PHÁP LUẬT XUẤT BẢN Ở VIỆT NAM QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN VÀ ĐỔI MỚI TRONG ĐIỀU KIỆN CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Luận án: Phó Tiến sĩ Khoa học luật

- Trên cơ sở nhận thực chung về xuất bản, với ý nghĩa là các quan hệ xã hội mà pháp luật cần điều chỉnh phù hợp, lần đầu tiên luận án rút ra cácđặc trưng cơ bản về quản lý Nhà nước bằng

Đề Tài:

PHÁP LUẬT XUẤT BẢN Ở VIỆT NAM QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN VÀ ĐỔI MỚI TRONG ĐIỀU KIỆN CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Người thực hiện: Vũ Mạnh Chu

Luận án: Phó Tiến sĩ Khoa học luật

Chuyên ngành: Lý luận Nhà nước và Pháp quyền

Mã số: 5.05.01Người hướng dẫn: GS PTS Hoàng Văn Hảo

Hà Nội – 1996

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

CHƯƠNG I – CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ

NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT VỀ XUẤT BẢN 1.1 Các đặc trưng cơ bản của quản lý nhà nước bằng pháp luật về

xuất bản

1.1.1 Nhận thức chung về xuất bản

1.1.2 Hiệu quả và các đặc trưng cơ bản của quản lý nhà nước

1.2 Vai trò của pháp luật trong quản lý Nhà nước về xuất bản

1.2.1 Pháp luật – Phương tiện quản lý nhà nước về xuất bản

1.2.2 Nội dung điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động xuất bản

CHƯƠNG II – THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT TRONG QUẢN LÝ NHÀ

NƯỚC VỀ XUẤT BẢN Ở VIỆT NAM VÀ NHỮNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA.

2.1 Thực trạng pháp luật trong quản lý nhà nước về xuất bản ở Việt

Nam

2.1.1 Sự hình thành hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật về xuất bản

ở Việt Nam

2.1.2 Pháp luật trong quản lý nhà nước về xuất bản và thực trạng

2.2 Những yêu cầu đổi mới, hoàn thiện pháp luật về xuất bản ở Việt

Nam

2.2.1 Về mặt lý luận

2.2.2 Về mặt thực tiễn

CHƯƠNG III – ĐỔI MỚI VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TRONG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ XUẤT BẢN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY – PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP

3.1 Hệ thống các quan điểm cơ bản đổi mới và hoàn thiện

3.2 Phương hướng và giải pháp đổi mới, hoàn thiện pháp luật trong quản

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xuất bản có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội nói chung, văn hoánói riêng Các quan hệ xã hội về xuất bản rất đa dạng, phong phú và phứctạp Nó đan xen giữa văn hoá - tư tưởng với kinh tế, giữa lao động sáng tạocủa tư duy với lao động sản xuất vật chất, nó xuyên suốt quá trình sản xuất –lưu thông và tiêu dùng xuất bản phẩm Trong cơ chế thị trường ngành xuấtbản đã có nhiều chuyển biến tích cực, song cũng chịu sự tác động từ mặt tráicủa cơ chế thị trường Khuynh hướng thương mại hoá hoạt động xuất bản đã

có lúc làm cho thị trường xuất bản pảm phát triển không lành mạnh, gây ônhiễm đời sống văn hoá Trong điều kiện mở cửa và hoà nhập, xuất bản đãgóp phần truyền bá tinh hoa văn hoá, khoa học thế giới Nhưng với chiếnlược “diễn biến hoà bình”, các thế lực thù địch cũng đã lợi dụng xuất bản để

“nhập khẩu” các khuynh hướng, trào lưu văn hoá, chính trị xa lạ với ViệtNam, nhằm gây mất ổn định chính trị, để chống phá cách mạng Việt Nam.Trong những năm qua, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật

về xuất bản Hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật đã có bước tiếnđáng kể Nhưng vẫn chưa chuyển biến kịp với yêu cầu xây dựng Nhà nước

pháp quyền “Hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách chưa đồng bộ và nhất quán, thực hiện chưa nghiêm” {65 Tr 66} Trong tình hình hiện nay khi

hoạt động xuất bản đang ngày càng trở nên sôi động và có nhiều diễn biếnphức tạp mới, thì hệ thống quy phạm pháp luật về xuất bản đã bọc lộ nhiềunhược điểm, tồn tại cần được tổng kết, phân tích và đề xuất những phươnghướng giải quyết để đổi mới và hoàn thiện nhằm tăng cường hiệu quả quản

lý, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất bản phát triển và phát huy vaitrò tích cực của nó trong cơ chế kinh tế thị trường Đây là đòi hỏi kháchquan, vừa có ý nghĩa cấp thiết vừa mang ý nghĩa cơ bản, lâu dài Văn kiện

Đại hội Đảng VIII đã chỉ rõ: “Ban hành một số Luật mới và sửa đổi, bổ sung một số Luật và Pháp lệnh hiện hành để tiếp tục thể chế hoá cưỡng lĩnh,

chiến lược và các chủ trương, chính sách của Đảng, hình thành khuôn khổ pháp lý đồng bộ, cần thiết cho các hoạt động kinh tế” [65, tr107] Việc làm này nhằm “tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt nam Quản lý xã hội bằng pháp luật…” [65 Tr129] Vì vậy việc

nghiên cứu đề tài “Pháp luật xuất bản ở Việt Nam, quá trình thực hiện và đổimới trong điều kiện kinh tế thị trường và định hướng Xã hội chủ nghĩa” làđòi hỏi bức thiết cả về lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời gian qua, số công trình nghiên cứu được công bố về quản lýxuất bản không nhiều, đặc biệt là quản lý Nhà nước bằng pháp luật hầu nhưkhông có Hai đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, do phân viện báo chí vàtuyên truyền, thuộc học viên chính trị quốc gia Hồ Chí Minh chù trì tiếp cận

từ góc độ quản lý chung Đó là đề tài “Đổi mới phương thức xuất bản sách trong điều kiện kinh tế thị trường” và đề tài “Nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản sách ở nước ta hiện nay” Luận án phó tiến

sỹ của nghiên cứu sinh Đường Vinh Sường về “Đổi mới quản lý Nhà nước đối với hoạt động của các nhà xuất bản trong bước chuyển sang cơ chế thị trường”, của nghiên cứu sinh Khuất Duy Hải với đề tài “Một số vấn đề về

hoàn thiện tổ chức, quản lý ở các nhà xuất bản nước ta hiện nay” được bảo

vệ ở góc độ “kinh tế, quản lý và kế hoạch hoá nền kinh tế quốc dân”.

Luận án này được tiếp cận từ góc độ khoa học pháp lý là đề tài đầu tiêntrong ngành xuất bản, và trong lĩnh vực văn hoá thông tin Điều này chứng tỏvấn đề đặt ra là cấp thiết, nhưng hết sức khó khăn, phức tạp Trong nhữngnăm qua, tác giả đã nghiên cứu và công bố trên sách và các tạp chí : Dân chủ

và pháp luật, Báo chí và tuyên truyền, Văn hoá nghệ thuật, Tài chính… vềmột số vấn đề liên quan đến dự án Đó là những cơ sở, tiền đề rất quan trọng

để từ đó tác giả đã nghiên cứu, hoàn thành luận án, đảm bảo chất lượng vàthời gian

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án

Từ góc độ lý luận, luận án phân tích và lý giải các đặc trưng, vai trò vànội dung quản lý Nhà nước bằng pháp luật đối với hoạt động xuất bản trong

cơ chế thị trường Trên cơ sở đó đánh giá thực trạng pháp luật trong quản lýNhà nước về xuất bản, từ đó đề ra phương hướng và giải pháp nhằm đổi mới

và hoàn thiện pháp luật trong quản lý Nhà nước về xuất bản

Để đạt mục đích đặt ra, luận án có nhiệm vụ:

- Trình bày một cách hệ thống những nhận thức chung về xuất bản với

ý nghĩa là các quan hệ xã hội đặc biệt pháp luật phải điều chỉnh Rút ranhững đặc trưng cơ bản của việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật đối vớixuất bản, và vai trò của pháp luật trong quản lý Nhà nước ở lĩnh vực này

- Đánh giá thực trạng của Pháp luật trong quản lý Nhà nước về xuấtbản, trên cơ sở trình bày sự hình thành hoạt động quản lý Nhà nước bằngpháp luật về xuất bản ở Việt nam

- Phân tích các yêu cầu, đòi hỏi phải đổi mới và hoàn thiện pháp luậttrong quản lý Nhà nước về xuất bản Từ đó đề xuất những phương hướng,giải pháo đồng bộ nhằm đổi mới và hoàn thiện pháp luật trong quản lý Nhànước vễ xuất bản ở Việt Nam

4 Giới hạn của luận án

Đề tài pháp luật xuất bản ở Việt Nam, quá trình thực hiện và đổi mớitrong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghiã, được nghiêncứu và trình bày duới góc độ lý luận Nhà nước và pháp quyền Luận án tậptrung nghiên cứu đối tượng chính là vai trò của pháp luật với ý nghĩa là làphương tiện quan trọng hàng đầu trong quản lý Nhà nước về xuất bản, để từ

đó đề ra phương hướng, giải pháp đổi mới và hoàn thiện pháp luật xuất bản.Hoạt động xuất bản là hoạt động bao gồm ba lĩnh vực : xuất bản, in vàphát hành Mỗi lĩnh vực có vị trí và đặc trưng riêng song không thể tách rờinhau Bởi thế luận án phải nghiên cứu việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật

trên cả ba lĩnh vực Nhưng lấy việc nghiên cứu vai trò pháp luật về lĩnh vựcxuất bản, trong đó xuất bản sách là trọng tâm.

Luận án giới hạn việc nghiên cứu pháp luật xuất bản ở Việt Nam kể từ

194 trở lại đây

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng tổng hợp các phương phápluận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, các phương pháp phân tích, tổnghợp và phương pháp so sánh vào lĩnh vực Nhà nước và pháp luật về xuấtbản

Trong quá trinh nghiên cứu, tác giả luận án có tiến hành khảo sát thựctiễn, tham khảo ý kiến của các nhà quản lý và hoạt động xuất bản

6 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

- Đây là luận án đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện những vấn đề

cơ bản nhất về lý luận và thực tiễn của việc quản lý Nhà nước bằng pháp luậtđối với hoạt động xuất bản

- Trên cơ sở nhận thực chung về xuất bản, với ý nghĩa là các quan hệ

xã hội mà pháp luật cần điều chỉnh phù hợp, lần đầu tiên luận án rút ra cácđặc trưng cơ bản về quản lý Nhà nước bằng pháp luật trong hoạt động xuấtbản và xác định những nội dung cụ thể cần có sự điều chỉnh bằng pháp luật

- Từ lý luận cơ bản về vai trò của pháp luật trong quản lý xã hội, luận

án đã phân tích và lý giải một cách hệ thống vai trò của pháp luật với tínhcách là phương tiện điều chỉnh các quan hệ xã hội, trong quản lý Nhà nước

về xuất bản Đây là sự vận dụng sáng tạo từ lý thuyết chung về vai trò củapháp luật vào lĩnh vực quản lý Nhà nước về xuất bản

- Luận án đã đánh giá thực trạng pháp luật trong quản lý Nhà nước vềxuất bản, phân tích nguyên nhân và đề xuất phương hướng, giải pháp đổi

mới và hoàn thiện pháp luật trong quản lý Nhà nước về xuất bản trong điềukiện kinh tế thị trường, theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, trên

cơ sở hệ thống các quan niệm cơ bản

7.ý nghĩa của luận án

- Góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về đặc trưng và vai tròcủa pháp luật, những nội dung cụ thể cần có sự điều chỉnh bằng pháp luật,trong quản lý Nhà nước về xuất bản

- Kết quả nghiên cứu của luận án là những đóng góp cho việc thamkhảo và vận dụng vào qúa trình xây dựng, đổi mới và hoàn thiện pháp luật vềxuất bản

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu,giảng dạy về Nhà nước, pháp luật, xuất bản ở các trường, lớp thuộc khoa học

xã hội và nhân văn

8 Kết cấu của luận án

Luận án bao gồm phần mở đầu, ba chương, kết luận, ba biểu đồ, phụlục và danh mục tham khảo

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT

VỀ XUẤT BẢN 1.1 CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT VỀ XUẤT BẢN

1.1.1 Nhận thức chung về xuất bản

Để có những nhận thức chung và thống nhất về xuất bản, mà ở đó cácquan hệ xã hội được hình thành, tạo nên đặc trưng điều chỉnh của pháp luậtxuất bản, phần nà được trình bày khái quát từ khái niệm, vị trí, vai trò và đặcđiểm của xuất bản

a Khái niệm

Trong quá trình tiến hoá, con người đã phát minh ra các phương tiện đểphản ảnh và lưu truyền các giá trị của đời sống sinh hạt vật chất và tinh thầncủa mình Sách là một phát minh kỳ diệu, trở thành phương tiện quan trọngtrong các hoạt động văn hoá tinh thần của con người

Từ thời cổ đại những phát kiến về triết hoc, khoa học, văn nghệ đã đượccon người ghi chép trên vỏ cấy (chỉ thảo), vách đá và chính trên da thịt mình,sau đó là thể tre, da thú, đất nung… Đó chính là hình thức sơ khai về sách

mà con người đã sáng tạo ra Việc ghi cháp và lưu truyền trong cộng đồngcác hình thức ban đầu đó của sá, đã hình thành nghề xuất bản sơ khai Vàođầu thế kỷ thứ II sau công nguyên tại Trung Quốc người ta đã chế tạo ragiấy, và khắc trên tấm ván gỗ để in Đến nay, cuốn sách được in cổ nhấtđược biết đến là Cuốn kinh kim cương, do Vương Giới sắp chữ và in vàonăm 868 sau công nguyên (phát hiện vào năm 1900 tại vùng Cam Túc TrungQuốc) Từ đó nghề xuất bản đã đạt tới trình độ mới và có vai trò xứng đágtrong đời sống xã hội Các Bộ thông sử của các Triều đại phong kiến, các Bọkinh và lễ nghi sinh hoạt tôn giáo được in thành sách Tới thế kỷ thứ XV, từ

năm 1436 đến 1444 Johannes Gutenberg người Đức đã dùng khuôn đồng môchế tạo ra chữ rời bàng hợp kim chì - thiếc- đồng, làm ra mực và in sách trênmáy in bằng gỗ Cuốn sách đầu tiên được Gutenberg in tại Mainr từ năm

1452 đến năm 1455 là cuốn Phúc Âm, với số lượng là 200 bản, người ta còngọi là cuốn Phúc Âm 42 dòng, vì mỗi cột có 42 dòng Đây là bước phát triểnvượt bậc về in, dẫn đến mọt bước phát triển mới của xuất bản Đúng nhưAnghen đã đánh giá về nghề in trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên:

“Nghề in ra đời, đó là bước ngoặt vĩ đại nhất trong tất cả các bước phát triển từ trước đến nay của thời đại chúng ta” [5 Tr 237}.

Là hoạt động do con người sáng tạo ra, và chính nó phục vụ lợi ích củacon người, xuất bản đã ứng dụng và phản ánh sự phát triển nhiều mặt của đờisống xã hội loài người Chính vì vậy, xuất bản đã không ngừng phát triển, từchỗ chỉ là hoạt động của một nhóm người có ảnh hưởng trong phạm vi hẹp,

nó đã được xã hội hoá Từ chỗ sản phẩm sách ở trình độ thô sơ, mộc mạctiến tới đa dang, phong phú về hình thức, hoạ hình và nội dung Ngày naysách được quan niệm rộng hơn, không chỉ trên là in trên giấy, mà còn được

in và ghi trên một số chất liệu khác như microfi, băng và đĩa âm thanh, băng

và đĩa hình, sách điện tử… Sách ngày nay không chỉ để đọc mà còn để nghenhìn Trữ lượng thông tin trong sách không chỉ nhiều, nhiều vạn mục từ củaĐại từ điển bách khoa mà chứa đựng toàn bộ nội dung của một thư viện lớnnhư loại hình microfim, đĩa CD… Sản phẩm của ngành xuất bản không chỉ

có sách, mà còn bao gồm nhiều loại hình khác đó là tranh ảnh, bản đồ, địa

đồ, khẩu hiệu, bưu ảnh… Nghề làm sách từ chỗ đơn giản, thủ cong qua nhiềubước phát triển đã đạt được đến trình độ tự động hoá Lao động biên tập ởnhà xuất bản đã được ứng dụng các tiến bộ của công nghệ thông tin, tronghoạt động sáng tạo và xử lý bản thảo, hoàn chỉnh bản mẫu để in hàng loạt.Người thợ in ở nhiều công đoạn đã điều khiển các thiết bị, máy móc in quamàn hình, bằng các lệnh trên bàn phím gọn nhẹ Hoạt động phổ biến, sau nàygọi là phát hành sách với các cửa hàng tự chọn được quản lý bằng camera, vitính, với các loại xe chuyên dụng bán sách lưu động, bán sách đặt trước bưuđiện, bán sách khuyến mại

Ngày nay xuất bản đã trở thành ngành kinh tế – kỹ thuật phát triển Bất

cứ quốc gia nào cũng tận dụng khả năng của nó để nâng cao dân trí, phục vụ

kế hoạch phát triển kinh tế quốc dân, giao lưu văn hoá với các nước trên thếgiới Nhiều nước phát triển có những tập đoàn xuất bản báo chí mạnh, đạthiệu quả kinh tế cao Ở Nhật có tới 5000 nhà xuất bản, chiếm 1/200 tổng sốgiá trị sản phẩm của toàn bộ nền kinh tế quốc dân Tại Mỹ, ngành xuất bảnđứng vị trí thứ ba về tỷ lệ tăng trưởng giá trị sản phẩm Ngành xuất bản củaAnh là một trong những ngành có doanh lợi lớn nhất trong cả nuớc In vàxuất bản tập trung trong tay các xí nghiệp liên hợp lớn: Kens-Li, Rô-tếcni,Ri-vếch-rốc…Ở cộng hoà liên bang Đức, có 5 công ty lớn giữ vị trí then chốttrong lĩnh vực xuất bản Ha-sét là công ty xuất bản lớn nhất của Pháp khốngchế tới 39% sổ sách xuất bản trong cả nước

Ở Việt Nam xuất bản sách xuất hiện từ thời cổ trung đại Cơ sở đầu tiêncủa nghề xuất bản là sự ra đời của ngôn ngữ và chữ viết Chữ Hán là thứ văn

tự đầu tiên du nhập vào Việt Nam từ thời Triệu Đà (207-137TCN) Kể từ khithành Quốc gia độc lập, bên cạnh chữ Hán có chữ Nôm, những chữ Hán đãtrở thành ngôn ngữ chính thống trong cung đình, kinh phật cũng như tronggiáo dục Chữ Nôm xuất hiện sau chữ Hán Cuốn sách Nôm cổ nhất có lẽ làThiền Tông Bản hạnh đời Trần (Xem bản in năm cảnh Hưng, 1947 củaHoàng Xuân Hãn) Tới thế kỷ XVIII, XIX chữ Nôm phát triển cực thịnh, ởmức độ nào đó đã lấn át chứ Hán với truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm, HịchTây Sơn…

Sách luật là nét đặc biệt trong thư tịch đời Trần Trần Thái Tông có bộquốc triều thống chế (20 quyển), Hình luật thư của Trương Hán Siêu vàNguyễn Trung Ngạn, Kiến Trung Thường Lễ gồm 109 quyển của Trần TháiTông Thời Lê xuất hiện các bộ luật như luật hình, luật tố tụng… ta quen gọi

là luật Hồng Đức

Nhưng sau văn tự, việc ra đời nghề in mới tạo ra bước phát triển củanghề làm sách Tại đồng bằng sông Hồng với làng Bưởi, làng Láng có nghề

thế kỷ III, đã khắc bản in kinh phật (tìm hiểu kinh pháp hoa, đặc san Vu Lan

II, tạp chí Hằng pháp, Sìa Gồn 1973) [59 Tr15] Có lẽ đó là nơi in ấn đầutiên của Việt Nam Tới thời Lý – Trần nghề in đã thịnh đạt, nhưng sách bịmất mát nhiều do chiến tranh và thiên nhiên khắn nghiệt Phan Huy Chú đã

viết: “Việt Nam ta được gọi là nước giữ lề đã hàng ngàn năm nay Vốn có sách vở đã từ lâu lắm, kể từ Đinh Lê dựng nước, ngang hàng với Trung Hoa Mệnh lệnh, từ chương dần dần rõ rệt Đến Lý Trần nội trị, văn hoá được mở mang Về tham định thì có những sách điển chuơng, điều luật Vì ngụ chế thì chỉ có các chế chiếu sắc, thi ca, tự bình đối nội, văn hoá đủ điều, huống chi nho sỹ đời nào cũng có, văn chương nảy nở nhiều như rừng, sách vở ngày càng nhiều, nếu không phải qua binh lửu mà hoá tro tàn, thì hẳn trâu kéo mồ hôi phải toát, nhà chất đầy ngang xà” [25 Tr12] Hiện nay chỉ còn lưu giữ

được những ấn phẩm đời Lê trở lại đây

Một số nhà sử học nước ngoài đã đánh giá ngành in Việt Nam thời

phong kiến “là hơn bất kỳ một xã hội cổ truyền nào ở vùng Đông Nam á” [45 Tr12] qua cuốn sách mô hình Việt Nam và Trung Quốc do nhà xuất bản

Havard của Mỹ xuất bản năm 1971

Từ khoảng những năm 20 của thế kỷ XX, với sự xuất hiện của sách báoMacxit, sự nghiệp xuất bản Việt Nam chuyển sang thời kỳ đổi mới Xuất bảnđược phân chia nhiều khuynh hướng với những mục đích, quy mô, khuynhhướng hoạt động khác nhau Trong đó có 3 dòng chính là xuất bản do Đảnglãnh đạo; xuất bản công khai, hợp pháp của chính quyền thực dân phong kiến

và của tư nhân Dòng xuất bản do đảng lãnh đạo có tác dụng to lớn trong cáccao trào cách mạng 1930 – 1931, 1936 - 1939, 1939 – 1945 Chính quyềnthực dân phong kiến và tay sai cũng sử dụng xuất bản làm công cụ nô dịchnhân dân, và để chống phá Cách mạng Xuất bản của tư nhân thì có một sốthân chính quyền, số khá đông còn lại tiêu biểu là Tân Dân, Đời nay, TânViệt… đã có hàng loạt sách tiến bộ, thấm đượm hương vị văn hoá truyềnthống của dân tộc, tạo nên sự phát triển chung của tiến trình văn hoá dân tộcnói chung và xuất bản nói riêng

Những người cộng sản Việt Nam, tiêu biểu là Bác Hồ do nhận thứcđược vị trí, vai trò của xuất bản nên đã chỉ đạo và trực tiếp tham gia hoạtđộng xuất bản, báo chí Cuốn Đường Kách Mệnh của Nguyễn Ái Quốc, doHội liên hiệp các dân tộc bị áp bức Châu á xuất bản tháng 12/1927, là mốc

mở đầu sự nghiệp xuất bản cách mạng Việt Nam Với các tác phẩm ConRồng tre, Đường kách mệnh, Nhật ký chìm tàu, cùng những tờ báo do Bácsáng lập và dìu dắt như Người cùng khổ, Việt Nam hồn, Thanh niên, Thânái… và hàng loạt bài báo, Bác đã góp phần quan trọng chuẩn bị tư tưởng và

tổ chức cho việc thành lập Đảng, lãnh đạo nhân dân làm cách mạng thángtám Tư tưởng, quan điểm, phương pháp và kinh nghiệm hoạt động xuất bảncủa Người có tác dụng to lớn đối với hoạt động xuất bản, là sự mở đường, làkim chỉ nam cho sự nghiệp xuất bản cach mạng Việt Nam

Hiện nay, ở Việt Nam xuất bản đã phát triển và đạt đến trình độ mới.Các Nhà xuất bản chuyên lo việc tổ chức, hoà chỉnh bản thảo, bản mẫ đưa in.Các nhà in lo việc tiếp nhận công nghệ mới, để thoả nãm nhu cầu về sốlượng và chất lượng việc in nhân bản các ý tưởng của tác giả, của các nhàxuất bản thành xuất bản phẩm Phát hành là người chuyển tải các ý tưởngchứa đựng trong những xuất bản phẩm đến tay người sử dụng, thông quahoạt động thương nghiệp

Vậy xuất bản là gì ?

Theo nghĩa rộng, xuất bản là hoạt động bao gồm các lĩnh vực xuất bản,

in và phát hành xuất bản phẩm Hoạt động xuất bản là quá trình tổ chức cácnguồn lực xã hội trong việc sáng tạo tác phẩm, in nhân bản các tác phẩm,phổ biến đến nhiều người nhằm đạt hiệu quả kinh tế, chính trị và xã hội.Hoạt động xuất bản còn là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hoá tư tưởng,thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm đến nhiều người,không phải là hoạt động đơn thuần kinh doanh Hoạt động xuất bản nhằmmục đích phổ biến những tác phẩm về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội khoahọc, công nghệ, văn học, nghệ thuật, pháp luật; giới thiệu di sản văn hoá dân

tộc, tinh hoa văn hoá thế giới; nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sốngtinh thần của nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước, góp phầnvào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quô Việt Nam xã hội chủ nghĩa Bằngxuất bản phẩm của mình, đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổnhại lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách đạo đức và lối sống tốt đẹp củangười Việt Nam.

Theo nghĩa hẹp, xuất bản là quá trình tổ chức việc sáng tạo, tác độngvào quá trình sáng tạo của tác giả để có bản thảo tác phẩm, xử lý và hoànchỉnh bản thảo, bản mẫu, in thành các xuất bản phẩm nhằm phục vụ nhiềungười

b Vị trí của xuất bản trong đời sống xã hội :

Hoạt động xuất bản vừa là hoạt động văn hoá, tư tưởng, vừa là hoạtđộng sản xuất vật chất Về phương diện văn hoá, tư tưởng sách và các xuấtbản phẩm khác do hoạt động xuất bản mang lại là sản phẩm tinh thần Nó làkết quả lao động sáng tạo của con người, do con người và vì con người Cácgiá trị xã hội chứa đựng trong sách thể hiện và thoả mãn nhu cầu đa dạng,phong phú và nhiều mặt của đời sống xã hội Nó là một bộ phận rất quantrọng phản ánh đời sống tinh thần, bộ mặt văn hoá của mỗi dân tộc, ở mọithời đại Nội dung chính trị – xã hội, pháp luật, văn học nghệ thuật, khoa họccông nghệ chứa đựng trong sách là ý tưởng của tác giả, nhà xuất bản nhằmtruyền bá, bồi dưỡng và nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thầncủa nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước Giá trị cơ bản củasách nói riêng, xuất bản phẩm nói chung là giá trị văn hoá tinh thần, do laođộng tinh thần của con người tạo ra Mục đích chủ yếu, lý do tồn tại của nó

là văn hoá, tư tưởng Ở Việt Nam các nhà xuất bản là phương tiện, công cụcủa cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội thuộc hệ thống chính trị Vìvậy, hoạt động xuất bản là hoạt động văn hoá, tư tưởng thuộc kiến trúcthượng tầng

Về phương diện sản xuất vật chất, các giá trị tinh thần, do lao động tinhthần của con người mang lại chỉ trở thành sách và các xuất bản phẩm khácthông qua hoạt động sản xuất Từ việc thừa nhận sách là sản phẩm tinh thần,trí tuệ và mọi người đều thừa nhận sách là sản phẩm vật chất, bởi nó là kếtquả của lao động vật chất tạo ra Cấu trúc của nó là do chính các yếu tố vậtchất tạo thành Đó là các loại vật liệu chuyên dùng như: giấy, mực in, chỉ,thép, hồ dán, vải, ximili, carton… Thông qua quá trình sản xuất vật chất củanghề in, những vật liệu rời rạc đó cấu thành sản phẩm sách – cái “vỏ vậtchất” chuyển tải nội dung tinh thần, trí tuệ của con người “Đứa con tinhthần” của tác giả được “bà đỡ tinh thần” là nhà xuất bản nâng niu, trân trọng,người thợ in nhân bản thành hàng loạt Từ đó các xuất bản phẩm nói chung,sách nói riêng được hình thành Lao động ngành in đã làm nên cái “vỏ vậtchất” tôn tạo cái “giá trị tinh thần” của sách Khi đã trở thành sản phẩm hoànchỉnh và vào lưu thông, xuất bản phẩm trở thành hàng hoá Nó mang đủ cácsản phẩm của hàng hoá; chịu sự tác động của quy luật giá trị, giá cả, cungcầu…Những người mua ở đây là mua cái giá trị chứa đựng trong “cái vỏ vậtchất” Là người bán, nhà xuất bản cũng bán cái giá trị tinh thần bên trong,nhưng không chỉ thế mà còn quan tâm đến các vật liệu đã đầu tư Vì vậy,sách là một loại hàng hoá đặc biệt về giá trị Mặt khác, không phải ai cũngđọc sách và đọc bất kỳ sách nào, vì sách bao giờ cũng có đối tượng riêng.Người tiêu dùng sách, thưởng thức sách khác người tiêu dùng các sản phẩmvật chất khác ở các yêu cầu có văn hoá Tuỳ theo văn hoá cao, thấp, chuyênmôn sâu, rộng của mình mà người tiêu dùng lựa chọn sách phù hợp.Vì vậy,nhà xuất bản là cơ sở sản xuất vật chất khác, có mã số 0803 trong bảng phânngành kinh tế quốc dân.

Tóm lại hoạt động xuất bản là hoạt động văn hoá tinh thần có ảnh hưởngnhiều đến việc giáo dục tư tuởng, tình cảm, dân trí, vì vậy nó thuộc thượngtầng kiến trúc, chịu sự chi phối của các quy luật phát triển văn hoá Mặt kháchoạt động xuất bản là hoạt động sản xuất vật chất khác có vai trò quan trọngtrong việc tạo thành, chuyển tải, nhân bản các giá trị tinh thần, trí tuệ, ý đồ

của tác giả, nhà xuất bản thành xuất bản phẩm, vì vậy nó chịu sự tác độngcủa hệ thống quy luật kinh tế, nó thuộc hạ tầng cơ sở.

c Vai trò của xuất bản trong đời sống xã hội

Vai trò thứ nhất: Xuất bản “Bà đỡ” của các tác phẩm văn học, nghệ

thuật, công trình khoa học công bố dưới hình thức xuất bản phẩm.

Các văn nghệ sỹ, nhà khoa học bằng lao động của mình đã sáng tạo racác tác phẩm văn học, nghệ thuật, công trình khoa học Song, các thành tựu

đó chỉ là những sản phẩm đơn chiếc Việc phổ biến nó chỉ dừng lại ở phạm

vi hẹp Trong khi các tác giả muốn truyền bá ý tưởng sáng tạo của mình cho

cả cộng đồng thưởng thức, áp dụng vào đời sống Công chúng muốn đượctiếp nhận nhanh và thuận tiện các giá trị chứa đựng trong các tác phẩm Cùngvới các hoạt động văn hoá khác, xuất bản đã ra đời để đáp ứng yêu cầu kháchquan đó của xã hội Có thể nói trong lịch sử phát triển của xã hội loài người,

sự ra đời của sách là một thành tựu kỳ diệu Xuất bản phẩm nói chung, sáchnói riêng là thể vật chất đã xã hội hoá các giá trị lao động của văn nghệ sỹ, tríthức từ tác phẩm của họ

Là sản phẩm do lao động của tác giả tạo thành, các tác phẩm được nhàxuất bản “đón rước, nâng niu”, được lao động biên tập góp phần hoàn thiện,nâng cao giá trị, các lao động chuyên môn khác tham gia vào quá trình vậtchất hoá thành các loại hình xuất bản phẩm cụ thể Vì vậy, người ta đã ví laođộng biên tập xuất bản như “Bà đỡ” cho các tác phẩm văn học, nghệ thuật,khoa học và công nghệ công bố dưới hình thức xuất bản phẩm

Mặt khác để phát triển và phục vụ xã hội tốt hơn, nhà xuất bản phải chủđộng tạo ra nguồn bản thảo các tác phẩm nguyên vật liệu chính của đầu vàothông qua các cuộc thi và mở trại sáng tác Như vậy, xuất bản đã tạo ra môitrường, điều kiện và kích thích hoạt động nghiên cứu, sáng tạo phát triển.Hoạt động này của nhà xuất bản là sự tác động chủ động vào việc hình thànhbản thảo theo chủ đề và những vấn đề cấp bách của cuộc sống, đáp ứng nhu

cầu, thị hiếu của bạn đọc Lao động biên tập đã tham gia vào quá trình sángtạo của tác giả trong nhiều trường hợp Hơn thế nữa, không ít trường hợp, họkhông chỉ là “Bà đỡ” mà còn cùng tác giả “Thai nghén” ra “Đứa con tinhthần”.

Vai trò thứ hai: Xuất bản-phương tiện phản ánh tinh thần của nhân

loại, và mỗi quốc gia, bảo tồn và lưu truyền các sản phẩm văn hoá.

Loài người từ khi sinh ra đã phải lao động và chống chọi với thiênnhiên, và sau này đấu tranh giai cấp khi xã hội có giai cấp, họ đã sáng tạo racác giá trị tinh thần Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là chủ thể hưởngthụ các giá trị văn hoá tinh thần Vì vậy, khi nói tới văn hoá là nói tới conngười, tới việc phát huy những năng lực bản chất của con người, nhằm hoànthiện và hướng con người tới chân, thiện, mỹ

Văn hoá tinh thần của loài người, xét về cấu trúc là toàn bộ các giá trị

do con người sáng tạo ra về khoa học, văn học, nghệ thuật, đạo đức, lối sống,pháp luật, tôn giáo…Các giá trị đó được thể hiện dưới các hình thức nhấtđịnh Theo sự phát triển của xã hội, các hoạt động văn hoá được hình thànhnhằm sản xuất, bảo tồn và lưu truyền các giá trị tinh thần

Xuất bản là một bộ phận thiết yếu của hoạt động văn hoá Nó trở thànhphương tiện để phản ánh đời sống văn hoá tinh thần, thông qua hoạt độngphát hiện, lựa chọn, sưu tầm, đúc kết, sản xuất, để công bố dưới hình thứcxuất bản phẩm ở các nhà xuất bản Hơn hẳn các phương tiện khác, xuất bản

đã có lợi thế phản ánh đầy đủ các nền văn minh của nhân loại và của mỗiquốc gia Nó là tấm gương phản chiếu sinh hoạt vật chất và tinh thần của loàingười qua các thời đại Với các quốc gia, nó thể hiện đặc trưng bản sắc riêng,trình độ phát triển và là sản phẩm của lao động xuất bản sinh ra để thực hiệnvai trò phản ánh đó Với các loại hình đa dạng và phong phú, nội dung chứađựng trong đó là toàn bộ gia sản của xã hội loài người Cái gì xã hội có, xãhội cần và xã hội ủng hộ thì xuất bản có thể chuyển thành sách

Như vậy, nhân loại với cuộc hành trình của mình, có phương tiện xuấtbản trong tay, đã tạo nên một kho sách đồ sộ, chuyển giao cho các thế hệsách Sách luôn luôn là chiếc cầu nối kỳ diệu giữa quá khứ với hiện tại và

tương lai Với ý nghĩa đó AI Ghéc xen, nhà văn Nga đã nói: “Sách đó là di huấn về tinh thần của thế hệ này với thế hệ khác, đó là lời khuyên của người già sắp từ giã cõi đời với người trẻ sắp bước vào cuộc sống, đó là mệnh lệnh của người đứng gác sắp đến giờ nghỉ truyền lại cho người gác thay Nhưng trong sách không phải chỉ có quá khứ Sách còn là văn kiện giúp ta làm chủ hiện tại, nắm lấy tất cả mọi chân lý va sức mạnh được tìm ra qua nhiều đau khổ, đôi khi còn nhuốm đầy mồ hôi và máu Sách còn là cương lĩnh của tương lai Vậy chúng ta hãy kính trọng sách”[40.tr12].

Vai trò thứ ba: Xuất bản phẩm công cụ quan trọng trong việc nâng

cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.

Xã hội được thay thế và chuyển tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác.Thực chất của sự chuyển giao đó là sự thay thế lao động Vì lao động là độnglực phát triển xã hội loài người Con người không chỉ nhận thức thế giới màcòn phải cải tạo thế giới, khó hơn hết không phải ở khám phá, nhận thức thếgiới mà chính là việc cải tạo thế giới vì mục đích của con người Muốn thếcon người phải được đào tạo liên tục Đặc biệt trong thời đại ngày nay, côngnghệ mới luôn luôn được chuyển giao, thay thế bởi tiến bộ không ngừng củakhoa học Việc hưng thịnh của mỗi quốc gia tuỳ thuộc rất nhiều vào nhân lựcđào tạo, vào trình độ dân trí và nhân tài

Từ thưở bình minh của xã hội loài người, con người đã biết truyềnmiệng cho nhau kinh nghiệm hái lượm, lao động và chống chọi với thú rừng,thiên nhiên để sinh tồn Khi phát minh ra sách, các nhận thức về thế giớixung quanh, các ý tưởng về cải tạo thiên nhiên, xã hội được ghi chép và innhân bản để phổ biến cho nhiều nguời, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệkhác Chính trong lao động, và phục vụ cho lao động các tác phẩm văn học,nghệ thuật ra đời Nó cũng được in, nhân bản để cả cộng đồng thuởng thức,

và để lại các giá trị cho hậu thế

Các quốc gia trên thế giới, đều coi trọng giáo dục và thiết kế quốc sáchphù hợp nhằm nâng cao dân trí, đào tạo người lao động Con người sau khisinh ra một số năm đều phải tới trường, để tiếp thu những tri thức phổ thông

cơ bản Sách là người thầy, người bạn đưa con người qua các nấc thang kiếnthức, đạt tới trình độ chuyên môn, nghiệp vụ khác nhau Trong số đó không

ít người có học vị chiếm đến đỉnh cao của khoa học Như vậy, nguồn nhânlực của quốc gia luôn được bổ sung, thay thế Thế hệ người lao động mới cótrình độ cao hơn thế hệ trước, bởi trí thức được làm giàu do sách mang lại.Đại hộ lần thứ VII, VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định:

“Mục tiên và động lực chính của sự phát triển kinh tế – xã hội đặt con người vào vị trí trung tâm” {64 Tr 172} “Phương hướng chung của lĩnh vực giáo dục, đào tạo trong 5 năm tới là phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá” [65 Tr 107] Chính C.Mác cũng đã chỉ ra

rằng kinh tế đại công nghiệp đò hỏi phát triển n\một nền giáo dục bách khâo.Vậy, sự nghiệp đẩy tới một bước cộng nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vàyêu cầu đẩy mạnh cuộc cách mạng khoa học, công nghệ, ứng dụng côngnghệ thông tin hiện đại và quôc stế hoá… đòi hỏi chúng ta phải đặc biệt quantâm đầu tư phát triển nguồn nhân lực về chất Kể từ khi cách mạng thànhcông đến nay, các thế hệ tri thức Việt Nam đã trưởng thành do kết quả củachính sách giáo dục và đào tạo đúng đắn Đến nay chúng ta đã có 4 triệu laođộng có kỹ thuật, trên tổng cộng 37,6 triệu người trong độ tuổi lao động.Trong đó trên 1,2 triệu người ở trình độ trung cấp, 800.000 người ở trình độđại hoc, 10.000 người là tiến sĩ, phó tiến sĩ và thạc sĩ Theo thống kê củaNgân hàng thế giới năm 1990, nếu chỉ tiêu thu nhập quốc dân theo đầu ngườiViệt Nam xếp thứ 165, thì chỉ tiêu văn hoá, xã hội đứng ở vị trí 99 Thànhtựu đó có sự đóng góp lớn của ngành xuất bản Hàng năm, 70% số lượngsách xuất bản thuộc sách giáo khoa, giáo trình Từ năm 1994, ngành xuất bản

đã thoả mãn nhu cầu sách giáo khoa phổ thông Đó là chính sách xuất bảnphục vụ đào tạo nguồn nhân lực Theo Văn kiện Đại hội Đảng VIII, mụ tiêu

đến năm 2000 là: “thanh toán nạn mù chữ và hoàn thành cơ bản phổ cập tiểu học trong cả nước, phổ cập trung học cơ sở (lớp 9) ở thành phố lớn và

những nơi có điều kiện Số lao động qua đào tạo chiếm khoảng 22 –25%”

[65 Tr 199] Hiện ngành giáo dục đang nằm trong tình trạng thiếu 70.000giáo viên tiểu học, số giáo viên được đào tạo ra không đủ bù đắp số giáo viên

bỏ nghề, 60% giáo viên có trình độ dưới chuẩn Đó là đòi hỏi mới của việcđào tạo nhân lực, ngành xuất bản có trách nhiệm lớn trong việc cung cấpsách giáo kha, tài liệu phục vụ dạy và học

Vai trò thứ tư: xuất bản - vũ khí đấu tranh giai cấp.

Từ khi xã hội lài người phân chia giai cấp, xuất bản không chỉ đóng vaitrò là “bà đỡ” của các sản phẩm văn hoá, tinh thần, phản ánh đời sống vậtchất, tinh thần của xã hội, góp phần đậôt nguồn nhân lực mà nó đã trở thành

vũ khí sắc bén của cuộc đấ tranh trong xã hội có giai cấp

Với đăc trưng lợi thế hoạt động xuất bản sản xuất ra các sản phẩm vănhoá tinh thần Các giá trị tinh thần chứa đựng trong sách có ảnh hưởng đếnnhận thức, tư tưởng và tình cảm của người đọc Vì vậy, khi loài người phátsinh ra sách, các Nhà nước đã khai thác vai trò của nó trong việc quản lý xãhội Giai cấp thống trị đã sử dụng xuất bản ban hành như công cụ quản lý xãhội.Vua chúa, quý tộc cho in các Sắc chỉ, Đạo dụ, Quốc sử và các Bộ luật đểtrị vì thiên hạ Những người làm sách nằm trong tay triều đính Những côngtrình khoa học, tài liệu không do nhà Vua chủ trương, đặc biệt trái ý Vua, kể

cả kinh phật, Kinh thánh cũng không được in

Dưới chủ nghĩa tư bản, xuất bản phảm trở thành hàng hóa, cộng cụ sảnxuất ra lợi nhuận, truyền bá tư tưởng tư sản, củng cố quyền thống trị Chiêu

bà “tự do xuất bản” chỉ là lừa bịp Thực chất công tác biên tập và đội ngũngười biên tập của giai cấp tư sản nằm trong bộ máy kinh doanh là Nhà xuấtbản của các tư bản, của các “Ban thủ thư” thuộc Nhà nước và bao trùm lên là

bộ máy kiểm duyệt Khi giai cấp tư sản ngày bộ lộ tính chất phản động, thìchúng thô bạo đe dọa, tù đầy, thậm chí ám hại những tác giả có tác phẩmphản ánh chân thực xã hội và tự nhiên

Tuy vậy, ngay khi chỉ là những bóng ma, những người đại diện tiênphong cho một xã hội tương lai đã sử dụng chính xuất bản để vận động quầnchúng, tổ chức lực lượng đấu tranh chống lại chính quyền đương thời Hơn aihết những nhà tư tưởng lỗi lạc là Ăng ghen và Lê Nin, sống trong xã hội tưbản, qua nhiên cứu các ông đã phát hiện ra quy luật phát triển của xã hội loàingười, đưa giai cấp vô sản và cuộc cách mạng vô sản ở các quốc gia Từ đó

sách báo càng trở nên lợi hại Mác – Ang Ghen đã viết: “… Báo chí cách mạng dân chủ tự mình thấy và thừa nhận mình là chiến sĩ xã hội, là người không mệt mỏi trong việc vạch trần tội ác chính quyền của bọn giàu có, quyết tâm bảo vệ nền tự do của ý chí nhân dân Nhiệm vụ đầu tiên của nền báo chí và xuất bản đó là chỗ làm thất bại mọi cơ sở của chế độ chính trị (phản động) đương thời” [1 Tr 224].

Xuất bản đã tham gia có hiệu quả vào việc giác ngộ giai cấp vô sản vềvai trò lịch sử của mình và tổ chức quần chúng thực hiện sứ mệnh lịch sử đó

Khi bàn về những Ủy ban đảng cấp ở Pơ-rút-xi, C.Mác đã viết: “ Xuất bản

là chiếc đòn bẩy mạnh mẽ của văn hóa và của việc giáo dục tinh thần cho nhân dân Xuất bản biến cuộc đấu tranh vật chất thành cuộc đấu tranh tư tưởng, cuộc đấu tranh sương và máu, cuộc đấu tranh tinh thần; cuộc đấu tranh của những nhu cầu, những nhiệt tình, cuộc đấu tranh của lý luận, lý trí

và hình thái” [4 Tr 182].

Ngày nay, trong điều kiện tiến bộ không ngừng của khoa học và côngnghệ, đã kéo theo sự phát triển không ngừng của văn hoá Với sự đa dạng vềphương thức, phương tiện, loại hình và sản phẩm văn hóa, việc phổ biếnnhanh nhạy của các phương tiện thông tin đại chúng, đã làm không ít ngườibăn khoăn về sự tồn vong của xuất bản Nhưng với vai trò như trình bày trên,xuất bản vẫn sẽ tồn tại và phát triển của xã hội loài người Nó sẽ tiếp nhậncác tiến bộ của khoa học và công nghệ, để đa dạng hóa xuất bản phẩm, đanăng hóa xuất bản phẩm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ ngày càng cao của bạnđọc

Phần này chỉ trình bày những đặc điểm cơ bản liên quan đến việc điềuchỉnh của pháp luật.

Đặc điểm thứ nhất: Xuất bản vừa là hoạt động văn hóa tư tưởng vừa

là hoạt động kinh tế:

Là một bộ phận của văn hóa, xuất bản chịu sự chi phối của các quy luậtphát triển văn hóa Lao động xuất bản trong đó trung tâm là biên tập, mộtloại lao động khoa học; tổ chức nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ

thuật Nó là lao động chất xám Trong tác phẩm “Lao động sáng tạo” của nhà văn M.X GOORKI đã viết: “Nhà văn sáng tạo ra tác phẩm của mình không thể như người công nhân dùng đe búa để rèn lưỡi hái, họ làm việc bằng cái đầu chứ không bằng cơ bắp” [32.tr72] Biên tập viên, kể cả khi là

nhà văn, thì lao động ở nhà xuất bản không thể là lao động viết văn mà là laođộng biên tập Họ làm việc với các nhà văn, nhà biên tập Công cụ lao độngcủa họ là tư duy, đối tượng lao động của họ cũng là tư duy, sản phẩm laođộng của họ mang lại cũng là kết quả của quá trình tư duy Đó là bản thảocủa những tác phẩm đạt yêu cầu về giá trị tư tưởng, khoa học và nghệ thuật.Xét về phương diện mục đích và hiệu quả thì xuất bản hướng tới việccảm hóa con người, cải tạo con người, để cải tạo thiên nhiên và xã hội nhằmmục đích vì con người Nó là một hoạt động tinh thần, hoạt động trí tuệ và vìtrí tuệ Song khi các sản phẩm của trí tuệ là sách đã “nhiễm” vào con ngườithì nó không thể chỉ là dạng tinh thần, mà đến cái “ngưỡng” nhất định nó sẽchuyển hóa thành lực lượng vật chất Khi đó nói như Lênin chính lực lượngvật chất sẽ đánh đổ lực lượng vật chất Mọi cuộc cách mạng đều được chuẩn

bị về tinh thần, tư tưởng, sau đó mới là tổ chức Khi đã thành tổ chức, cónghĩa là nhận thức, tư tưởng và tình cảm đã được chuyển hóa Đúng như

Ph.Ang-ghen đã viết trong tác phẩm biện chứng của tự nhiên: “Văn hóa, khi

đã trở thành một lực lượng xã hội thì có một sức mạnh ghê gớm có thể làm đảo lộn cả một xã hội, đánh đổ cả một chế độ như cách mạng dân chủ Pháp.

[5.tr259]”

Nhưng hoạt động văn hóa - tư tưởng không thể xã hội hóa, không thểchuyển tải các ý tưởng của mình tới công chúng khi không có các điều kiệnvật chất nhất định, không thông qua hoạt động sản xuất Vì vậy, xuất bản còn

là hoạt động sản xuất vật chất, hoạt động kinh tế Từ sự phân tích trên, chínhlao động của biên tập viên đã là lao động vật chất Họ đã vật chất hóa các ýtưởng của nhà xuất bản của nhà văn, nhà khoa học thành bản thảo, với công

cụ đối tượng lao động đặc thù Nhưng như vậy, lao động đó mới chỉ là laođộng sáng tạo ra bản gốc, bản mẫu Nó phải qua quá trình vật hóa các giá trịtinh thần thành các xuất bản phẩm cụ thể Quá trình này được thực hiện với

sự hỗ trợ của các phương tiện và kỹ thuật công nghiệp in Tác phẩm văn học,nghệ thuật, công trình nghiên cứu khoa học, sau khi được nhà xuất bản hoànchỉnh, được đưa in thành hàng loạt Các tiêu hao về lao động sống, lao độngquá khứ thể hiện khá rõ ở công đoạn này Khi đó nó đã trở thành xuất bảnphẩm Như mọi sản phẩm khác, xuất bản phẩm là một sản phẩm vật chất.Khi qua lưu thông, tiêu dùng để thực hiện mục đích cuối cùng của xuất bảnphẩm, và của sản xuất vật chất, thì xuất bản phẩm trở thành sản phẩm hànghóa Nó mang đầy đủ các thuộc tính của hàng hóa Chịu sự tác động của cácquy luật giá trị, giá cả, cung cầu…Nhà xuất bản sách của mình là bán cái giátrị tinh thần chứa đựng bên trong cái vỏ vật chất chuyển tải của nó Nhưngkhông thể không tính đến các hoa phí vật chất đã đầu tư trong quá trình sảnxuất Người mua sách chấp nhận cái “vỏ vật chất” do nhà xuất bản đã thựchiện, để tiêu dùng cái giá trị đích thực chứa đựng bên trong nó Như vậyngười sản xuất – xuất bản là “kẻ bán” và “người mua”- bạn đọc- là ngườitiêu dùng đã gặp nhau Quá trình sản xuất – lưu thông đã được thực hiện.Nhà xuất bản đã thu được những cái cần thu đó là hiệu quả chính trị, hiệuquả xã hội và hiệu quả kinh tế Bạn đọc đã tìm thấy cái mình cần qua tiêudùng sách

Nghiên cứu đặc điểm này để thấy rõ sự tác động qua lại giữa hai hệthống quy luật phát triển văn hóa và quy luật kinh tế trong xuất bản Từ đógiải quyết mối quan hệ tác động giữa chúng, tiến tới xử lý thỏa đáng mốiquan hệ về hiệu quả kinh tế – hiệu quả chính trị của hoạt động xuất bản, và

của từng xuất bản phẩm cụ thể Các chế định của luật, các quy phạm phápluật phải thể hiện được đặc trưng rất riêng biệt này có như vậy, pháp luậtmới có sức sống điều chỉnh, tạo lập môi trường lành mạnh để hoạt động xuấtbản phát triển, đạt hiệu quả cao.

Đặc điểm thứ hai: xuất bản phẩm là kết quả quá trình tư duy và quytrình sản suất đặc thù

Xuất bản là một loại ngành nghề, và nó trở thành một ngành kinh tế- kỹthuật đạt lợi nhuận cao ở các nước phát triển Hoạt động của nó là dạng hoạtđộng sản suất vật chất đặc biệt Tính đặc biệt do đòi hỏi của sảm phẩm sáchquy định Toàn bộ quy trình sảm xuất hàng hóa sách là một quy trình của laođộng tư duy, lao động trí óc Đây là nhu cầu khách quan của việc sản xuấtsản phẩm văn hóa tinh thần Bởi vì chỉ có tư duy và tư duy sáng tạo mới “đẻ’’ ra những “ đứa con tinh thần” Từ đó thông qua một quy trình sản xuấtđặc thù, giá trị tinh thần do tư duy mang lại được vật hóa thành xuất bảnphẩm

Tác giả của xuất bản phẩm nói chung, sách nói riêng, bằng lao động củamình, họ đã sáng tạo ra tác phẩm và công bố dưới hình thức xuất bản Tácgiả của xuất bản bao gồm người nghiên cứu, sáng tác ra các tác phẩm vănhọc, nghệ thuật, khoa học; người dịch tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngônngữ khác; người phóng tác, cải biên, chuyển thể từ loại hình nghệ thuật nàysang loại hình nghệ thuật khác; người biên soạn, chú giải, tuyển chọn Cácloại hình tác phẩm do lao động của họ sáng tạo ra rất đa dạng và phong phú,được công bố dưới hình thức xuất bản Nó bao gồm bài giảng, bài phát biểu;tác phẩm sân khấu; điện ảnh, nhiếp ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, kiến trúc, phầnmềm máy vi tính, các tác phẩm dịch, biên soạn, phóng tác, cải biên, chuyểnthể, tuyển tâp và hợp tuyển

Để hình thành được tác phẩm, các tác giả phải trải qua một quá trình

“thai nghén” Quá trình lao động của họ là quá trình nhận thức và phản ánhthế giới Các sự vật và hiện tượng của tự nhiên và xã hội, thông qua các giác

quan và tư duy của nhà văn, nhà khoa học, nó trở thành những cái điển hình,nhữnh hình tượng của nghệ thuật, các quy luật của sự phát triển Quá trìnhlao động đó là quy trình huy động chất xám đã được tích lũy, bổ sung chấtxám mới để sáng tạo ra tác phẩm Giá trị tư tưởng, khoa học và nghệ thuậtcủa tác phẩm là sản phẩm của trí tuệ.

Trong nhiều trường hợp, lao động của tác gải là ngẫu hững, là tự dotrong việc hình thành tác phẩm, không tùy thuộc vào nhà xuất bản Chỉ khi

đã hình thành tác phẩm họ mới làm việc với nhà xuất bản để công bố Trongtrường hợp này, những bản thảo đó là bản thảo lai cảo, tự do gửi tới Cho dù

là lao động nằm ngoài quy trình của nhà xuất bản, và bản thảo lai cảo nhưngvẫn phải qua quá trình lao động tư duy của nhà xuất bản, trong đó vai tròchính là người biên tập Hơn ai hết, họ hiểu đầy đủ về tôn chỉ, mục đích,chức năng nhiệm vụ và đối tượng phục vụ của nhà xuất bản Mặt khác, chính

họ cũng là chuyên gia về lĩnh vực khoa học- nghệ thuật mà họ đang làmcông tác biên tập Vì vậy, họ vẫn là người bằng lao động tư duy của mình,tác động vào tư duy của tác giả để nâng cao chất lượng tác phẩm Đồng thờitrực tiếp xử lý, hoàn chỉnh bản thảo đưa in

Trong nhiều trường hợp, để thực hiện mục tiêu, phương hướng, kếhoạch, nhà xuất bản đã chủ động trong việc hình thành tác phẩm Bằng cuộcvận động sáng tác, bằng các cuộc thi có chủ đề, các tác phẩm đã được lựachọn phù hợp ngay từ đầu xuất bản Không ít tác phẩm được hình thành từ ýtưởng của biên tập viên Qua quan sát thực tiễn, từ nhiệm vụ đặt ra, biên tậpviên phát hiện ra đề tài Họ phác họa ra những ý chính về chủ đề, về nộidung tác giả Cùng tác giả hình thành đề cương chi tiết cho một tác phẩm, để

từ đó tác giả tự do sáng tạo Trong quá trình làm việc của tác giả, biên tậpviên vừa trực tiếp vừa gián tiếp tác động vào sáng tạo đó Khi cần thiết, tácgiả và biên tập viên cùng chao đổi, để hoặc tìm ra một bố cục hợp lý hoặcmột hình tượng nghệ thuật, tính cách nhân vật… Quá trình lao động đó củabiên tập viên là lâo động của tư duy sáng tạo, là quá trình cùng “thai nghén”với tác giả Trong trường hợp đó, khi tác phẩm được tác giả hoàn thành, thì

công việc trực tiếp xử lý, hoàn chỉnh bản thảo của biên tập viên sẽ được giảmnhẹ.

Ngoài biên tập viên nội dung, biên tập viên mỹ thuật, biên tập viên kỹthuật cũng là tư duy sáng tạo Họ đóng vai trò quyết định trong việc hìnhthành phong cách nghệ thuật xuất bản phẩm của nhà xuất bản, và của từngloại xuất bản phẩm Họ vừa trực tiếp sáng tạo,vừa gián tiếp tác động vào quátrình sáng tạo của các nghệ sĩ trong việc trình bày, minh họa, làm maketebì…

Đồng thời với lao động của biên tập viên, các lao động khác trong quátrình xuất bản cũng là lao động trí óc Họ là người thực hiện các công đoạntiếp theo của các lao động biên tập, để sản xuất ra các sản phẩm văn hóa tinhthần Vì vậy, dây chuyền của công việc làm sách buộc lao động này phải đạtcác tiêu chuẩn và điều kiện phù hợp, làm việc bằng “cái đầu”

Bản thảo tác phẩm được hoàn chỉnh thành bản gốc, bản mẫu Đó là sảnphẩm đơn chiếc Tính đặc điểm của lao động ở nhà xuất bản là lao động tạo

ra sản phẩm đơn chiếc Mỗi cuốn sách có mục đích yêu cầu và nội dungriêng Vì vậy có quy trình ngắn, dài và thời gian lao động khác nhau Khi qua

in, các bản gốc, bản mẫu được trở thành hàng loạt Từ đó xuất bản phẩm rađời và lưu thông để phục vụ tiêu dùng Những người bán loại hàng hóa này,được ví như những “ Hoa tiêu” trên biển sách Họ phải đủ trí thức, và phảibiết tuyên truyền, giới thiệu Đặc biệt là hướng bạn đọc tìm đến nội dung họcần tìm hiệu, hoặc giới thiệu những sách có nội dung liên quan, gần gũi vớicái họ cần Thông qua thị trường, những người làm công việc phát hànhsách phải phản ánh trở lại để nhà xuất bản điểu chỉnh, bổ sung kế hoạch xuấtbản, nâng cao chất lượng xuất bản phẩm Như vậy, lao động của thươngnghiệp sách là loại lao động đặc thù Do chính hàng hóa sách quy định.Người bán sách là sản phẩm của trí tuệ, họ phải có chí tuệ, lao động của họ làlao động không đơn thuần là mua bán

Đặc điểm này đòi hỏi các quy phạm pháp luật phải được lượng hóa và

cụ thể hóa phù hựp với từng loại lao động, đảm bảo và mở rộng ự do sángtao, nâng cao chất lượng xuất bản, ngăn ngừa những vi phạm pháp luật trongchứng nước, đặc biệt là việc truyền bá những nội dung mà pháp luật cấmxuất bản

Đặc điểm thứ ba: Xuất bản phẩm là một loại hàng hóa đặc biệt

Là một sản phẩm của quá trình sản xuất vật chất, xuất bản phẩm nóichung, sách nói riêng cũng như mọi sản phẩm khác, nó là kết quả của laođộng sống và lao động quá khứ được vật chất hóa Vì vậy, xuất bản phẩmcũng có giá trị và giá trị sử dụng Khi vào lưu thông nó trở thành hàng hóa

Và chính từ thị trường trao đổi, mới có thể thực hiện giá trị của nó Nhưngsách là một loại hàng hóa đặc biêt Tính đặc biệt ở đây là do tính đặc biệt củagiá trị và giá trị sử dụng của sách quy định

Về giá trị của xuất bản:

Xuất bản phẩm nói chung, sách nói riêng là sản phẩm được kết tinh từlao động xuất bản, bao gồm lao động sống và lao động quá khứ Các tiêu hao

về chất xám, về lao động trí óc được lượng hóa và cụ thể hóa thông qua cácđơn vị đo lường như mọi sản phẩm vật chất thuần túy khác Nhưng dù việclượng hóa, cụ thể hóa đạt tới cấp độ cao mấy đi chăng nữa, dù thước đo hiệnđại và chính xác cao vẫn không thể phản ánh được nhưng hao phí của laođộng sáng tạo ra các giá trị tinh thần Mà chính nó lại là giá trị đích thựccửa xuất bản phẩm.Giá trị lao động xuất bản khác lao động sản xuất khác ởphương diện đặc trưng này.Nừu tính trong cơ cấu chi phí xuất bản, nó chỉchiếm dưới 30%, song có thể coi nó là100% giá tri xuất bản phẩm, bởi vì nếubên trong không chứa đựng nội dung tư tưởng, khoa học và nghện thuật thì

dù là giấy tốt, in đệp cũng vô nghĩa Vì vậy, khi nói đến giá trị của xuất bảnphẩm là nói đến giá trị nội dung, tinh thần mà nó chuyển tải

Tuy vậy, lao động xuất bản còn là lao động vật hóa cái vỏ bên ngoài củaxuất bản phẩm, để bao chứa cái nội dung bên trong nó Nhưng hao phí nàythuần túy là hao phí vật chất Nó bao gồm nguyên liệu chuyên dùng nhưgiấy, mực, phim, caton, ximili, vàng, nhũ, vải, thép, chỉ, hồ dán, keo dán…;

và sự chuyển dịch từ xăng dầu, điện nước, máy móc, thiết bị vào hàng hóaxuất bản phẩm qua khấu hao Chí các nguyên, nhiên vật liệu, thiết bị, máymóc đó và lao động của ngành in đã in nhân bản thành xuất bản phẩm Đếnlúc này, chính cái vỏ vật chất đó đã vật hóa lao động sáng tao của nhà văn,nhà xuất bản; góp phần tôn tạo, bảo tồn các giá trị đích thực của tác phẩm.Thông thường nội dung tác phẩm tốt, có giá trị lâu dài, được giấy in và cácvật liệu quý

Như vậy, khi nói tới giá trị của xuất bản ngoài việc thừa nhận cái giá trithông thường như mọi sản phẩm vật chất thuần túy, phải đề cập tới cái giá trịnội dung, tinh thần chứa đưng bên trong cái vỏ bao chứa, chuyển tải nó Xemxét từ góc độ thực hiện giá trị của xuất bản phẩm, ta thấy đầu vào của chúngtương đối nhỏ, nhưng đổi lấy đầu ra có giá trị xã hội rất lớn

Về giá trị sử dụng của xuát bản phẩm

Khi vào lưu thông, qua trao đổi giá trị của xuất bản phẩm được thựchiện cái thuộc tính về giá trị của xuất bản phẩm là cái mà người mua cần.Đương nhiên họ phải chấp nhận mua cả cái vỏ bao chứa nó Giá cả ở đâycũng biểu hiện giá trị của hàng hóa Một cuốn sách có nội dung tốt có thểbán giá cao Nếu lại được in trên giấy tốt, trình bày đẹp người mua chấp nhậncác chi phí đó ở giá bán Ngược lại, một cuốn sách nội dung bình thường, dù

là in trên giấy tốt cũng sẽ ít người mua, thậm chí bị ế

Khi sét tới giá trị sử dụng của xuất bản phẩm, ta có thể thấy một sốthuộc tính sau:

- Trong tiêu dùng giá trị của xuất bản phẩm không những không mất đi

mà còn được nhân nên Người đọc sách không thỏa chí thỏa mãn tức thời,

như uống nước khi khát, mà cái giá trị nội dung tiếp nhận được còn tích lũylâu dài trong nhận thức Đọc một cuốn sách hay có khi nhớ cả đời Ngườiđọc sách còn truyền cho người khác qua việc kể lại nội dung

Một cuốn sách đâu chỉ một người đọc, mà được chuyền tay nhau để đọc.Đặc biệt khi ở trong thư viện thì vòng luân chuyển của sách lại càng cao.Trong khi một ấm trà chỉ có một số ít người uống, và khi uống xong là hết,M.I.Ca.Li.Rin (1875-19460) đã từng nói: “theo tôi, sách tốt là cuốn sách màdưới tấm bìa của nó, cuộc sống sôi nổi, rộn ràng như máu chảy dưới da, làcuốn sách khiến người ta đọc nhớ rất lâu nếu như không phải là nhớ mãi mãi,

là cuốn sách mà ai ai cũng muốn được đọc lần nữa “[40 tr151]

- Người tiêu dùng sách sẽ hài lòng khi được tiếp thu giá trị của nó, vàkhông chỉ có vậy, mà cái tiếp nhận được sẽ giúp người tiêu dùng có nhữngquyết định đúng đắn trong cuộc sống, đưa họ tới những hoạt động khôngphải chỉ ở dạng tinh thần mà còn sáng tạo ra các sản phẩm vật chất, các giátrị mới

Xuất bản phẩm không chỉ thỏa mãn tiêu dùng tức thời, mà còn lưu lạisau tiêu dùng khá dài, thậm chí không xác định được thời gian, người tiêudùng bị “nhuốm” các giá trị nội dung của xuất bản phẩm, khó “tẩy rửa”.Chính nó đã tạo nên bề rộng và chiều sâu kiến thức cho bạn đọc

Các giá trị tinh thần của xuất bản phẩm được tiêu dung không nhữngkhông mất đi, mà còn chuyển hóa thành lực lượng vật chất, để con người cóhành động tích cực cải tạo thiên nhiên, cải tạo xã hôi và cải tạo chính mình

- Tuy nhiên cũng phải thừa nhận rằng, dù là vật liệu cấu thành tốt đếnđâu đi chăng nữa, thì sách cũng phải rách nát trong quá trình tiêu dùng.Nhưng đời sống của cái vỏ vật chất đó vẫn dài hơn so với một số hàng hóanhư quần áo, ấm chén… dù có chuyển hóa, và mất đi thì cũng chỉ mất đi cái

vỏ bên ngoài còn cái giá trị tư tưởng, khoa học và nghệ thuật trong sách vẫncòn lưu lại trong người đọc Điều đó có nghĩa chu kỳ tuổi thọ của các sản

phẩm vật chất thuần túy có thể tính toán được Còn đối với xuất bản phẩm thìkhông thể nào tính nổi Những tác phẩm của C.Mác-Ph.Ăng ghen, Lênin,Toltoi, Banzắc, những tác phẩm nổi tiếng như Tây du ký, Tam quốc diễnnghĩa, Truyện kiều,v.v còn lưu truyền mãi.

1.1.2 Hiệu quả và các đặc trưng cơ bản về quản lý Nhà nước bằng pháp luật về xuất bản.

a Hiệu quả của quản lý Nhà nước bằng pháp luật về xuất bản

Thứ nhất: Hiệu quả chính trị của việc quản lý Nhà nước bằng pháp

luật về xuất bản.

- Là bộ phận nhạy cảm với trính trị, xuất bản cùng với báo chí làphương tiện lợi hại trong cuộc đấu tranh giai cấp Là một bộ phận hoạt độngthuộc thượng tầng kiến trúc, xuất bản gắn liền với hình thái chính trị - xã hội

Sự tác động của nó là trực tiếp tới các lơi ích giai cấp Vì vậy Thông quapháp luật, giai cấp thống trị mà đại diện là đảng cầm quyền kiểm soát chặtchẽ hoạt động xuất bản Các điều cấm đoán về nội dung xuất bản là quyphạm điển hình với các chế tài nghiêm khắc, nhằm ngăn chặn, xử lý kịp thờicác chủ thể có hành vi vi phạm, các xuất bản phẩm chứa đựng các nội dungcấm xuất bản

Trong điều kiện đổi mới tư duy và kinh tế thị trường, việc đảm bảo nộidung xuất bản phẩm lành mạnh, phù hợp với pháp luật lại đặt ra cấp thiếthơn Không loại trừ khả năng có những tác giả, nhà xuất bản nhân danh đổimới, tự do, dân chủ để công bố nhưng xuất bản phẩm có nội dung “quátrớn”, kích động và khả năng nhân danh sự kiện định để phổ biến nhữngquan điểm bảo thủ, lạc hậu, lỗi thời Hoặc do trình độ yếu kém mà làm cácviệc kể trên Các hành vi đó đều bất lợi, thậm chí châm ngòi nổ cho các cuộcxung đột chính trị

Bằng những xuất bản phẩm của mình, ngành xuất bản chuyển tải tớicông chúng các ý tưởng cao cả của giai cấp, về việc xây dưng một xã hội

tương lai, với bộ máy chính quyền vững mạnh, xã hội công bằng văn minh

và thịnh vượng Thông tin, và giải đáp kịp thời các vấn đề của quóc gia vàquốc tế Vì vậy xuất bản góp phần giữ vững ổn định chính trị, định hướng xãhội chủ nghĩa

- Xuất bản góp phần nâng cao vai trò và chất lượng lãnh đạo của đảngcầm quyền, vai trò và năng lực quản lý, điều hành của nhà nước Đường lối,chính sách của đảng và nhà nước trong việc xây dựng và phát triển kinh tế,văn hóa, xã hội khoa học, ngoại giao, an ninh, quốc phòng… đều được inthành xuất bản phẩm phục vụ rộng rãi các tầng lớp nhân dân Từ đó, tạoniềm tin của dân với đảng và chính quyền, làm cơ sở cho các hoạt động củadân biến kế hoạch phát triển kinh tế xã hội thành hiện thực

Xuất bản góp phần phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng; mởrộng dân chủ xã hội chủ nghĩa trong việc lãnh đạo và quản lý xã hội, và tronghoạt động xuất bản Bằng tổ chức và nghề nghiệp, hội viên các hội văn học,nghệ thuật, khoa học, kỹ thuật phát huy quyền tự do sáng tạo ra các sảnphẩm văn hóa tinh thần, phục vụ nhu cầu hưởng thụ của xã hội, đồng thời đềxuất và dự báo tương lai để các nhà lãnh đạo quản lý có thêm thông tin ra cácquyết định đúng đắn

- Xuất bản góp phần mở rộng giao lưu quốc tế, trao đổi văn hóa hóa vớicác nước Bằng xuất bản phẩm của mình, xuất bản góp phần để bạn bè hiểu

về một Việt Nam văn hiến, đang phát triển theo đường lối đổi mới, để tiếpthu tinh hóa thế giới, và công nghệ mới nhằm công nghiệp hóa và hiện đạihóa đất nước

Thứ hai: hiệu quả kinh tế của việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật

về xuất bản.

Xuất bản là hoạt động văn hóa tư tưởng, đồng thời là hoạt động sản xuấtvật chất, trong điều kiện kinh tế thị trường, tất yếu phải dẫn tới sản xuất kinhdoanh Như vậy quản lý Nhà Nước bằng pháp luật về xuất bản đạt hiệu quả

ổn định chính trị là tiền đề để dẫn tới hiệu quả kinh tế trong hoạt động xuấtbản, và hiệu quả kinh tế nói chung.

Xã hội thanh bình, ổn định, có trật tự sẽ thu hút sự đầu tư, mở mang sảnxuất kinh doanh của các tổ chức cá nhân trong nước và nước ngoài Từ đó,dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống cộng đồng Bởi vì, xuấtbản thường xuyên công bố và phổ biến nhiều loại hình xuất bản phẩm đếncông chúng Chính các giá trị nội dung chứa đựng trong xuất bản phẩm đãphản ánh và đáp ứng đòi hỏi nhiều mặt của nền kinh tế kinh tế, nó vừa chỉdẫn, dự báo, tổng kết kinh nghiệm,vừa là các khuân mẫu áp đặt những hànhlang pháp luật đối với các hoạt động kinh doanh Như vậy, xuất bản đã giántiếp mang lại hiệu quả kinh tế ở các doanh nhgiệp sản xuất, các sản phẩmvật chất

Đối với xuất bản, hiệu quả kinh tế thể hiện trên các mặt sau:

- Quản lý xuất bản bằng pháp luật là giải phóng lực lượng sản xuấttrong ngành xuất bản Bởi vì bằng pháp luật đã tách biệt chức năng quản lýsản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp Sự tách biệt này tạo quyền chủđộng cho các cơ sở sản xuất kinh doanh xuất bản khai thác các nguồn lực để

mở rộng và nâng cao hiệu quả Các cơ quuan chủ quản của nhà xuất bản, cơ

sở in, tổ chức phát hành, cơ quan chủ quản của nhà xuất bản, cơ sở in, tổchức phát hành, cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản và các cơ quan nhànước hữu quan không thể can thiệp sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh.Mặt khác, việc từng bước đa dạng hóa các thành phần kinh tế trong ngànhxuất bản, đã tạo ra lực lượng sản xuất mới cho nghành xuất bản

- Quản lý nhà nước về xuất bản bằng pháp luật, là tạo lập môi trườngbình đẳng cho các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản cạnh tranh và thi đuađạt hiệu quả cao về kinh tế Pháp luật đã tạo lập hành lang, điều đó có nghĩapháp luật đã tạo ra các cơ hội bình đẳng để các chủ thể hoạt động xuất bản tự

do kinh doanh

- Quản lý nhà nước bằng pháp luật, là bảo vệ lợi ích hợp pháp của cácchủ thể tham gia hoạt động xuất bản; bảo vệ lợi ích hơp pháp của các tác giảbằng lao động của mình đã sáng tạo ra các tác phẩm văn học – nghệ thuật,học khoa học - công nghệ hoặc chính trị - xã hội.

Luật pháp từ chỗ thừa nhận các hình thức sở hữu khác nhau, đã đưa racác chế tài răn đe nhằm ngăn chặn những hành vi xâm hại, và xử phạt đối vớicác hành vi đã xâm hại gây hậu quả

Đối với các tác giả của xuất bản phẩm, thì lợi ích của họ là quyền tácgiả Nhà nước bảo hộ quyền lợi tinh thần, gắn liền với nhân thân và quyềnlợi vật chất do kết quả lao động sáng tạo của họ mang lại Quyền lợi vật chất

đó là tiền nhuận bút, và các thu nhập vật chất khác liên quan đến việc xuấtbản các tác phẩm của họ Nhà nước khuyến khích các tác giả đầu tư nghiêncứu, sáng tạo ra tác phẩm để phụ vụ xã hội, đồng thời hưởng lợi từ việc xuấtbản chúng Quyền tác giả được nhà nước bảo hộ, thực chất là bảo hộ quyền

sở hữu chí tuệ Vì vậy, các hành vi xâm hại quyền tác giả, đều có hình phạttương ứng, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm

- Quản lý nhà nước về xuất bản bằng pháp luật, không những khuyếnkhích các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản đạt hiệu quả kinh tế cao, cònngăn chặn các hoạt động xuất bản bất chấp hậu quả về chính trị, tư tưởng vàvăn hóa, chạy theo xu hướng thương mại hóa Điều này có nghĩa không thểđối sự mất mát về chính trị, tư tưởng và văn hóa lấy đồng tiền Lợi nhuận củahoạt động xuất bản ở trong cơ chế thị trường cũng phải trở thành mục tiêuhoạt động, song không thể tách rời mục tiêu chính trị, tư tưởng và văn hóa.Giữa chúng có quan hệ biện chứng, trong đó chính trị, văn hóa, tư tưởng làmục tiêu hàng đầu

- Quản lý nhà nước bằng pháp luật về xuất bản là bảo vệ lợi ích ngườitiêu dùng xuất bản phẩm Ngoài lợi ích về tinh thần, tình cảm, trí thức doxuất bản phẩm mang lại cho người tiêu dùng, được pháp luật bảo vệ với cácđiều khoản nghiêm ngặt, nhằn đảm bảo sự vô hại, pháp luật còn bảo vệ lợi

ich người tiêu dùng ở phương diện kinh tế Đó là việc đảm bảo chất lượng kỹthuật, mỹ thuật xuất bản phẩm theo chỉ tiêu Nhà nước; việc in giá bán lẻ trênxuất bản phẩm và việc niêm yết giá bán tại cửa hàng, để đảm bảo sự côngkhai, ngăn chặn những hành vi lợi dụng.

Thứ ba: Hiệu quả xã hội của việc quản lý nhà nước bằng pháp luật

Các giá trị xã hội được khẳng định, phục hồi, và phổ biến thông quaxuất bản phẩm theo quy định của luật pháp Đây là hiệu quả đặc trưng củahoạt động xuất bản

Hiệu quả xã hội của việc quản lý Nhà nước về xuất bản bằng pháp luậtcòn được thể hiện ở việc khai thác được khả năng sáng tạo của đội ngũ vănnghệ sỹ, trí thức để có tác phẩm phục vụ bạn đọc Ngăn chặn kịp thời nhữngtác phẩm có nội dung vi phạm pháp luật, đặc biệt là vi phạm các điều cấm.Quản lý nhà nước bằng pháp luật là tiền đề quan trọng dẫn đến hiệu quảchính trị, kinh tế, xã hội nói chung và trong xuất bản nói riêng Hiệu quảchính trị, kinh tế, xã hội Vì nền chính trị có vững vàng, hệ thống chính trị,

có nghĩa không có sự đầu tư mở mang sản xuất, kinh doanh Các thế lựctranh giành quyền lực, phân rẽ quần chúng, lôi kéo họ vào các cuộc cạnhtranh quyền lực Trong trường hợp đó không loại trừ khả năng xẩy ra cáccuộc ẩu đả, các cuộc chiến huynh đệ thương tàn Lẽ ra họ phải là các chủ thểkinh tế, thì họ lại trở thành người lính bất đắc dĩ, là nạn nhân của cuộc tranhgiành quyền lực Như vậy, hiệu quả kinh tế, xã hội là hiệu quả tất yếu bắtnguồn từ hiệu quả chính trị Cũng có thể nói hiệu quả hiệu quả chính trị lànguyên nhân quan trọng dẫn đến các hiệu quả kinh tế, xã hội Nhữngchính sự ổn định của kinh tế, kinh tế tăng trưởng, và sự ổn định của các giátrị xã hội, sẽ củng cố và tăng cường sự ổn định chính trị, và hệ thống chínhtrị Đó là sự tác động tích cực trở lại của hiệu quả kinh tế, xã hội đối với hiệuquả chính trị.

b các đặc trưng cơ bản của quản lý nhà nước bằng pháp luật về xuất bản

Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước quản lý xã hội bằng hệ thống

các công cụ chủ yếu gồm pháp luật, kế hoạch, chính sách… Trong đó với tưcách là yếu tố điều chỉnh các quan hệ xã hội, pháp luật có vai trò đặc biệtquan trọng bảo đảm sự ổn định và phát triển năng động của xã hội Trongđiều kiện đổi mới, Đảng và Nhà nước ta khẳng định vai trò hàng đầu củapháp luật Chính vì vậy, Hiến pháp1992 đã ghi nhận: “nhà nước quản lý xãhội bằng pháp luật và không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa”(33.tr 140)

Quản lý nhà nước bằng pháp luật trong xuất bản có ý nghĩa quan trọngđặc biệt xuất phát từ các đặc trưng cơ bản là thuộc thuộc tính của các quan hệ

xã hội về văn hóa, xuất bản Nhưng ý chí của Nhà nước về quản lý xuất bảnđược “đề nên thành luật” phải “bắt nguồn trong các quan hệ vật chất” về xuấtbản Sau đây là các đặc trưng chính trong quản lý nhà nước về xuất bản bằngpháp luật:

Đặc trưng thứ nhất: Quản lý nhà nước bằng pháp luật về xuất bản là mở

đường cho hoạt động sáng tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoahọc để công bố dưới hình thức xuất bản

Các quan hệ xuất bản trong kinh tế thị trường rất đa dạng, phong phú,năng động và phức tạp Nhu cầu về tự do, đặc biệt là tự do ngôn luận, tự dosáng tạo các giá trị khoa học, văn học, nghệ thuật là nhu cầu tự nhiên Cáchoạt động sáng tạo chỉ thực hiện được, và có sản phẩm giá trị tư duy trongtình trạng hưng phấn cao Mọi sự gò bó và khống chế là ngăn chặn hoạt độngsáng tạo Nhưng sự an toàn của tự do ngôn luận, của tự do tư duy sáng tạo,của bình đẳng trong việc công bố và phổ biến tác phẩm phải được bảo đảmbằng pháp luật Đòi hỏi này bắt nguồn từ quyền con người, với tư cách là chủthể sáng tạo, và chủ thể hưởng thụ các giá trị văn hóa tinh thần Nhà nướckhẳng định các giá trị xã hội của quyền con người, nên đã ghi nhận và thểchế hóa các quyền con người, quyền công dân, đảm bảo về mặt pháp lý chocác quyền đó được thực hiện Do được ghi nhận một cách chính thức các giátrị về quyền tự do ngôn luận, tư do nghiên cứu, sáng tác, bình đẳng trongcông bố và phổ biến tác phẩm, pháp luật trở thành phương tiện để các tác giả

tự bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình

Khi nói tới tự do, kể cả tự do tư sản, là nói tới tự do trong khuôn khổpháp luật Nhà nước của dân, do và vì dân không chấp nhận thứ tự do hỗnloạn, đặc biệt tư do “loạn ngôn”, “loạn khẩu” của những phần tử quá khích.Công dân nói chung, văn nghệ sĩ, trí thức và những người hoạt động tronglĩnh vực xuất bản nói riêng, được giải phóng tư duy, hoàn toàn tự do sáng tạokhi tự điều chỉnh được hành vi của mình trong khuôn khổ pháp luật

Nhà nước quản lý hoạt động của tư duy sáng tạo trong xuất bản bằngpháp luật, không kìm hãm và khống chế các ý tưởng sáng tạo; khuyến kíchtài năng và đề cao các tác phẩm có giá trị về khoa học và nghệ thuật Chính

từ cơ chế thị trường được pháp luật thừa nhận, là nơi đánh giá công minh cáctác phẩm Ở đó, công chúng với tư cách là người tiêu dùng, họ là thước đo vềnăng lực sáng tạo của tác giả qua tác phẩm

Quản lý nhà nước về văn hóa nói chung, xuất bản nói riêng bằng phápluật là sự bác bỏ công khai và chính thức các “ông quan văn nghệ” Pháp luậtkhông thừa nhận sự lãnh đaọ và quản lý văn nghệ bằng ý chí cá nhân và bằngđẳng cấp Văn nghệ chính thức đòi hỏi sự nhì nhận, và đánh giá tác phẩm ởthực tế khách quan của nó, không thừa nhận việc “nâng quan điểm”, “nânglập trường”, bởi ý chí cá nhân Các vi phạm pháp luật được quy kết, phải thểhiện ở tác phẩm, có viện dẫn chính xác các điều khoản của luật pháp Nhưvậy, mới là tự do của pháp luật, mới khuyến khích được tự do ngôn luận, tự

do sáng tạo trong xuất bản

Hơn bất kỳ phương tiện nào, pháp luật là phương tiện chứa đựng trongmình nó sự kết hợp giữa năng động sáng tạo và kỷ cương kỷ luật giữa thuyếtphục và cưỡng chế, giữa tập trung và dân chủ Chính vì vậy, nó tạo ra sự ổnđịnh cho tự do sáng tạo, bảo vệ các hoạt động tự do sáng tạo, kiểm soát cáchoạt động tự do sáng tạo, đồng thời ngăn chặn những hành vi xâm hại tớiquyền tự do sáng tạo

Đặc trưng thứ hai: Quản lý nhà nước về xuất bản bằng pháp luật là bảo tồn, phát triển nền văn hóa dân tộc, hiện đại, nhân văn; tiếp thu tinh hoa văn hóa và tiến bộ về khoa học - công nghệ của nhân loại.

Văn minh của loài người được nhân loại đánh giá ở các nền văn hóa cóbản sắc, ở các cuộc cách mạng khoa học đã diễn ra trong lịch sử Mỗi dân tộc

có cội nguồn và truyền thống riêng, được phản chiếu trên tấm gương vănhóa Nó là gia sản quá khứ, tạo nên dòng chảy cho hiện tại và tương lai dântộc Đảng và Nhà nước ta coi văn hóa là nền tảng tinh thần, là động lực vàmục tiêu chủ yếu của chủ nghĩa xã hội Vì vậy, việc bảo tồn, kế thừa, pháttriển những giá trị trong di sản văn hóa dân tộc là quốc sách, được ghi nhậntrong các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 Các hoạt động văn hóa vàcác thiết chế văn hóa là ý chí của Nhà nước đảm bảo việc sưu tầm, khai thác,nâng cao các giá trị văn hóa của dân tộc và các cộng đồng Các chủ thể xuấtbản, in, phát hành, thư viện… được ra đời với địa vị pháp lý do pháp luật quy

hưởng thụ của quần chúng đối với các giá trị về văn hóa, nghệ thuật, khoahọc và công nghệ Các hội sáng tạo về văn học nghệ thuật, khoa học kỹ thuật

có địa vị pháp lý trong việc tập hợp, khuyến khích và bồi dưỡng các tài năngnghiên cứu, sáng tạo ra các giá trị tinh thần mới, làm giàu vốn văn hóa dântộc Nhà nước đã trao vào tay họ cái quyền cao cả mang tính nhân văn sâusắc trong hoạt động văn hóa nói chung, xuất bản nói riêng Và cũng vì vậy,pháp luật đã đưa ra các chế tài nghiêm khắc đối với những hành vi truyền báxuất bản phẩm có nội dung trái với thuần phong mỹ tục, truyền thống vănhóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc, nhằm bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc

Nhu cầu giao lưu văn hóa, tiếp thu tinh hoa từ các nền văn hóa của nhânloại, là nhu cầu của bản thân nền văn hóa nhân loại Mặt khác, trong thời đạibùng nổ thông tin, với sự phát triển nhảy vọt của khoa học và công nghệ, thìviệc tiếp nhận và xử lý thông tin, ứng dụng các tiến bộ mới về khoa học làđòi hỏi bức thiết Mỗi dân tộc phải biết làm giàu bởi trí thức của nhân loại.Nhưng điều đó chỉ được thực hiện khi Nhà nước trao cho các chủ thể đượcxác định các quyền và nghĩa vụ trong các quan hệ quốc tế về xuất bản Tuychưa tham gia Công ước quốc tế về quyền tác giả, nhưng hiện nay chúng takhông thể tự do muốn xuất bản bất kỳ tác phẩm nào như những năm trước, vìchúng ta còn bị lệ thuộc bởi các quan hệ quốc tế khác Trung quốc với việcsản xuất 5 triệu đĩa CD thuộc bản quyền của Mỹ, đã trở thành vấn đề trong

dư luận quốc tế, mà hai quốc gia phải kỳ công giải quyết, thương lượng Đó

là bài học cho nhiều nước, trong đó có Việt Nam trong quan hệ quốc tế vềquan hệ quyền sở hữu tác phẩm

Như vậy, Nhà nước với công cụ hàng đầu để quản lý xã hội là phápluật, đã tạo ra cơ chế và thiết chế nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóadân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa, khoa học và công nghệ mới, tiến bộ củakhoa học nhân loại Các chủ thể xuất bản, chủ thể quản lý với địa vị pháp lý,với các quyền và nghĩa vụ do pháp luật quy định, góp phần đảm bảo cho ýchí của Nhà nước được thực hiện trong thực tế về việc xây dựng một nền vănhóa mới, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, loại trừ và ngăn chặn những độc

hại về văn hóa Là phương tiện điều chỉnh có hiệu lực, pháp luật tạo lập môitrường thuận lợi cho các hoạt động văn hóa phát triển theo định hướng xã hộichủ nghĩa, mở ra cơ hội cho sự hòa nhập giữa các nền văn hóa, loại trừ khảnăng hòa tan và đổi màu trong quá trình hoà nhập.

Đặc trưng thứ ba: Quản lý Nhà nước vê xuất bản bằng pháp luật là

quản lý thuộc lĩnh vực văn hóa – tư tưởng, đồng thời là họat động sản xuất kinh doanh.

Với thuộc tính là hoạt động văn hóa – tư tưởng, hoạt động sản xuất kinhdoanh, xuất bản chịu sự tác động đồng thời của hệ thống các quy luật pháttriển văn hóa và hệ thống các quy luật kinh tế Vì vậy, xuất bản chứa đựngtập trung các lợi ích giai cấp không thể điều hòa, trước tiên là sự đấu tranh về

ý thức hệ biểu hiện ở phương diện văn hóa – tư tưởng, sau đó và suy cho đếncùng là các quan hệ kinh tế Do tính chất phức tạp đó, yêu cầu quản lý bằngpháp luật được đặt ra bức thiết hơn Nhưng pháp luật không thể là ý muốnchủ quan, duy ý chí Nhà nước chỉ đặt ra hoặc thừa nhận các quy phạm phápluật hàm chứa những gì phổ biến, tất yếu của sự phát triển, loại trừ các yếu tốngẫu nhiên, cá biệt Việc quy phạm hóa các quy định pháp luật, vừa phải thểhiện ở phương diện văn hóa, tư tưởng, vừa phải thể hiện ở phương tiện kinh

tế của hoạt động xuất bản Như vậy, pháp luật phải mở đường cho tự do sángtạo, đồng thời ngăn chặn những độc hại do xuất bản gây ra đối với văn hóa –

tư tưởng, phải định hướng cho xuất bản phát triển, theo quy luật kinh tế,ngăn ngừa khả năng tác hại từ mặt trái của kinh tế thị trường, làm ảnh hưởngđến định hướng tư tưởng văn hóa Hoạt động xuất bản với thuộc tính bêntrong, cũng đồng thời đòi hỏi với việc thể chế hóa pháp luật thỏa mãn haimặt yêu cầu của hệ thống quy luật phát triển văn hóa và kinh tế Nếu chỉ thấyyếu tố kinh tế, coi xuất bản như các tổ chức kinh tế thuần túy, sẽ dẫn đến khảnăng chạy theo lợi nhuận, và thương mại hóa hoạt động xuất bản Như vậy,Nhà nước sẽ không luờng hết hậu quả với xã hội Ngược lại, nếu chỉ đề caovai trò xuất bản ở phuơng diện văn hóa, tư tưởng, thì tự đưa đến khả năng bất

chấp quy luật kinh tế Hoạt động xuất bản với bất kỳ giá nào, trong điều kiệnkinh tế thị trường là bế tắc là tự phá sản.

Như vậy, việc sử dụng pháp luật để điều chỉnh hoạt động xuất bản, làđiều chỉnh hoạt động kinh tế trong văn hoá - tư tưởng tư tưởng, đồng thờ,điều chỉnh dhj văn hoá - tư tưởng trong cơ chế thị trường Đó là hai mặt củamột vấn đề phải được thể chế hóa phù hợp, đảm bảo cho xuất bản hoạt độngđúng quy luật, phát triển theo trật tự của pháp luật

1.2 VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ XUẤT BẢN

1.2.1 Pháp luật – phương tiện quản lý nhà nước về xuất bản.

a Pháp luật phương tiện tại lập môi trường tự do sáng tạo, bình đẳng cho các chủ thể trong hoạt động xuất bản.

Với đặc trưng của lao động sáng tạo nói chung, đặc biệt là lao độngsáng tạo ra tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học thì nhu cầu về tự dosáng tạo, bình đẳng trong việc công bố và phổ biến tác phẩm là một đòi hỏikhách quan Xã hội luôn phát triển bởi các dự báo tương lai và việc phản ánhthực trạng tình hình từ suy nghĩ độc lập của các nhà khoa học, đội ngũ vănnghệ sĩ, khi Nhà nước biết khai thác, phát huy Nhưng tự do và bình đẳngtrong hoạt động sáng tạo phải vì lợi ích xã hội và của cộng đồng, không thể

có thứ tự do vô bờ bến, tự do vô Chính phủ Vì vậy, tự do và bình đẳng tronghoạt động sáng tạo, công bố và phổ biến tác phẩm là tự do trong khuôn khổcủa pháp luật Ở đó, các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản sẽ được làm tất

cả những gì pháp luật cho phép Pháp luật cũng ấn định những gì được phéplàm, đối với các cơ quan nhà nước, nhằm nhăn chặn các hành vi lạm dụng,xâm hại đến quyền tự do, bình đẳng Đồng thời với các quyền, pháp luật còn

đề ra các nghĩa vụ tương ứng cho các chủ thể hoạt động sáng tạo và quản lý

Đó là hành lang pháp lý hay còn gọi là “cái khung” do pháp luật tạo lập Tưtưởng tự do ngôn luận của HIến pháp Việt Nam, được thể hiện trong pháp