là một trong những yếu tốmang đậm tính chất phương Đông gắn liền với nhiều quan niệm
về sự ngưỡng vọng về những điều tốt đẹp
-Khái niệm nghệ thuật trang trí
Từ những vật trơn, không hình thù con người đã biết cáchtrang trí lên bề mặt của các đồ vật đó Sự phát triển các yếu tốtrang trí từ những dạng vạch kẽ đơn giản cho đến ý thức thẩm
mỹ là một qua trình phát triển lâu dài Từ đó đã trở thành một ýthức cho sự hình thành một khái niệm nghệ thuật trang trí
-Khái niệm di vật
