Xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

sử dụng các nhóm phương pháp nghiên cứu khoa học liên ngành và chuyên ngành như:- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Để phục vụ cho đề tài luận án, tác giả tiến hành tập hợp và phân tích m

TRƯƠNG THỊ NHƯ

XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP Ở HẢI PHÒNG HIỆN

NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨNGÀNH: HỒ CHÍ MINH HỌC

HÀ NỘI - 2020

TRƯƠNG THỊ NHƯ

XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP Ở HẢI PHÒNG HIỆN

NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨNGÀNH: HỒ CHÍ MINH HỌC

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và đã được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả

Trương Thị Như

1.2 Những vấn đề đã được nghiên cứu và những vấn đề luận án tiếp tục

Chương 2: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP - 30

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng xã hội học tập 37

Chương 3: XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP Ở HẢI PHÒNG - THỰC TRẠNG 82

VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

3.1 Những nhân tố tác động đến xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng 82 3.2 Thực trạng xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng 97 3.3 Đánh giá thực trạng xây dựng xã hội học tập và những vấn đề đặt ra

Chương 4: GIẢI PHÁP XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP Ở HẢI PHÒNG 123

HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

4.1 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về xây dựng xã hội

4.2 Tăng cường vai trò lãnh đạo của các cấp ủy đảng, sự phối hợp giữa các sở,

ban, ngành, các tổ chức, đoàn thể trong xây dựng xã hội học tập 125 4.3 Phát triển hệ thống giáo dục suốt đời theo hướng đi vào thực chất, hoàn

thành phổ cập giáo dục, tiếp tục mở rộng cơ hội học tập cho người dân 131 4.4 Đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập từ cơ sở thông qua khuyến học,

4.5 Xây dựng và thúc đẩy văn hóa học tập, nâng cao chất lượng học tập suốt

4.6 Tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm xây dựng xã hội học tập

của các nước, tiến tới tham gia mạng lưới thành phố học tập toàn cầu 148

Trung học phổ thôngThành phố học tậpTrung tâm Học tập cộng

Ủy ban nhân dân

Xã hội học tập

đồng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ kiệt xuất của Đảng và của dân tộc ViệtNam UNESCO vinh danh Hồ Chí Minh là Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhàvăn hóa kiệt xuất bởi những cống hiến to lớn của Người cho sự nghiệp giảiphóng dân tộc cũng như những đóng góp về văn hóa, giáo dục cho dân tộc vànhân loại Trong những đóng góp vĩ đại đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục nói chung và xây dựng XHHT nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng, cógiá trị sâu sắc trong xây dựng XHHT ở nước ta hiện nay

Từ sau khi nước nhà giành được độc lập năm 1945, Chủ tịch Hồ ChíMinh đã từng bước xây dựng nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam cho tất cả mọingười, hướng tới một xã hội “ai cũng được học hành” Người khẳng định mộtcách nhất quán: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc là làm saocho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào aicũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [94, tr.187] Ham muốn đóvừa là niềm mong mỏi, vừa là mục tiêu, vừa là chỉ đạo quan trọng của Hồ ChíMinh về xây dựng XHHT Quan điểm này được phát triển mạnh mẽ và liêntục từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945; được cụ thể hóa bằng các chủtrương giáo dục như BDHV, BTVH, phổ cập giáo dục tiểu học và ngày nayđang tiến tới phổ cập giáo dục trung học cơ sở cho toàn dân Từng bước thựchiện điều đó, cũng là từng bước hiện thực hóa tư tưởng của Hồ Chí Minh vềxây dựng xã hội “ai cũng được học hành”

Trong quá trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHTcàng thấy được rằng, tư tưởng của Người đã bắt gặp, thậm chí đi trước thời đạitrong quan niệm về xu thế phát triển giáo dục, nội dung, chương trình cũng như

mô hình giáo dục tiếp tục Ngày nay, xu thế giáo dục mà nhiều thành phố lớntrên thế giới đang hướng tới là xây dựng TPHT, các quốc gia đang hướng tới làxây dựng quốc gia học tập, xã hội tiến tới là xây dựng XHHT Mục đích củaXHHT là làm cho mọi người đều thấy cần phải học, và học suốt đời, xem học

tập là một nhu cầu của cuộc sống, như cơm ăn, áo mặc hàng ngày Hồ ChíMinh từng khẳng định: việc học không bao giờ cùng, càng tiến bộ càng thấyphải học thêm Đó là một thực tế Xã hội ngày càng phát triển, tri thức chúng

ta có được không thể chỉ học một lần là sử dụng mãi mãi Trong xã hội ngàynay, tri thức đã trở thành “chìa khóa vạn năng” và sự thua kém, tụt hậu về trithức sẽ tạo ra khoảng cách phát triển giữa người này với người khác, giữavùng này với vùng khác, quốc gia này với quốc gia khác Điều chúng ta thêm

tự hào và cảm phục chính ở tầm nhìn của Hồ Chí Minh về vấn đề này Bảnthân mỗi cá nhân cũng như toàn xã hội phải luôn chủ động trang bị tri thức,học và học suốt đời, học mãi để tiến bộ mãi, học để rút ngắn khoảng cách pháttriển với các quốc gia khác và “sánh vai với các cường quốc năm châu”

Đối với dân tộc Việt Nam, chúng ta tự hào là một quốc gia văn hiến.Người dân đất Việt mang trong mình truyền thống ham học hỏi, luôn lấy sự họclàm điều căn bản để thực hiện đạo lý làm người, “nhân bất học bất tri lý” Cũng

vì thế, trong suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, dù lịch sử có thăngtrầm nhưng giáo dục vẫn luôn được coi trọng Trong giai đoạn hiện nay, ViệtNam đang tiếp tục đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hộinhập quốc tế, thành tựu gần 35 năm đổi mới đang làm thay đổi diện mạo đấtnước từng ngày Đảng ta cũng khẳng định rất rõ vai trò quốc sách hàng đầu củagiáo dục đào tạo và tầm quan trọng của việc xây dựng XHHT Từ năm 2001,Đảng ta lần đầu tiên sử dụng cụm từ XHHT Văn kiện Đại hội Đại biểu toànquốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam ghi rõ: “Đẩy mạnh phong trào họctập trong nhân dân bằng hình thức chính quy và không chính quy, thực hiện giáodục cho mọi người, cả nước trở thành một xã hội học tập” [36, tr.35] Từ đó đếnnay, qua các kỳ Đại hội, Đảng ta luôn kiên định chủ trương xây dựng cả nước trởthành một XHHT Ngày 09/01/2013, Thủ tướng Chính phủ chính thức phê duyệt

Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2012 - 2020” nhằm hướng tới xâydựng mô hình XHHT ở Việt Nam Đến Đại hội XII (2016), Đảng tiếp tục nhấnmạnh: “Hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục

mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập” [39, tr.116] Như vậy,

Đảng và Nhà nước ta cũng nhận thức rất rõ tầm quan trọng của việc xây dựngXHHT và kịp thời đề ra các chủ trương, chính sách, giải pháp xây dựngXHHT Có thể nói, xây dựng XHHT là một chủ trương lớn của Đảng và Nhànước trong sự nghiệp giáo dục - đào tạo, đáp ứng đúng xu thế thời đại và sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trong dòng chảy chung của dân tộc và nhân loại, Hải Phòng là địaphương luôn xác định vai trò to lớn của công tác giáo dục - đào tạo, KH, KT,xây dựng XHHT Là một thành phố cảng quan trọng, trung tâm công nghiệp,đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hoá, y tế, giáo dục, khoa học, côngnghệ của vùng Bắc Bộ, Hải Phòng đã và đang cùng các địa phương khác tiếnhành xây dựng XHHT nhằm mang lại lợi quyền cao nhất cho người dân trongviệc tiếp cận tri thức và hưởng thụ giáo dục Điều này càng có ý nghĩa khithời gian gần đây, Hải Phòng có những chính sách rất nhân văn trong pháttriển giáo dục, chính thức miễn học phí cho tất cả các bậc học kể từ năm học

2020 - 2021 Đây chính là sự quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng XHHT ở Việt Nam nói chung và ở Hải Phòng nói riêng

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài Xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh làm luận án tiến sĩ,

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định những nhiệm vụ chủ yếusau đây:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, chỉ ra những vấn đề đã được nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.

- Nêu lên một số khái niệm cơ bản có liên quan để định hướng vấn đề nghiên cứu.

- Hệ thống hóa, khái quát hóa nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT

- Đánh giá thực trạng xây dựng XHHT ở Hải Phòng, chỉ ra những thànhtựu, hạn chế, nguyên nhân thành tựu hạn chế và những vấn đề đặt ra

- Đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng XHHT ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT, thực trạng và những giải pháp xây dựng XHHT ở Hải Phòng theo tư tưởng Hồ Chí Minh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT và quá trìnhvận dụng, triển khai xây dựng XHHT ở Hải Phòng hiện nay Do vấn đề có nộidung rất rộng nên luận án tập trung nghiên cứu thực trạng xây dựng XHHT ởHải Phòng theo kết quả triển khai Đề án xây dựng XHHT tại thành phố HảiPhòng, có sự tham chiếu với tư tưởng Hồ Chí Minh

- Về không gian: Thành phố Hải Phòng

- Về thời gian: Tác giả nghiên cứu vấn đề từ năm 2013 đến năm 2019.Tuy nhiên, để đảm bảo tính hệ thống và đạt được mục đích nghiên cứu, luận

án có đề cập đến thời gian trước và sau giai đoạn trên

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin; tưtưởng Hồ Chí Minh; các quan điểm của Đảng về giáo dục - đào tạo nói chung

và xây dựng XHHT nói riêng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án tuân thủ phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biệnchứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong quá trình triển khai, luận án còn

sử dụng các nhóm phương pháp nghiên cứu khoa học liên ngành và chuyên ngành như:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Để phục vụ cho đề tài luận án, tác giả tiến hành tập hợp và phân tích một số nguồn tài liệu sau:

+ Những bài nói, bài viết, tác phẩm của Hồ Chí Minh liên quan đến chủ

đề nghiên cứu, tập trung trong các công trình: Hồ Chí Minh Toàn tập, Hồ ChíMinh Biên niên tiểu sử, Bách khoa thư Hồ Chí Minh sơ giản…

+ Những hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh nhằm chỉ đạo xây dựngXHHT

+ Những công trình nghiên cứu tiêu biểu, có giá trị của các cá nhân, nhóm tác giả liên quan đến chủ đề

- Phương pháp logic, lịch sử

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp hệ thống hóa, khái quát hóa

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

5.1 Ý nghĩa lý luận

- Góp phần làm sáng tỏ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựngXHHT, từ đó khẳng định thêm vai trò và những cống hiến to lớn của Hồ Chí Minh đối với nền giáo dục Việt Nam nói chung và xây dựng XHHT nói riêng

- Góp phần nghiên cứu có hệ thống những luận điểm của Hồ Chí Minh

về xây dựng XHHT như tầm quan trọng của xây dựng XHHT, nội dung, hìnhthức, đối tượng, phương pháp xây dựng XHHT…

- Cung cấp các cứ liệu, luận chứng tin cậy để có thể tiếp tục nghiên cứuchuyên sâu về tư tưởng Hồ Chí Minh

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Vận dụng quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT có ý nghĩa

vô cùng sâu sắc trong thực tiễn chỉ đạo và xây dựng TPHT, tiến tới XHHT ở HảiPhòng hiện nay, làm cho tư tưởng của Người luôn sống mãi với nhân dân thành

phố Cảng Các giải pháp luận án đề xuất mang tính khả thi nhằm xây dựng XHHT ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

- Kết quả của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiêncứu, giảng dạy và học tập ở các học viện, các nhà trường, các ban ngành trên

cả nước

6 Những đóng góp mới của luận án

Luận án là công trình khoa học nghiên cứu có hệ thống về xây dựng XHHT theo tư tưởng Hồ Chí Minh với những điểm mới sau đây:

- Đưa ra được khái niệm “xã hội học tập”, “xây dựng xã hội học tập”,

“tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng xã hội học tập”

- Phân tích được những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT

- Đánh giá thực trạng xây dựng XHHT ở Hải Phòng, chỉ ra thành tựu,hạn chế và nguyên nhân, nêu rõ những vấn đề đặt ra đối với xây dựng XHHT

ở Hải Phòng hiện nay

- Đề xuất các giải pháp xây dựng XHHT ở Hải Phòng theo tư tưởng HồChí Minh

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương, 14 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về xã hội học tập

XHHT là một khái niệm được bàn luận nhiều năm gần đây Tìm kiếm

từ khóa này trên các trang mạng xã hội, không quá khó để thấy được rất nhiềukết quả Cụm từ này đã trở thành mục tiêu trong Chiến lược phát triển giáodục của nước ta trong thế kỷ XXI

Trên thế giới, cuộc thảo luận về khái niệm XHHT bắt đầu từ năm 1972khi mà Edgarl Faure, cựu Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Bộ trưởng Bộ Giáodục Pháp, đứng đầu Ủy ban Quốc tế về phát triển giáo dục thế kỷ XXI củaUNESCO cho xuất bản cuốn “Học để tồn tại” Lần đầu tiên, thuật ngữ XHHT(Learning society) xuất hiện trong cuốn sách này, như là trở thành xu thế chonền giáo dục nhân loại thế kỷ mới Edgarl Faure cho rằng: Nếu học tập là việcđộng chạm đến suốt đời con người, cả theo nghĩa thời gian cả theo nghĩa đadạng và đối với mọi người trong xã hội, kể cả các nguồn lực xã hội, kinh tế vàgiáo dục, khi đó chúng ta phải đi xa hơn việc tháo dỡ tất cả các hệ thống giáodục cho đến khi nào đạt được tình trạng của một XHHT Như vậy, XHHT làmọi người học suốt đời, trong nhà trường và ngoài nhà trường

Trước Edgarl Faure, từ những năm 60 của thế kỷ XX, ý tưởng về XHHTcũng được nhiều nhà giáo dục đưa ra Lúc đầu, người ta mới chỉ muốn tìm cáchcanh tân giáo dục, phải làm thế nào để có một thiết chế giáo dục mới để khắcphục tình trạng khủng hoảng của giáo dục trong nhà trường khép kín Nghĩa làphải có một nền giáo dục cởi mở hơn, hạn chế sự giáo dục bó hẹp với nhữngthiết chế chặt chẽ trong nhà trường chỉ dành cho một số đối tượng có điều kiệnnhất định mà chưa đáp ứng được nhu cầu học tập của quảng đại quần chúng Vìvậy, phải xây dựng một nền giáo dục đại chúng với thiết chế mở Từ đó, các nhàgiáo dục tiếp cận ý tưởng về một XHHT Ý tưởng này được Donald Schon (tiến

sĩ người Mỹ) ba lần đề cập vào các năm 1963, 1967, 1973 Donald Schon cho

rằng xã hội sẽ có nhiều biến đổi, do đó nhu cầu học tập sẽ ngày càng tăng, sẽkhông còn tình hình ổn định lâu dài nữa Con người sẽ phải học để hiểu, đểtác động, để điều hành các chuyển đổi đó Khi ấy, năng lực học tập phải trởthành thuộc tính của mỗi người, ai cũng phải biết học suốt đời một cách thànhthục Hơn thế nữa, các thiết chế muốn luôn luôn chuyển đổi cũng phải học tậptheo Donald Schon đã có đóng góp lớn lao là đưa ra ý tưởng: các công ty, cácphong trào xã hội và chính quyền đều phải là “các hệ thống học tập”, và từ đóông đưa ra luận điểm quan trọng về “tổ chức học tập”.

Năm 1968, trong một cuốn sách của mình, nhà giáo dục người MỹRobert M.Hutchins (từng làm hiệu trưởng trường Đại học Chicago) cũng đãkhẳng định sự cần thiết tiến tới một XHHT với hai lý do: 1) Do sự phát triểncủa khoa học và công nghệ, sức lao động được giải phóng, con người sẽ cónhiều thời gian để nghỉ ngơi hơn và 2) Thế giới biến đổi nhanh đòi hỏi conngười cần có tri thức để đáp ứng được những thay đổi đó Ông quan niệm họctập là hồn của biến đổi Huchin quay lại tư tưởng cổ đại là, không phải chỉ họcvài giờ trong ngày ở một chỗ nào đó như lớp học mà học tập là mục tiêu của

xã hội Đúng như V.I.Lênin đã tổng kết: Giáo dục là một phạm trù lịch sử củaloài người; loài người cùng tồn tại với phạm trù học tập - truyền thụ kinhnghiệm, tri thức từ người này sang người kia, từ thế hệ này sang thế hệ kia

Turten Husen là một trong những học giả đầu tiên cho rằng: tiến bộ kỹthuật là một yếu tố quan trọng dẫn đến khái niệm XHHT, nhất là từ những năm

40 của thế kỷ XX khi bắt đầu có phát minh điện tử hóa, rồi vi điện tử vào nhữngnăm 70 và mạng internet những năm 90, tạo ra cuộc cách mạng công nghệ toàncầu Nhờ công nghệ này mà có một sự bùng nổ tri thức, sự sản sinh tri thức rấtnhanh được gọi là “công nghệ tri thức”, trong đó có cả vấn đề truyền bá tri thức,truyền bá công nghệ đòi hỏi mọi người phải học liên tục Ở phương Tây, quátrình này diễn ra mạnh mẽ từ những năm 1960 và được gọi là cách mạng hóa quátrình thông báo tri thức Sau đó, người ta đã đưa ý tưởng này gắn với ý tưởng họcsuốt đời, học liên tục, học không chính quy, học cho tất cả mọi người Qua giáodục thực hiện các xu thế nổi bật của thời đại: công nghệ, văn hóa, dân

chủ và quyền con người trong thế giới toàn cầu hóa, đi vào kinh tế tri thức Vànhư vậy sẽ đạt đỉnh cao mới trong quá trình dân chủ hóa giáo dục.

Như vậy, XHHT là một xu thế mới trong phát triển của loài người ởthời kỳ hậu công nghiệp mà có người còn gọi là hậu hiện đại Đó là đòi hỏicủa cách mạng công nghệ và phát triển kinh tế, và cũng là đòi hỏi mới của sựphát triển con người bền vững trong thế kỷ mới

Rõ ràng, xây dựng XHHT đã và đang trở thành xu thế tất yếu của cácquốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam Nghiên cứu về XHHT thu hútnhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu

Nghiên cứu XHHT xét từ góc độ xu thế cho sự phát triển giáo dục của các

quốc gia hiện nay có khá nhiều công trình Cuốn Phát triển giáo dục hướng tới

một xã hội học tập [26] của tác giả Phạm Tất Dong đã chỉ rõ sự phát triển nền

kinh tế tri thức và yêu cầu tất yếu xây dựng XHHT ở Việt Nam trong thời kỳcông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; những vấn đề cơ bản về nội dung và cấutrúc của XHHT, tình hình phát triển giáo dục qua các giai đoạn 2000 - 2010 và

2011 - 2020 nhằm đổi mới toàn diện nền giáo dục theo hướng xây dựng XHHT

ở Việt Nam Quan điểm này của tác giả tiếp tục được thể hiện trong bài viết

“Xây dựng xã hội học tập - một xu hướng đổi mới phát triển của giáo dục thế kỷ

XXI” [30] Bài viết nhấn mạnh sự bùng nổ thông tin và việc sản xuất ra những tri

thức mới, những công nghệ mới cho thấy những kiến thức tiếp thu trong hệthống giáo dục ban đầu không thể sử dụng suốt đời, học vấn phổ thông khôngcòn giúp con người đi thẳng vào lao động sản xuất Con người cần biết cách học

xử lý thông tin thành tri thức và phải học suốt đời trong một XHHT Do đó,XHHT chính là nội dung cốt lõi trong chủ trương đổi mới giáo dục ở nước ta

Chúng ta đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bốicảnh một thế giới luôn biến động, một xã hội thông tin đang bùng nổ và một thờiđại mà tiến bộ khoa học công nghệ đang phát triển như vũ bão Khái niệm tốtnghiệp một chương trình đào tạo nào đó với những kiến thức và kỹ năng cóđược, cứ thế mà lao động suốt đời đã không còn phù hợp Từ thực tiễn đó, tácgiả Nguyễn Minh Đường khẳng định trong bài viết “Xây dựng một xã hội học

tập - yêu cầu tất yếu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”[43]: Mọi người đều phải học, mọi loại hình lao động đều phải học, mọi lứatuổi đều phải học và phải học thường xuyên, học suốt đời, học bằng nhiềuhình thức Nói cách khác, phải hình thành một XHHT (learning society).

Cũng từ góc độ tiếp cận XHHT là xu thế trong nền kinh tế tri thức, cuốn

Đổi mới và phát triển giáo dục hướng tới xây dựng cả nước trở thành một xã hội học tập [22] đã nêu bật xu thế đó Sách dẫn lời của Jin Yang - chuyên gia

chương trình cao cấp, Viện học tập suốt đời thuộc UNESCO: “Ngày nay chúng

ta đang sống trong một xã hội đầy biến động và thay đổi nhanh chóng Mỗi cánhân không thể đáp ứng được các thách thức của cuộc sống nếu như không biếnmình thành một người học suốt đời, và một xã hội sẽ không bền vững nếu khôngtrở thành một xã hội học tập” [22, tr.53-54] Từ đó, tác giả đi đến khẳng định:Xây dựng XHHT là xu thế tất yếu trước yêu cầu mới của thời đại - thời đại pháttriển như vũ bão của khoa học kỹ thuật và công nghệ, đặc biệt công nghệ thôngtin, thời đại của xu thế toàn cầu hóa và hội nhập, của nền kinh tế tri thức

Cuốn sách của tác giả Nguyễn Kỳ Mô hình giáo dục mở - mô hình xã hội

học tập [72] tiếp tục nghiên cứu về XHHT với tính chất là một mô hình giáo dục

mở Trong cuốn sách này, tác giả đã đề cập đến vấn đề XHHT như là một xu thếtất yếu của thế kỷ XXI, điều mà tất cả các quốc gia cần và tiếp tục hướng tới.Bằng những lập luận và luận chứng, tác giả khái quát về quan niệm XHHT, vaitrò của XHHT và mô hình XHHT ở một số nước tiên tiến Từ đó, tác giả khẳngđịnh giáo dục Việt Nam cần nhanh chóng đổi mới theo mô hình này

Ngày nay, tất cả chúng ta đều nhận thức rõ vai trò thiết yếu của giáo dục

và học tập trong phát triển kinh tế, xã hội và con người Để duy trì và cạnh tranhtrong nền kinh tế toàn cầu, mọi người đều cần phải liên tục học tập những kỹnăng mới, nâng cao trình độ chuyên môn và phát triển năng lực Nhận thức được

điều đó, một diễn đàn quốc tế: “Diễn đàn Việt Nam: Học tập suốt đời - Xây

dựng xã hội học tập” tại Hà Nội, từ ngày 06 đến 08 tháng 12 năm 2010 do Chính

phủ Việt Nam, Hiệp hội nghiên cứu học tập suốt đời của ASEM và UNESCO tổchức Với sự tham gia chủ trì của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện

Nhân, Trưởng Ban chỉ đạo quốc gia xây dựng XHHT, Diễn đàn đã quy tụ gần

400 nhà hoạch định chính sách chủ chốt, các chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà

giáo dục hàng đầu đến từ nhiều nước trên thế giới Cuốn kỷ yếu “Diễn đàn

Việt Nam: Học tập suốt đời - Xây dựng xã hội học tập”[32] tập hợp 37 bài

viết của 45 nhà nghiên cứu và chuyên gia giáo dục đến từ 17 quốc gia ASEM

được trình bày tại Diễn đàn Những vấn đề của giáo dục, xây dựng XHHT vàhọc tập suốt đời được mổ xẻ, phân tích Thông qua đó, các tác giả bày tỏ quanđiểm về tính tất yếu phải xây dựng XHHT, mô hình xây dựng XHHT và chia

sẻ kinh nghiệm xây dựng XHHT ở nhiều nước, đồng thời chỉ ra hướng đi chogiáo dục Việt Nam trong dòng chảy chung của thế giới

Tiếp cận XHHT nhìn từ góc độ tầm quan trọng của việc đổi mới giáodục theo hướng xây dựng XHHT được khá nhiều tác phẩm đề cập đến bởi xétđến cùng, xây dựng XHHT cũng nằm trong chiến lược phát triển giáo dục của

đất nước Cuốn Triết lý giáo dục thế giới và Việt Nam [53] đã phần nhiều đề

cập đến vấn đề này Trong cuốn sách, tác giả đã dày công tập hợp các báo cáokhoa học và bài nói tập trung làm sáng tỏ các vấn đề về vị trí của giáo dục đốivới ba cuộc cách mạng đang tiến hành ở Việt Nam; đối tượng của giáo dục vàkhoa học giáo dục; tính chất và nhiệm vụ của nhà trường phổ thông; phát triểngiáo dục và xây dựng khoa học giáo dục Bài viết “Xây dựng xã hội học tập -một cuộc cách mạng về giáo dục” của tác giả Phạm Tất Dong [30] tiếp tụcnhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng XHHT Những thành tựu đạtđược trong 50 năm của nền quốc học nhân dân ở Việt Nam, trong đó có liênquan tới xây dựng XHHT như việc xoá nạn mù chữ, chống chính sách ngudân, các cuộc cải cách giáo dục; vấn đề văn hoá và giáo dục nhân cách văn

hoá là nội dung cơ bản được đề cập trong Phát triển giáo dục, phát triển con

người phục vụ phát triển xã hội - kinh tế [50].

Đề cập đến nội dung cải cách giáo dục theo hướng xây dựng XHHT có haicông trình của tác giả Nghiêm Đình Vỳ được nhà xuất bản Chính trị quốc gia

phát hành Đó là cuốn Phát triển giáo dục và đào tạo nhân tài, đồng tác giả với Nguyễn Đắc Hưng [159] và Cải cách giáo dục: Một số vấn đề chung và thực

tiễn ở Việt Nam, đồng tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến [158] Điểm chung của hai

công trình này là đều nghiên cứu về vấn đề cải cách giáo dục: Các định hướngtoàn cầu trong thế kỷ XXI, tiến trình cải cách của một số nước trên thế giới,rút ra kinh nghiệm, bài học cho Việt Nam; đồng thời tìm hiểu về quá trình cảicách giáo dục ở Việt Nam, đường lối phát triển giáo dục của Đảng, một sốvấn đề lý luận và tổ chức thực hiện đổi mới giáo dục căn bản, toàn diện theohướng xây dựng XHHT suốt đời ở Việt Nam Đây là nguồn tài liệu tham khảorất cần thiết cho công tác nghiên cứu giáo dục

Xây dựng XHHT là một trong những biện pháp quan trọng nhằm cải cáchgiáo dục hiện nay Đặt giáo dục Việt Nam trước những yêu cầu và thách thứccủa thế kỷ XXI để thấy được tính tất yếu phải đổi mới là nội dung cơ bản của

sách Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa thế kỉ XXI [48] Những vấn đề nổi bật

của giáo dục Việt Nam trước thềm thế kỷ XXI được đề cập tới như: tính chấtgiáo dục và nguyên lý giáo dục; hệ thống giáo dục; cải cách, đổi mới, chấn hưnggiáo dục; vấn đề giáo dục mầm non, tiểu học, trung học, đại học, xoá mù chữ vàgiáo dục cho mọi người - những nội dung rất gần với XHHT Thông qua đó, tácgiả đưa ra các phương hướng phát triển giáo dục ở nước ta

Nội dung này cũng được trình bày trong cuốn Mấy vấn đề lý luận và thực

tiễn của đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo Nghị quyết TW XI, tác

giả Phạm Tất Dong [28] Nghị quyết Trung ương XI (Nghị quyết số 29) củaĐảng nhấn mạnh tầm quan trọng phải đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dụcnước ta Nền giáo dục mới phải có thiết chế giáo dục với đủ các hình thức giáodục cho bất cứ lứa tuổi nào, cho bất cứ trình độ học vấn và trình độ nghề nghiệpnào, thực hiện dạy và học trong bất cứ không gian và thời gian nào Việc giáodục thực hiện theo đúng tinh thần “giáo dục của dân, do dân, vì dân”, ai cũngđược học hành, không ai bị thải loại ra khỏi giáo dục và không ai bị thất bạitrong giáo dục học đường Từ việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn, tác giả khẳngđịnh một xã hội có được hệ thống giáo dục như vậy chính là XHHT Xây dựngXHHT chính là góp phần thực hiện lý tưởng cao đẹp của nhân loại thế kỷ XXI

Vấn đề tiếp theo của XHHT mà khá nhiều công trình quan tâm nghiên

cứu là nội dung, cấu trúc cũng như thành tố cấu thành XHHT Cuốn sách Xây

dựng con người, xây dựng xã hội học tập [29] đã trình bày khá cụ thể những vấn

đề cốt lõi để xây dựng XHHT, bao gồm giáo dục chính quy, giáo dục khôngchính quy, kinh nghiệm xây dựng XHHT ở các nước Xuyên suốt nội dung đó

là vấn đề con người, xây dựng con người trở thành hạt nhân động lực cho toàn

bộ quá trình xây dựng XHHT ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam

Về mô hình XHHT nổi bật là cuốn Cấu trúc mô hình xã hội học tập ở Việt

Nam [25] Sách giới thiệu sự phát triển giáo dục của một số nước trên thế giới

hướng tới XHHT và sự phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay trong bước khởiđầu định hướng xây dựng XHHT, đồng thời đề cập đến cấu trúc mô hình XHHT

ở Việt Nam Cùng đề cập đến mô hình XHHT có cuốn Mô hình giáo dục mở

-mô hình xã hội học tập [72] Cuốn sách này đi vào trình bày các -mô hình

khuyến học và phân tích tác động của nó tới việc xây dựng XHHT ở nước ta.

Tuy chỉ phản ánh một nội dung nhỏ của XHHT là các mô hình hoạt độngkhuyến học nhưng sách cũng là nguồn tài liệu tham khảo giá trị

Ở Việt Nam, xây dựng XHHT là tất yếu nhưng lại không hoàn toàn dễdàng Việc xây dựng XHHT không dừng lại ở chỗ nước ta sẽ có một XHHT nhưmọi nước XHHT không có mục đích tự thân Chúng ta cần có một XHHT để từ

đó tạo nên những nhân cách cần cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa,cần cho việc phát triển kinh tế tri thức Mục tiêu XHHT là những nhân cách ViệtNam ở thế kỷ XXI mà trong nhân cách đó, trí tuệ thời đại và đạo đức thời đại là

cái cốt lõi Từ đó, tác giả cuốn Khuyến học [27] mong muốn phát huy và đẩy

mạnh hơn nữa công tác KH, KT để tạo nên một dấu gạch nối giữa sự nghiệp KH,

KT trong lịch sử với sự nghiệp KH, KT thời hiện đại

Tiếp tục đi sâu về thành tố của XHHT là cuốn Xã hội học tập - Học suốt

đời và các kỹ năng tự học của tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Hải Yến [138].

GDTX, giáo dục người lớn được xem là thành tố rất quan trọng của XHHT Do

đó trong cuốn sách này, tác giả đã đề cập đến cơ sở lý luận chung của GDTX,các đặc điểm và khó khăn của GDTX cũng như quá trình xây dựng XHHT ởViệt Nam Về phương pháp để xây dựng XHHT, tác giả nhấn mạnh vấn đề tự

học, bản chất của tự học và cách thức tiến hành tự học theo từng lứa tuổi Ởgóc độ lý luận giáo dục, để có thể tiến tới XHHT đòi hỏi mỗi cá nhân và toàn

xã hội phải không ngừng tự học và học suốt đời Đây là một thành tố rất quantrọng trong XHHT mà công trình đã đề cập tới

Cùng đề cập tới GDTX là nội dung chính của luận án tiến sĩ Khoa học

Giáo dục (mã số 62.14.01.14) của Bùi Trọng Trâm với đề tài Quản lý phát

triển trung tâm học tập cộng đồng theo định hướng xã hội học tập [142] Tác

giả đi vào chuyên sâu nghiên cứu một khía cạnh của XHHT ở bộ phận cấu

trúc của nó là các TTHTCĐ Trên cơ sở trình bày cơ sở lý luận về quản lýphát triển TTHTCĐ theo định hướng XHHT, luận án nghiên cứu thực trạng,kinh nghiệm của một số nước và thực trạng quản lý phát triển TTHTCĐ ở xã,phường, thị trấn của tỉnh Thái Bình Thêm vào đó, tác giả đã đề xuất bộ tiêuchuẩn đánh giá và một số giải pháp quản lý phát triển TTHTCĐ theo địnhhướng XHHT của tỉnh Thái Bình hiện nay

Lý luận chung về XHHT như khái niệm, đặc điểm, cấu trúc XHHTđược luận bàn ở nhiều bài viết đăng trên các tạp chí:

- “Tìm hiểu quan niệm về xã hội học tập”, Phạm Minh Hạc, tạp chí

Giáo dục [51].

- “Xã hội học tập: quan niệm, thực trạng và giải pháp”, Thái Xuân Đào,

tạp chí Phát triển giáo dục [40].

-“Bàn về khái niệm xã hội học tập”, Tô Bá Trượng, Tạp chí Giáo dục [149].

- “Tiến tới xây dựng một xã hội học tập”, Nguyễn Ngọc Phú, tạp chí

Giáo dục [115].

Điểm chung trong phần lớn nội dung của những bài viết này là đề cậpđến quan niệm về XHHT của các học giả trong và ngoài nước, rút ra nhữngđặc điểm nhận diện XHHT và tổ chức xây dựng XHHT ở Việt Nam

Làm thế nào để xây dựng XHHT, hay nói cách khác là điều kiện và giảipháp để xây dựng XHHT ở Việt Nam? “Để xây dựng nền giáo dục Việt Namthực sự trở thành một xã hội học tập - giáo dục suốt đời: Quan niệm và thể chế

hóa” là bài viết của tác giả Nguyễn Như Ất đăng trên tạp chí Phát triển giáo dục,

[8] Tác giả nêu ra quan niệm và điều kiện cơ bản để xây dựng XHHT mà quan trọng là đi từ nhận thức đúng đến hành động đúng.

Xây dựng hệ thống học suốt đời trong nền giáo dục Việt Nam cũng là mộtbiện pháp để xây dựng XHHT Đây là bài viết của tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến, in

trong cuốn Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo Việt Nam [10] Bài

viết khẳng định trong nhiều mô hình giáo dục mới được đề xuất, thì mô hình họcsuốt đời đang là xu thế chung thể hiện bước chuyển về giáo dục của nhiều nướctrước một thế giới biến động khó lường của toàn cầu hóa, kinh tế tri thức và cáchmạng công nghệ Tác giả cũng đánh giá, việc xây dựng hệ thống học suốt đời làbước phát triển về chất của nền giáo dục Việt Nam

Trong quá trình xây dựng luận án, tác giả cũng tiếp cận một số tài liệucủa các học giả nước ngoài về vấn đề này, đặc biệt đề cập đến giải pháp xây

dựng XHHT Tiêu biểu nhất là cuốn Xây dựng xã hội học tập: Cách tiếp cận

mới cho tăng trưởng, phát triển và tiến bộ xã hội (Creating a learning society: A new Approach to Growth, Development and Social Progress) [170]

của hai tác giả Joseph E Stiglitz và Bruce C Greenwald (giáo sư Đại họcColumbia, Mỹ), do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành năm

2017 Với độ dày 555 trang, sách được chia làm hai phần Phần thứ nhất gồm

8 chương nêu bật tầm quan trọng của việc học tập, về các doanh nghiệp họctập và phát minh, về cấu trúc thị trường - nơi các doanh nghiệp đang hoạtđộng tác động đến khả năng học tập và sáng tạo của doanh nghiệp, kết thúcvới đánh giá phúc lợi và trạng thái ổn định của toàn bộ nền kinh tế Phần thứhai gồm 6 chương bàn về các giải pháp cho một XHHT Tác giả đưa ra chínhsách ở nhiều lĩnh vực để xây dựng thành công XHHT năng động từ các chínhsách phát triển ngành, chính sách về tài chính, chính sách vĩ mô cho đến cácchính sách về quyền sở hữu trí tuệ và chuyển đổi xã hội

Bên cạnh đó, những khuyến nghị về giải pháp xây dựng XHHT, như hìnhthành cơ chế quản lý liên ngành, thúc đẩy động lực học tập suốt đời cho ngườihọc, tăng cường học tập tại nơi làm việc, nhân rộng các mô hình TPHT, cộngđồng học tập, sử dụng công nghệ thông tin như một phương tiện phục vụ sự phát

triển được đề cập đến trong Kỷ yếu Diễn đàn Việt Nam: Học tập suốt đời

-xây dựng xã hội học tập [32] trên cơ sở những đóng góp của các chuyên gia

trong nước và quốc tế.

Ngoài ra, còn khá nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này như: tác giảTrần Ngọc Vượng với bài “Kiến tạo một xã hội học tập ở Việt Nam, những hạn

chế từ lịch sử”, tạp chí Tia sáng, 2005; tác giả Phan Thanh Long với “Kinh

nghiệm xã hội hóa giáo dục trên thế giới và việc xây dựng xã hội học tập ở nước

ta”, tạp chí Khoa học, 2007; tác giả Trần Viết Lưu với “Nâng cao nhận thức về xây dựng nước ta trở thành một xã hội học tập”, tạp chí Phát triển giáo dục,

2009; tác giả Bùi Thanh Xuân với “Thành phố, thị trấn học tập - mô hình thu nhỏ

của xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời”, tạp chí Giáo dục, 2013; hay Trần

Hồng Đức với “Định hướng xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam trong điều kiện

nền kinh tế tri thức hiện nay”, tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông, 2016

Dễ nhận thấy quan niệm của từng tác giả được thể hiện khá rõ trongtừng bài viết Nội dung cơ bản của các bài viết này là đã đi vào tìm hiểu một

số khía cạnh của XHHT, bước đầu phác họa những điều kiện và bước đi đểxây dựng XHHT ở Việt Nam hiện nay

Vấn đề XHHT cũng đã được đưa vào nội dung học tập và giảng dạy ở

một số nhà trường Trường Đại học Thái Nguyên cho ra mắt cuốn Giáo trình

lý luận xã hội học tập năm 2013 [67] Lần đầu tiên, lý luận về XHHT được

viết dưới dạng giáo trình, trở thành tài liệu học tập cho sinh viên Cuốn sách

này nghiên cứu những giá trị văn hoá truyền thống và hiện đại của nền giáodục Việt Nam, các bộ phận cấu thành của hệ thống giáo dục quốc dân cũngnhư tầm quan trọng của bộ phận GDTX trong quá trình xây dựng phát triểnđất nước Bên cạnh đó, sách còn đưa ra định hướng những nhân tố giá trịtrong việc xây dựng XHHT hiện nay

Tác giả Vũ Minh Tâm cũng có cuốn Xã hội học tập: tập bài giảng cho

sinh viên các ngành Khoa học xã hội và nhân văn [125] Sách đề cập khái

quát những vấn đề cơ bản của XHHT như: khái niệm, mô hình, cấu trúc.

Nhưng rõ ràng, đây vẫn là vấn đề mới cần tiếp tục quan tâm, nghiên cứu

Ngoài ra, trong quá trình tổng quan tài liệu, tác giả luận án cũng được tiếp

cận cuốn Các văn bản chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về công tác khuyến học,

khuyến tài và xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam [160] Cuốn sách cung cấp

những tài liệu của Đảng và Nhà nước về công tác KH, KT; khẳng định phươnghướng, nhiệm vụ cơ bản và biện pháp lớn của công cuộc xây dựng cả nước trởthành một XHHT Đây là cẩm nang tư tưởng, tổ chức và hoạt động đối vớinhững người làm công tác KH, KT, hướng tới xây dựng XHHT ở Việt Nam

Nhìn chung, trong các nghiên cứu trên, từ nhiều góc độ khác nhau, các tácgiả đều đề cập đến những khía cạnh rất quan trọng của XHHT, như khái niệm,đặc điểm, vai trò và biện pháp xây dựng XHHT ở Việt Nam Có thể xem đây lànguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho tác giả trong quá trình xây dựng luận án

1.1.2 Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xã hội học tập

Trước hết phải khẳng định, thời điểm Hồ Chí Minh sinh sống và hoạtđộng chưa có khái niệm XHHT Khái niệm này xuất hiện đầu tiên trên thếgiới vào khoảng đầu thập niên 70 của thế kỷ trước, và chính thức được Đảng

ta sử dụng trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX Do đó, nghiêncứu tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT là dựa trên cơ sở những luận điểm củaNgười về giáo dục Tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT không tách rời tư tưởng

Hồ Chí Minh về giáo dục

Hồ Chí Minh là một nhà lý luận giáo dục và thực hành giáo dục vĩ đại.Người có rất nhiều bài viết, bài nói, tác phẩm để phát triển giáo dục nước nhàvới mong mỏi đưa dân tộc ta sánh vai với các cường quốc năm châu trên thếgiới Sinh thời, Người chưa một lần đề cập đến XHHT nhưng thông quanhững bài nói, bài viết, tác phẩm và hoạt động thực tiễn của Người đã toát lênnhững giá trị lớn lao của một XHHT Việt Nam trong đó Một trong nhữngtrăn trở rất lớn của Người lúc sinh thành là làm sao cho dân ta “ai cũng đượchọc hành” Câu nói đó chính là cốt lõi của XHHT mà Người không ngừngkiến tạo và chỉ đạo thực hiện ở Việt Nam

Tổng quan các công trình đề cập đến vấn đề này, như sau:

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT trong tổng thể

tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung, có cuốn sách: Chủ tịch Hồ Chí

Minh với sự nghiệp chống nạn thất học, nâng cao dân trí, do nhà xuất bản

Giáo dục ấn hành [141] Với hai phần, đặc biệt là phần thứ nhất tác giả phác

thảo hành trình xóa nạn mù chữ, nâng cao dân trí cho nhân dân trong từngthời kỳ cách mạng Xuyên suốt cuốn sách là chặng đường diệt giặc dốt giannan nhưng cũng đầy tự hào của nhân dân ta, mà nổi bật trên hết là vai trò tolớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong xây dựng, chỉ đạo và trực tiếp đồng hànhtrong suốt chặng đường đó của dân tộc

Nghiên cứu tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh, từ đó gián tiếp đề cập tới

tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT, về học tập suốt đời được nhiều tác giả lựa

chọn Tác giả Nguyễn Lân có cuốn Hồ Chủ tịch - nhà giáo dục vĩ đại [74].

Như là một lời khẳng định từ tên gọi của cuốn sách, tác giả đi vào nghiên cứu

di sản Hồ Chí Minh với tư cách như là một nhà giáo dục vĩ đại trên cả phương

diện tư tưởng và hoạt động thực tiễn Cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự

nghiệp xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện [33] của tác giả

Thành Duy nghiên cứu về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh - một trong nhữngbiện pháp để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện

Cùng đề cập đến tư tưởng giáo dục nói chung, tư tưởng về XHHT nói

riêng là cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục [54] Sách tập hợp những

bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh về giáo dục, những bài nghiên cứu về tưtưởng giáo dục Hồ Chí Minh của nhiều nhà khoa học quan tâm đến vấn đềnày Sách do Đào Thanh Hải, Minh Tiến sưu tầm, tuyển chọn

Một cuốn sách khác gồm 5 phần, tập hợp những thư điện của Hồ ChíMinh gửi ngành giáo dục; những bài nói, bài viết của Người về giáo dục; biên

niên hoạt động của Người về giáo dục, đó là cuốn Bác Hồ với sự nghiệp giáo

dục [18] Cuốn sách của Đặng Quốc Bảo lại tập trung nghiên cứu về tư tưởng

giáo dục Hồ Chí Minh và nhà giáo Hồ Chí Minh, được tác giả coi là kim chỉ

nam cho việc thực hiện đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay, đó là cuốn Tư

tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, nhà xuất bản Giáo dục, năm 2008 [12].

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn diện là công trình của

tác giả Nguyễn Hữu Công [23] Cuốn sách dành một nội dung đề cập về quanđiểm giáo dục, đào tạo toàn diện của Hồ Chí Minh, với ý nghĩa là một trongnhững con đường hình thành và phát triển con người toàn diện Việt Nam

Quan điểm này tiếp tục được đề cập trong cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục và đào tạo [7] Qua 31 bài viết của các giảng viên, các nhà nghiên

cứu đến từ nhiều trường đại học trong cả nước, công trình đã làm rõ hơn

những quan điểm cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạonhư vị trí, vai trò, nội dung, phương châm, phương pháp giáo dục, nhữngcống hiến về giáo dục và đào tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nhấn mạnh về vai trò của Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp giáo dục vàxây dựng XHHT ở Việt Nam, tác giả Đặng Quốc Bảo cho rằng Hồ Chí Minhchính là người khai sáng cho tư duy và chiến lược hành động xây dựngXHHT ở Việt Nam ngay từ những ngày đầu của chính quyền cách mạng Nội

dung này được đề cập đến trong cuốn Phát triển sự nghiệp giáo dục dưới ánh

sáng tư tưởng Hồ Chí Minh [13].

Gián tiếp đề cập đến việc xây dựng XHHT là cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí

Minh về giáo dục và vận dụng vào đào tạo đại học hiện nay của tác giả Hoàng

Anh [1] Cuốn sách trình bày nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển tưtưởng Hồ Chí Minh về giáo dục theo từng thời kỳ gắn với cuộc đời hoạt độngcách mạng của Người cũng như của đất nước Đồng thời, sách phân tích nộidung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và nêu bật tầm quan trọng của việc vậndụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào nâng cao chất lượng đào tạo đại họchiện nay Mặc dù không trực tiếp đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHTnhưng cuốn sách cũng gợi mở nhiều ý tưởng cho tác giả khi xây dựng luận án

Góp phần tìm hiểu những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh vềgiáo dục, coi đó là những giá trị nền tảng để đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

Việt Nam, đáng chú ý là cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với vấn đề đổi

mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay [119], nhà xuất bản Chính

trị quốc gia Sự thật Sách khẳng định trong quá trình đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục hiện nay, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục có ý nghĩa hết sức quantrọng, là kim chỉ nam định hướng cho sự phát triển sự nghiệp giáo dục - đàotạo của Việt Nam Từ đó, công trình đi sâu phân tích thực trạng, đề xuấtphương hướng, nội dung, giải pháp vận dụng tư tưởng của Người vào đổi mớigiáo dục Việt Nam hiện nay.

Bên cạnh đó là không ít các sách thuộc nhóm sách biên niên hoặc sưutầm, tuyển chọn các bài viết, bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dụcđào tạo, các bài viết của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các học giả, các chuyên

gia nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục Có thể kể đến: Bách khoa

thư Hồ Chí Minh Sơ giản [76], giới thiệu một số bài nói, bài viết của Hồ Chí

Minh về giáo dục; tập hợp các bài viết, các đoạn trích của các nhà nghiên cứu

tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và quá trình vận dụng tư tưởng của Ngườivào thực tiễn giáo dục; vận dụng tư tưởng của Người thông qua một số môn

học Một số cuốn sách như Hồ Chí Minh về giáo dục đào tạo do Lê Văn Tích

và Nguyễn Thị Kim Dung biên soạn [133]; Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề

học tập do Vũ Kim Yến, Nguyễn Văn Dương biên soạn [164] cơ bản đều đi

vào trình bày những quan điểm về giáo dục - đào tạo, các bài viết về tư tưởnggiáo dục, sự nghiệp giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, giới thiệu biên niênhoạt động của Người với ngành giáo dục - đào tạo

Một cuốn sách ra đời với mục đích phục vụ công tác học tập, nghiên cứu,thông tin tuyên truyền tư tưởng Hồ Chí Minh, phổ biến những quan điểm cơ bảncủa Người về giáo dục - đào tạo, góp phần thúc đẩy sự nghiệp giáo dục - đào tạonước ta ngày càng phát triển, đáp ứng yêu cầu của tình hình cách mạng mới,đồng thời thực hiện lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: phải làm cho dân tộc

Việt Nam trở thành một dân tộc thông thái Đó là cuốn Bác Hồ với sự nghiệp

giáo dục đào tạo [34] Trong 4 phần, thì phần 1 (Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo

dục đào tạo) và phần 2 (Công tác giáo dục, đào tạo trong sự nghiệp đổi mới theo

tư tưởng Hồ Chí Minh), đã cung cấp nhiều tư liệu, bài viết của nhiều tác giả về

tư tưởng giáo dục của Chí Minh và sự vận dụng tư tưởng đó vào việc đổi mớigiáo dục - đào tạo Việt Nam trong giai đoạn mới

Ngoài ra, liên quan đến tư tưởng và hoạt động giáo dục của Hồ Chí Minh

còn thu hút rất nhiều tác giả, thể hiện qua một số luận văn như: Vận dụng tư

tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đào tạo nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo trong các trường cao đẳng và trung học chuyên nghiệp ở Ninh Bình hiện nay, luận văn thạc sĩ Hồ Chí Minh học của Hoàng Diệu Thúy, Hà Nội, 2007; Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào việc đổi mới giáo dục cao đẳng

-ở Nghệ An trong giai đoạn hiện nay, luận văn thạc sĩ Hồ Chí Minh học của Lê Thị Thanh Hoa, Hà Nội, 2008; Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến lược

“trồng người” vào đào tạo, rèn luyện sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền trong giai đoạn hiện nay, luận văn thạc sĩ Hồ Chí Minh học của Lê Thị

Thúy Bình, Hà Nội, 2011

Sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giải quyết các vấn đề lý luận vàthực tiễn khi xây dựng XHHT được thể hiện trong một số Hội thảo, có thể kể

đến như: “Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục”, năm 2003 do Bảo tàng

Hồ Chí Minh và Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức; “Chủ tịch Hồ Chí Minh - một

tầm nhìn chiến lược về giáo dục và sư phạm” năm 2010, do Đại học Sư phạm Hà

Nội tổ chức; “Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục qua những

bức thư của Người gửi cho ngành giáo dục”, năm 2013 do Đại học Sư phạm Hà

Nội tổ chức Tiếp tục làm sáng tỏ hơn những tư tưởng vượt trước của Hồ ChíMinh về XHHT, Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam phối hợp với Việnnghiên cứu xây dựng XHHT tỉnh Sơn La đã tổ chức Hội thảo với chủ

đề “Hồ Chí Minh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp - Những tư tưởng lớn về

xây dựng xã hội học tập” [148] Hội thảo được nhiều nhà nghiên cứu tham gia

viết báo cáo chuyên đề, báo cáo tham luận 15 bản tham luận; báo cáo được introng Kỷ yếu đều đề cập đến những quan điểm, tư tưởng của Chủ tịch Hồ ChíMinh về giáo dục và học tập suốt đời Các tác giả đều đánh giá: Hồ Chí Minh,Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp là những đại thụ trong nền giáo dục nướcnhà, và đã để lại dấu ấn đậm nét đến sự nghiệp giáo dục ở Sơn La, một vùngđất miền núi giàu đẹp nhờ vào sự tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóamạnh mẽ và bền vững

Đề cập đến cách thức giáo dục và học tập trong quan điểm Hồ ChíMinh, đáng chú ý nhất là Luận án Tiến sĩ giáo dục học của Võ Văn Nam với

đề tài: “Tư tưởng tự học của Hồ Chí Minh và biện pháp nâng cao việc tự học

cho sinh viên Đại học Sư phạm” [106] Khác với các công trình khác, luận án

lại nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh dưới góc nhìn của một nhà giáo dục

học Nội dung chủ yếu đề cập đến là tự học - một thành tố của giáo dục nóichung và học tập suốt đời nói riêng Trên cơ sở giáo dục học, tác giả đã kháiquát tư tưởng, tấm gương tự học của các vĩ nhân trong lịch sử Việt Nam vàthế giới; Khẳng định vai trò của tự học đối với thành công của các vĩ nhân đó;Tìm hiểu thực trạng nhận thức tư tưởng Hồ Chí Minh trong sinh viên Đại học

Sư phạm Tác giả cũng đã phân tích và bước đầu hình thành hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung và đi sâu vào phân tích hệ thống hóa tưtưởng tự học của Người, vận dụng tư tưởng đó vào việc nâng cao việc tự họccho sinh viên Đại học sư phạm Như vậy, riêng về luận án tiến sĩ nghiên cứu

tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT và vận dụng vào một địa phương cụ thểdường như chưa có công trình nào đi sâu về vấn đề này

Liên quan trực tiếp đến việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh vềXHHT chủ yếu là những bài viết, trao đổi của các tác giả trên các tạp chí.Tiêu biểu là bài viết của một số tác giả:

Lê Hoàng Yến với bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xã hội học tập”, tạp chí Đông Nam Á, số 6/2005 [163], trình bày khái quát những định hướng của

Hồ Chí Minh trong việc xóa bỏ nạn dốt, hướng tới “ai cũng được học hành”

Nguyễn Kỳ: “Học, làm, sống - ba trong một và xây dựng xã hội học tập

theo tư tưởng Hồ Chí Minh”, tạp chí Phát triển giáo dục, số 6/2005 [70], chỉ

ra ba động cơ và cách thức xây dựng XHHT theo quan điểm Hồ Chí Minh

Đặng Quốc Bảo, Đinh Thị Minh Tuyết: “Bác Hồ - người khai sáng cho

tư duy và chiến lược hành động xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam”, tạp chí

Khoa học giáo dục, số 68/2010 [14], cho thấy những chỉ dẫn chiến lược của

Hồ Chí Minh trong cả tư duy và hành động để xây dựng XHHT

Thái Xuân Đào: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xã hội học tập”, tạp chí

Giáo dục, số 87/2004 [41], trình bày quan niệm khái quát về xã hội học tập

dưới cách nhìn của Hồ Chí Minh.

Nguyễn Quang Uẩn: “Tư tưởng Hồ Chí Minh và vấn đề học tập”, Tạp

chí Dạy và Học ngày nay, số 5/2010 [150], cho người đọc thấy tư tưởng có tính chất định hướng của Hồ Chí Minh về vấn đề học tập.

Như vậy, xây dựng XHHT theo quan điểm Hồ Chí Minh là một nộidung mới, nằm trong tổng thể và là một bộ phận hết sức quan trọng của tưtưởng Hồ Chí Minh về giáo dục Hướng nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh vềgiáo dục và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đã cho ra đời nhiềucông trình, trong đó có nhiều công trình, bài viết rất chất lượng Riêng hướngnghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT thì gần như còn bỏ ngỏ

và có rất ít các công trình tầm cỡ Cũng vì thế mà vấn đề này thường chỉchiếm phần dung lượng nhỏ trong các chuyên khảo nghiên cứu tư tưởng giáodục Hồ Chí Minh, hoặc chỉ là những bài nghiên cứu, trao đổi đăng trên cáctạp chí Điều này làm cho tác giả trong quá trình hoàn thành luận án vừa phảinghiên cứu tổng thể tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh, vừa phải nghiên cứu,chắt lọc những nội dung cần thiết liên quan đến đề tài Do đó, việc nghiên cứumột cách có hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT và định hướng đối vớihiện thực xây dựng XHHT ở nước ta hiện nay cần được lưu tâm hơn nữa

1.1.3 Các công trình nghiên cứu về giáo dục Hải Phòng và xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Hải Phòng là địa phương quan trọng nằm trong chiến lược phát triểnkinh tế - xã hội của đất nước Ngay từ lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minhluôn dành cho Hải Phòng sự quan tâm sâu sắc ở nhiều lĩnh vực, trong đó cólĩnh vực giáo dục

Nghiên cứu về lịch sử giáo dục Hải Phòng là cuốn sách của tác giả

Nguyễn Trọng Lô Sơ thảo lịch sử giáo dục Hải Phòng (939 - 6/1995) [81] Từ

việc nghiên cứu giáo dục Hải Phòng trong nhiều thời kỳ, sách giúp cho các thế

hệ thầy giáo, cô giáo, các thế hệ học sinh và nhân dân thấy được vai trò của giáo

dục trên địa bàn Hải Phòng qua các thời kỳ lịch sử, từ đó tích cực góp phần làcho sự nghiệp “trồng người” phát triển mạnh mẽ, đáp ứng yêu cầu “nâng caodân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” của thành phố trong giai đoạnmới Đó cũng chính là sự cụ thể hóa lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Vì lợiích trăm năm thì phải trồng Người.

Tiếp tục nghiên cứu giáo dục Hải Phòng là cuốn Giáo dục và đào tạo

Hải Phòng, 60 năm xây dựng và phát triển (1955 - 2015) [122] 60 năm là cả

một chặng đường đối với một nền giáo dục được cách mạng soi đường Thực

tiễn công cuộc xây dựng và phát triển giáo dục - đào tạo Hải Phòng trong 60năm đã khẳng định sự quan tâm chỉ đạo của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minhđối với công tác giáo dục, đào tạo nơi đây, đồng thời cũng ghi nhận sự cốgắng, năng động, sáng tạo để tạo nên những thành tích nổi bật về giáo dục củacác thế hệ thầy, cô giáo, các thế hệ học sinh, sinh viên và nhân dân thành phốHoa phượng đỏ Bên cạnh những thành tựu đó, thì tình trạng chưa theo kịp sựđổi mới, hội nhập khu vực, quốc tế của thành phố, của đất nước và những tồntại, yếu kém nội tại của toàn ngành chưa được khắc phục một cách căn bản.Tất cả những nội dung trên đều được phản ánh trong cuốn sách

Nghiên cứu về tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh với Hải Phòng vàHải Phòng với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đáng chú ý là 3 cuốn sách

Cuốn Chủ tịch Hồ Chí Minh với đảng bộ và nhân dân Hải Phòng do

Thành ủy Hải Phòng xuất bản năm 2000 [130] Cuốn sách ra đời nhân kỷniệm 110 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh và 45 năm ngày giảiphóng Hải Phòng Sách tập hợp những bài nói, bài viết, thư, điện mừng củaBác đối với Hải Phòng và ghi lại những hình ảnh của Người khi về thăm HảiPhòng, hình ảnh các cá nhân tiêu biểu trong sản xuất và chiến đấu, học tậpđược vinh dự chụp ảnh cùng với Người Đọc sách, chúng ta thấy rõ tư tưởngxuyên suốt mà Người căn dặn, nhắc nhở cán bộ, đảng viên và nhân dân thànhphố Hải Phòng là: Chăm lo xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, đoàn kết,dân chủ, lao động sáng tạo, quyết tâm phấn đấu đưa thành phố phát triển Trách nhiệm đó không nằm ngoài nhiệm vụ của ngành giáo dục, đào tạo

Về tình cảm của Bác Hồ đối với Hải Phòng và Hải Phòng đối với Bác có

cuốn Hải Phòng làm theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà xuất bản Hải

Phòng ra đời năm 2015 [131] Cuốn sách gồm hai phần: Chủ tịch Hồ Chí Minhvới Hải Phòng và Hải Phòng làm theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh Phầnthứ nhất tập trung phản ánh tình cảm đặc biệt của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua 9lần Người về thăm, làm việc, nói chuyện với Đảng bộ, chính quyền, quân và dânHải Phòng; qua những bài viết, bài báo của Người về Hải Phòng, thư của Ngườigửi cán bộ, chiến sỹ và đồng bào Hải Phòng Đồng thời, phân tích làm rõ vàthống nhất nhận thức về giá trị tư tưởng, lý luận những lời dạy của Chủ tịch HồChí Minh với Hải Phòng, giá trị khoa học của di sản Hồ Chí Minh với HảiPhòng Phần thứ hai tập trung tổng kết những thành tựu của Đảng bộ, quân vàdân thành phố Hải Phòng thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cáccuộc kháng chiến chống các thế lực thực dân, đế quốc xâm lược, góp phần giảiphóng thành phố, giải phóng và thống nhất đất nước; trong sự nghiệp xây dựng,bảo vệ và phát triển thành phố Cuốn sách cũng ghi nhận những kết quả thựchiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở các địa phương, cơ quan, đơn vị vinh

dự được Người trực tiếp về thăm, trong đó có ngành giáo dục

Tiếp tục nói về tình cảm thiêng liêng của Bác Hồ dành cho Hải Phòng là

công trình Thư mục địa chí toàn văn: Bác Hồ trong lòng nhân dân Hải Phòng do

Sở Văn hóa thể thao & du lịch Hải Phòng kết hợp với Thư viện khoa học tổnghợp thành phố ấn hành [123], nhân kỷ niệm 70 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh vềthăm Hải Phòng (20/10/1946 - 20/10/2016) Thư mục gồm 3 phần, tiếp tụckhẳng định tình cảm đặc biệt của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với thành phố vàquyết tâm của quân, dân thành phố cảng nguyện làm theo lời dạy của Người

Nhìn chung, tất cả các công trình nghiên cứu kể trên đều trực tiếp hoặcgián tiếp đề cập đến vấn đề XHHT và xây dựng XHHT theo tư tưởng Hồ ChíMinh Những công trình lý luận chung về XHHT thường là sản phẩm dày côngsưu tầm, nghiên cứu của các giáo sư, tiến sĩ đầu ngành trong lĩnh vực khoa họcgiáo dục với nguồn tài liệu tham khảo phong phú, cả trong và ngoài nước Cònđối với vấn đề XHHT trong tư tưởng Hồ Chí Minh thì hầu khắp các công trình

mới chỉ dừng lại ở những bài báo, tạp chí Liên quan đến đề tài xây dựng XHHT

ở Hải Phòng theo tư tưởng Hồ Chí Minh thì cho đến nay chưa có một côngtrình nào đề cập tới Đây là thuận lợi nhưng cũng là khó khăn rất lớn của tácgiả trong quá trình xây dựng và hoàn thiện luận án

1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐÃ ĐƯỢC NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Những vấn đề đã được nghiên cứu

Qua nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận

án, tác giả đã được cung cấp và tiếp thu nhiều tri thức khoa học và phươngpháp nghiên cứu có giá trị quan trọng về những nội dung cơ bản của tư tưởng

Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung và về XHHT nói riêng Đây chính lànhững công trình nghiên cứu cơ bản về lý luận và thực tiễn của các nhà khoahọc, đã gợi mở và định hướng cho tác giả nhằm thực hiện luận án của mình

Từ tổng quan tình hình nghiên cứu có thể rút ra được một số kết quảliên quan đến đề tài nghiên cứu như sau:

Một là, các cuốn sách và các bài viết đăng trên tạp chí chủ yếu nghiên

cứu, làm rõ được những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục: vai trò, nội dung, phương châm, phương pháp giáo dục Các tác giả đãphân tích được những đóng góp của Chủ tịch Hồ Chí Minh với tư cách là mộtnhà giáo dục vĩ đại cho nền giáo dục Việt Nam Các tác giả cũng đã nêu đượcnhững vấn đề liên quan việc Đảng ta vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục từ thời kỳ đổi mới đến nay

Hai là, các công trình nghiên cứu trên đã phần nào chỉ ra được một số

vấn đề chung của giáo dục Việt Nam hiện nay: thực trạng của giáo dục ViệtNam, những tồn tại, hạn chế cũng như những thời cơ, thách thức đến với giáodục Việt Nam trong thời gian tới Đó là yêu cầu tất yếu đưa tới sự đổi mới cănbản và toàn diện nền giáo dục nước nhà

Ba là, một số công trình đã phác họa được mô thức xây dựng XHHT ở

Việt Nam trên cơ sở quán triệt quan điểm của Đảng và thấm nhuần tư tưởng HồChí Minh, trang bị cho người đọc những hiểu biết cơ bản về XHHT, như quan

niệm, mô hình, giải pháp và kinh nghiệm xây dựng XHHT ở các nước Đó lànhững hành trang lý luận quý báu để từng bước hiện thực hóa mô hình XHHT

1.2.2 Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy vấn đề XHHT và xâydựng XHHT theo tư tưởng Hồ Chí Minh đã được một số nhà khoa học quantâm nghiên cứu Tuy nhiên, bên cạnh đó còn một số vấn đề chưa được đi sâunghiên cứu, làm rõ:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT

vẫn dựa trên nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và là mộtkhía cạnh nhỏ trong tư tưởng về giáo dục của Hồ Chí Minh Chưa có mộtcông trình nghiên cứu độc lập tư tưởng Hồ Chí Minh về XHHT

Thứ hai, chưa có công trình nào chỉ ra những nhân tố tác động vào quá

trình xây dựng XHHT của Hải Phòng, cũng như đánh giá khách quan thựctrạng giáo dục nói chung và xây dựng XHHT nói riêng của thành phố trongsuốt những năm qua

Thứ ba, chưa có công trình nào đề ra những yêu cầu và giải pháp xây

dựng XHHT ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Chính vì vậy, vấn đề mà tác giả luận án lựa chọn “Xây dựng xã hội học tập ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh” là mới mẻ, cần thiết, vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn cũng như không trùng

với các công trình nghiên cứu đã được công bố

Trên cơ sở thành tựu của các công trình đi trước, nắm bắt hạn chế, tồntại xung quanh vấn đề nghiên cứu cũng như bám sát đối tượng, mục đích,nhiệm vụ nghiên cứu về xây dựng XHHT hiện nay theo tư tưởng Hồ ChíMinh, luận án cần tiếp tục giải quyết một số vấn đề sau:

Một là, xây dựng định nghĩa khoa học cho các khái niệm: XHHT, xây

dựng XHHT, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng XHHT

Hai là, làm rõ lý luận chung về XHHT theo tư tưởng Hồ Chí Minh với

các khía cạnh về vị trí, vai trò của XHHT; nội dung xây dựng XHHT, mô hìnhxây dựng XHHT, chủ thể xây dựng XHHT và phương pháp xây dựng XHHT;cùng với đó là những chỉ đạo thực tiễn của Người nhằm xây dựng XHHT ởnước ta

Ba là, phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng XHHT ở Hải Phòng, chỉ

rõ những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó, những vấn

đề đặt ra đối với xây dựng XHHT ở Hải Phòng hiện nay theo tư tưởng Hồ ChíMinh

Bốn là, đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng XHHT ở Hải Phòng

hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Tiểu kết chương 1

Ở chương 1, luận án đã tổng quan tình hình nghiên cứu các công trình baogồm đề tài khoa học, sách chuyên khảo, luận án, kỷ yếu, các bài viết trên báo, tạpchí hay các công trình nghiên cứu khoa học khác Từ những công trình đó, tácgiả tiếp nhận, hệ thống và khái quát hóa thông tin liên quan đến đề tài; phân tích

và đưa ra nhận xét những khía cạnh đã nghiên cứu về đề tài để thấy được:

1 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại một di sản quý giá và phong phú vềgiáo dục, trong đó có vấn đề xây dựng XHHT Tư tưởng này được phát triểnmạnh mẽ và liên tục từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945; được cụ thể hóabằng các chủ trương, chính sách giáo dục của Đảng và Nhà nước như: BDHV,BTVH, phổ cập giáo dục tiểu học và ngày nay đang tiến tới phổ cập giáo dụctrung học cơ sở cho toàn dân Thông qua tổng quan cho thấy, vấn đề này vẫncòn nhiều nội dung chưa được nghiên cứu sâu, chưa được đề cập tới, từ đó đặt

ra cho luận án nhiệm vụ cần tiếp tục nghiên cứu Với khối lượng tài liệu cóchất lượng khoa học và thực tiễn chưa có nhiều đề tài nghiên cứu chuyên sâu,tác giả cho rằng luận án có giá trị khoa học và khả năng thực hiện

2 Xã hội học tập đang là mục tiêu và xu thế của các quốc gia trên thếgiới Quan điểm này được rất nhiều học giả đề cập nhất là từ những năm đầucủa thế kỷ XXI.

3 Hải Phòng cũng như nhiều địa phương khác nằm trong dòng chảychung của phong trào đó Các tài liệu cho thấy, công tác xây dựng XHHTđang được triển khai, Hải Phòng đã và đang trong quá trình xây dựng XHHT

Thông qua những nội dung tổng quan nhận thấy vẫn còn có nhiều khíacạnh liên quan đến đề tài chưa được nghiên cứu sâu, chưa được đề cập tới.Việc kế thừa các thành quả nghiên cứu của các công trình trước để thực hiệnmục tiêu, nhiệm vụ của luận án là hết sức quan trọng và cần thiết Đây là cơ

sở quan trọng giúp tác giả đi sâu nghiên cứu, giải quyết những vấn đề củaluận án đặt ra

Chương 2

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG XÃ HỘI HỌC TẬP

-LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

2.1.1 Khái niệm Xã hội học tập

XHHT được xem là một xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển củacác quốc gia trên thế giới Đó là đòi hỏi của cách mạng công nghệ và nền kinh

tế tri thức, cũng là đòi hỏi của sự phát triển con người bền vững trong thời đạimới Nhiều nghiên cứu về XHHT đã trở nên phổ biến trong những năm gầnđây Thực tế có nhiều quan điểm khác nhau về XHHT

Trên thế giới, một trong những quan điểm được chú ý là quan điểm củaRichard Edwards Ông đưa ra định nghĩa mới về XHHT như sau:

1) XHHT là xã hội chuyên về giáo dục, đảm bảo tự do và cơ hội nhưnhau về học tập Thực hiện giáo dục thường xuyên và học tập suốt đời Mụcđích của nó là cung cấp cơ hội học tập cho người lớn nhằm đáp ứng nhữngthách thức của những thay đổi và quyền công dân

2) XHHT là thị trường học tập cho phép các thể chế giáo dục cung cấpdịch vụ cho các cá nhân nhằm hỗ trợ sức cạnh tranh của nền kinh tế Nó nhấnmạnh tới quá trình học tập suốt đời Mục đích là nhằm phát triển thị trườngbao gồm các cơ hội học tập để đáp ứng đòi hỏi nâng cao năng lực và kỹ năngcủa người lao động

3) XHHT là xã hội trong đó người học chấp nhận phương pháp họcsuốt đời, dựa trên nhiều nguồn lực nhằm giúp họ có được những thông lệ vềphong cách sống Xã hội coi quá trình học tập suốt đời như một điều kiện củacác cá nhân trong giai đoạn hiện hành mà các chính sách cần đáp ứng

Theo quan điểm của UNESCO, XHHT có 7 đặc trưng nổi bật sau:1) Mọi người đều được học, học thường xuyên, học suốt đời;

2) Toàn bộ môi trường xung quanh đều có thể tạo ra cơ hội học tập và phát huy tài năng của mỗi người;

3) Con người được tiếp nhận trình độ giáo dục cơ bản để học tập và tự hoàn thiện;

4) Nhà trường mang lại cho mọi người lòng mong muốn và sự hào hứng được học tập với năng lực “học cách học” và với sự tò mò trí tuệ;

5) Mỗi cá nhân đều có thể lần lượt làm người dạy và làm người học;6) Xã hội dựa trên thành tựu, cập nhật và ứng dụng tri thức;

7) Người học trở thành những nhà nghiên cứu, còn người dạy, dạy cho người học cách đánh giá và quản lý những thông tin mà họ được cung cấp

Ở Việt Nam hiện nay có ba cách tiếp cận chính về nghiên cứu XHHT:Thứ nhất là, đi từ vấn đề kinh tế tri thức mà đề xuất những đổi mới nền giáo dục, trong đó nội dung cốt lõi là xây dựng XHHT Nằm trong hướng tiếp cận này là một số học giả như Phạm Tất Dong, Phan Đình Diệu, Đặng Mộng Lân, Phạm Hồng Tiến Từ sự biến đổi tất yếu của nền kinh tế tri thức, các tác giả khẳng định phải tiến hành một con đường mới cho giáo dục Việt Nam, như là: Phổ cập giáo dục ở bậc cao; Phổ cập công nghệ thông tin; Phổ cập ngoại ngữ

Thứ hai là, tiếp cận vấn đề nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiệnđại hóa trước bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, yêu cầu phải xây dựngXHHT Một số học giả theo hướng này như Đặng Ngọc Dinh, Vũ Ngọc Hải

Thứ ba là, xuất phát từ việc phát triển những khoa học cụ thể, nhữngngành sản xuất trực tiếp mà nhà nghiên cứu nói đến một cuộc cải cách giáo dụctheo hướng xây dựng XHHT Các học giả đi theo hướng này như Tô Bá Trượng,Nguyễn Như Ất, Hoàng Minh Luật, Thái Thị Xuân Đào, Nguyễn Công Giáp

Trên cơ sở những hướng nghiên cứu đó, các học giả của Việt Nam cũngđưa ra quan điểm của mình về XHHT

Theo tác giả Vũ Oanh, XHHT là một xã hội vì người học, của người học, do người học, lấy người học và việc học suốt đời làm trung tâm

Theo tác giả Phạm Minh Hạc, thì XHHT là một xã hội mọi người đều lấyhọc tập là một công việc thường xuyên, suốt đời, học trong nhà trường và họcngoài nhà trường, chính quy và không chính quy, như là một phần không thểthiếu được của đời mình, lấy học tập là phương pháp tiếp cận (cách nhìn, cách

xử lý) của cuộc sống nhằm phát triển con người bền vững, động lực cho toàn bộ

sự tiến bộ xã hội Với cách hiểu như vậy, XHHT không xa lạ với chúng ta Đó làTruyền bá chữ quốc ngữ (từ 1938), BDHV (từ 8/9/1945), BTVH (từ 1956), vàngày nay là GDTX (từ 1991), Giáo dục cho mọi người (từ 1990), thập kỷ chốngnạn mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học (1990 - 2000), thập kỷ phổ cập trunghọc cơ sở (2001 - 2010) với tư tưởng “mù gì xóa nấy” - mù chữ thì học chữ, mùmáy tính thì học máy tính, mù khoa học phổ thông phục vụ sản xuất thì theo họccác lớp chuyên đề về sản xuất, các câu lạc bộ phổ biến kiến thức, v.v

Tác giả Nguyễn Viết Sự lại xem xét khái niệm XHHT từ nội dung vàcác tiêu chí của nó Theo đó, khái niệm XHHT được tác giả đề cập: Ở cấp độquốc gia, là quan điểm, định hướng và chính sách đảm bảo cho mọi người cóquyền, có điều kiện học tập để phát triển phẩm chất và năng lực của bản thân

Ở cấp độ cá nhân, trong xã hội cần thấm nhuần trong nhận thức và hành động

về việc học tập để hiểu biết, để làm việc, để tồn tại và để chung sống với cộngđồng Mỗi người phải sẵn sàng học tập, thường xuyên học tập với quan điểmluân phiên, nối tiếp về đào tạo, đào tạo lại và bồi dưỡng

Tác giả Tô Bá Trượng bước đầu đưa ra định nghĩa về XHHT: XHHT là một

xã hội mà ở đó ai cũng học tập, học ở mọi lứa tuổi, mọi lúc, mọi nơi Mọi hiện tượng, sự kiện, hoạt động đều có thể là đối tượng, nội dung học tập, tùy theo sự quan tâm của người học Phương pháp học cũng rất đa dạng, nhưng lấy tự học làm chính Tùy theo điều kiện cụ thể của người học, có thể học ở trường, lớp hay trong cuộc sống, lao động, giao tiếp, giải trí và bằng mọi phương tiện thông tin, giao lưu, nối mạng trong và ngoài nước XHHT chứa đựng ý tưởng về giáo dục suốt đời, học tập suốt đời, mà cốt lõi của học tập suốt đời là học cách học.

Theo tác giả Phạm Tất Dong, trong XHHT, mỗi con người phải được giáodục thường xuyên, đào tạo liên tục, học tập suốt đời, lấy sự học hỏi làm lẽ sốngcủa mình Mỗi người đều có nhiều cơ hội học tập: học tập ở trường, học tậptrong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa, do đó, hệ thống giáo dục không chỉ bóhẹp trong các loại hình trường, mà còn trong các hình thức học ngoài nhà trường

Đó là hệ thống giáo dục mềm dẻo, tạo ra sự đa dạng của các ngành học,

của các hình thức học, về những kênh liên thông giữa các loại hình giáo dụckhác nhau.

Tác giả Nguyễn Minh Đường cho rằng, XHHT là một xã hội mà mọilứa tuổi đều học, mọi loại hình lao động đều học, học một cách tự nguyện,học thường xuyên, học suốt đời, học bằng nhiều hình thức để có thể lao động

và sống trong một xã hội đang không ngừng biến đổi của quá trình côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước dưới tác động của khoa học - công nghệ,làm tiền đề cho việc bước sang một xã hội tri thức

Tác giả Nguyễn Ngọc Phú thì khẳng định, XHHT là xã hội khuyến học - một môi trường học tập trong đó việc học đã vượt ra khỏi giới hạn của môi trường giáo dục chính quy, mọi người đều coi việc học là suốt đời, say sưa tiếp cận tri thức hiện đại của thế giới và vận dụng sáng tạo vào cuộc sống Tác giả cho rằng trong XHHT, kinh tế tri thức là cơ sở hạ tầng, là biểu hiện tập trung của XHHT Nhu cầu học tập, nhu cầu được học phải trở thành nét đặc trưng của xã hội này, không chỉ xuất hiện ở các cá nhân riêng lẻ mà thể hiện ở các thiết chế xã hội.

Tác giả Nguyễn Mạnh Cầm cho rằng, khái niệm XHHT gần với kháiniệm xã hội trí thức, xã hội thông tin, trong đó con người được đặt và vị trítrung tâm, được tạo điều kiện để hoàn thiện nhân cách, phát triển bền vững,thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển Đó là một xã hội mà mọi người, không kểgià trẻ, gái trai, giàu nghèo, cương vị công tác đều bình đẳng trong học tập,lấy tự học làm phương thức cơ bản

Như vậy, mỗi học giả đều diễn đạt khái niệm XHHT theo những cáchhiểu khác nhau Dù được hiểu hay định nghĩa theo cách nào, thì trong nội hàmcủa XHHT phải bao gồm các đặc điểm sau:

Thứ nhất, XHHT đề cao giá trị học tập, đặt việc tự học, học tập suốt đờivào trung tâm và là yếu tố cốt lõi của nhân cách; “Học ăn, học nói, học gói,học mở” để nâng cao kỹ năng sống cho mỗi cá nhân và cộng đồng, thực hiệnmục tiêu của thời đại: Học để biết, để làm, để chung sống và học để tồn tại

Thứ hai, XHHT có nhiều cơ hội học tập (ở trong trường, ở ngoài nhàtrường cũng như trong các tổ chức, lực lượng xã hội, các tổ chức kinh tế, văn

hóa, ) Ở đó, mọi thứ đều là nơi cung ứng những cơ hội học tập và phát huytiềm năng con người, để “ai cũng được học hành”, thực hiện “giáo dục chomọi người”, mọi người được hưởng sự bình đẳng về cơ hội học tập.

Thứ ba, XHHT là một xã hội đa dạng và phong phú những hình thứchọc tập, làm cho mọi năng lực học tập của mỗi cá nhân được phát huy cao độ.Mỗi cá nhân đi tới tương lai của mình bằng nhiều con đường học tập khácnhau, mỗi con đường đi lên đều giá trị như nhau và đều tươi đẹp

Thứ tư, XHHT là một xã hội gắn học với làm, học trong công việc,

“cần gì học nấy”; một xã hội khai thác và phát huy tiềm năng học tập như một

“kho báu” để từng cá nhân quyết định lựa chọn con đường, hình thức học tập,quyết định mục đích và phương tiện học tập tùy nhu cầu, hoàn cảnh và điềukiện, thích ứng với cuộc sống cá nhân và xã hội đang biến đổi nhanh chóng

Thứ năm, XHHT là một xã hội có nền giáo dục đại chúng, chất lượng

Hệ thống giáo dục mở, mềm dẻo, linh hoạt, thực hiện đồng thời nhiều phươngthức giáo dục: giáo dục chính quy, giáo dục phi chính quy với nội dungchương trình phong phú đa dạng, đáp ứng được nhu cầu học tập của mọithành viên trong xã hội

Từ sự phân tích trên, tác giả bước đầu đưa ra cách hiểu về XHHT như sau:

XHHT là một xã hội mà mọi người đều coi việc học tập như nhu cầu tự thân của mình; chủ động và tự giác học tập trong mọi lúc, ở mọi nơi, bằng mọi cách; được tạo cơ hội để tiếp cận tri thức phù hợp nhất với mình nhằm hướng tới một văn hóa học tập trong toàn xã hội ấy XHHT không giới hạn không gian, thời gian, tri thức và hình thức học tập Con người trong XHHT đều coi tri thức là điều kiện để phát triển, lấy học tập là một hoạt động thường xuyên, đặt việc tự học, học suốt đời làm trung tâm và là yếu tố cốt lõi của từng nhân cách.

Bên cạnh khái niệm XHHT còn có một số khái niệm bộ phận liên quan

mà nhiều người đề cập đến gần đây như thành phố học tập, cộng đồng họctập, gia đình học tập, công dân học tập Tất nhiên, từ lúc sinh thời, Chủ tịch

Hồ Chí Minh chưa nêu lên những khái niệm như vậy nhưng trong những bàinói, bài viết của Người ít nhiều đều đã đề cập đến

2.1.2 Khái niệm Xây dựng xã hội học tập

Theo Từ điển Tiếng Việt, “xây dựng” là động từ, nghĩa là làm, dựng lên[156, tr.1008] Theo cách dùng của người Việt, khái niệm “xây dựng” có thểđược dùng để tạo nên những vật chất hữu hình (như xây dựng nhà cửa, xâydựng công trình công cộng, xây dựng cầu cống ) “Xây dựng” cũng đượcdùng với nghĩa tạo lập nên một mô hình nào đó (như xây dựng gia đình, xâydựng hệ thống kinh doanh ) Cao hơn, “xây dựng” có thể được hiểu là làmcho hình thành một chỉnh thể chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội (xây dựng đấtnước, xây dựng cơ đồ ) Dù kết quả xây dựng để tạo nên những giá trị hữuhình hay vô hình thì điểm chung của nó là đều mang tính chủ động, cóphương hướng hoặc kế hoạch nhất định Nó nhấn mạnh vào vai trò của chủthể (người đi xây dựng) hơn là khách thể (cái được xây dựng)

Qua phân tích ở trên, tác giả cho rằng:

Xây dựng XHHT là quá trình tạo nên một XHHT cho cộng đồng, tạo ra cho họ những cơ hội học tập và bảo đảm những điều kiện tốt nhất để mọi người dân đều được tiếp cận tri thức, phục vụ cho chính sự phát triển của xã hội đó Trách nhiệm xây dựng XHHT thuộc về chính quyền và mọi người dân.

Nó đòi hỏi phải có mục tiêu, có chiến lược, có biện pháp cùng như những cơ chế chính sách cần thiết để đảm bảo cho sự hình thành và tồn tại của XHHT.

Nội hàm của xây dựng XHHT bao gồm:

Thứ nhất, mọi công dân đều phải học tập suốt đời để trở thành người

lao động có nghề, có năng suất lao động cao để cải thiện cuộc sống bản thân,làm giàu cho gia đình và cho cộng đồng, đóng góp xây dựng xã hội ấm no,hạnh phúc

Thứ hai, mọi công dân, mọi gia đình, dòng họ, mọi cộng đồng dân cư,

và xã hội đều có trách nhiệm tạo cơ hội và điều kiện để ai cũng được họchành, ai cũng thực hiện được nhiệm vụ học tập suốt đời, bảo đảm mọi ngườiđều bình đẳng, được công bằng về giáo dục

Thứ ba, phải có định hướng và kế hoạch xây dựng XHHT và những điều

kiện đảm bảo cho XHHT như xây dựng một hệ thống giáo dục để phục vụ việc