Vấn đề kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú thông tấn xã việt nam tại nước ngoài

Kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản, theo cách gọi của tác giả luận văn, là việc phóng viên thực hiện nhiều phiên bản tác phẩm về một sự kiện, đáp ứng nhiều loại hình báo chí tương ứng nh

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

VIÊN THỊ LUYẾN

VẤN ĐỀ KỸ NĂNG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

ĐA PHIÊN BẢN CỦA PHÓNG VIÊN THƯỜNG TRÚ THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2019

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

VIÊN THỊ LUYẾN

VẤN ĐỀ KỸ NĂNG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

ĐA PHIÊN BẢN CỦA PHÓNG VIÊN THƯỜNG TRÚ THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI

Chuyên ngành : Báo chí

Mã số : 8 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Lê Thu Hà

HÀ NỘI - 2019

Luận văn đã đƣợc sửa chữa theo khuyến nghị của Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ

Hà Nội, ngày…… tháng… năm 20…

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

(Ký và ghi rõ họ tên)

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,

bảng biểu, biểu đồ trong luận văn đảm bảo chính xác, trung thực và dựa trên

thực tế khảo sát đối với các nhà báo của TTXVN và báo cáo của các đơn vị hữu

quan Những kết luận khoa học của luận văn chƣa từng công bố trong bất kỳ

công trình nào

Hà Nội, ngày…… tháng… năm 2019

Tác giả luận văn

Viên Thị Luyến

LỜI CẢM ƠN

Trân trọng cảm ơn các thầy, cô các khoa và đặc biệt là Viện Báo chí, Học

viện Báo chí và Tuyên truyền đã nhiệt tình giảng dạy, truyền đạt, đào tạo tôi

trong thời gian qua

Trân trọng cảm ơn TS Lê Thu Hà – Giảng viên Viện Báo chí, Học viện

Báo chí và Tuyên truyền đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi thực hiện luận văn

Trân trọng cảm ơn lãnh đạo Thông tấn xã Việt Nam, Ban Thư ký biên tập

và Quan hệ đối ngoại, Ban biên tập tin Thế giới, báo điện tử VietnamPlus, Trung

tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ Thông tấn, Trung tâm Kỹ thuật Thông tấn, các cơ

quan thường trú Thông tấn xã Việt Nam ở nước ngoài bao gồm Argentina, Ấn

Độ, Canada, Đức, Hong Kong, Indonesia, Nhật Bản, Nga, Hàn Quốc, Thái Lan

và Singapore, Trung tâm Thông tin tư liệu và Đồ họa, đã tạo điều kiện, giúp

đỡ tôi trong quá trình tìm hiểu và tiếp cận các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài

Cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên tôi

trong suốt quá trình học và thực hiện luận văn

Tác giả đã nghiêm túc thực hiện luận văn, tuy nhiên sẽ không tránh khỏi

những thiếu sót, hạn chế Tác giả mong muốn tiếp tục nhận được sự chỉ bảo,

giúp đỡ của các thầy, cô để luận văn được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày…… tháng… năm 2019

Tác giả luận văn

Viên Thị Luyến

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CQTT : Cơ quan thường trú PVTT : Phóng viên thường trú TPBC : Tác phẩm báo chí TTNN : Thường trú ngoài nước TTXVN : Thông tấn xã Việt Nam

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ hoạt động của TTXVN 38

Sơ đồ 2.2 Sơ đồ phân bổ và quá trình hình thành hệ thống cơ quan TTNN

TTXVN 40

DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.1 Tỉ lệ trình độ đào tạo ngoại ngữ và báo chí của phóng viên TTNN

TTXVN. 48

Biểu đồ 2.2 Tỉ lệ các loại hình tin bài của phóng viên 30 cơ quan TTNN

TTXVN thực hiện và được sử dụng trong năm 2018. 50

Biểu đồ 2.3 Tỉ lệ tin, bài phóng viên 30 cơ quan TTNN TTXVN thực hiện cho

các đơn vị thông tin trong cơ quan năm 2018. 50

Biểu đồ 2.4 Tỉ lệ lựa chọn mức độ ưu tiên cách thức tìm hiểu thông tin về sự

kiện, vấn đề đang theo dõi làm tin của phóng viên TTNN TTXVN. 52

Biểu đồ 2.5 Tỉ lệ lựa chọn mức độ tác động của các yếu tố gây trở ngại tới hoạt

động sáng tạo TPBC của phóng viên TTNN TTXVN. 53

Biểu đồ 2.6 Tỉ lệ phóng viên sử dụng thành thạo các phương tiện tác nghiệp 54

Biểu đồ 2.7 Tỉ lệ phóng viên lựa chọn mức độ ưu tiên thực hiện phiên bản đối

với các loại hình báo chí. 55

Biểu đồ 2.8 Tỉ lệ khả năng tác nghiệp độc lập của phóng viên TTNN TTXVN

trong các loại hình báo chí. 58

Biểu đồ 2.9 Tỉ lệ ưu tiên dạng tác phẩm báo viết để thực hiện của phóng viên. 60

DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1 Mức độ thực hiện kỹ năng tác nghiệp phóng viên tự đánh giá 57

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 11 1.1 Các khái niệm liên quan 11

1.2 Vai trò, yêu cầu của kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản đối với phóng viên thường trú tại nước ngoài 18

1.3 Thực tiễn kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên các tòa soạn báo trên thế giới 27

1.4 Thực tiễn kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên các tòa soạn báo tại Việt Nam 31

Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ KỸ NĂNG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ ĐA PHIÊN BẢN CỦA PHÓNG VIÊN THƯỜNG TRÚ THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI 36

2.1 Tổng quan về Thông tấn xã Việt Nam và đối tượng khảo sát 36

2.2 Kết quả khảo sát vấn đề kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú Thông tấn xã Việt Nam tại nước ngoài 47

2.3 Nhận xét chung về kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú tại nước ngoài của Thông tấn xã Việt Nam 66

Chương 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA, GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO KỸ NĂNG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ ĐA PHIÊN BẢN CỦA PHÓNG VIÊN THƯỜNG TRÚ THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI 77

3.1 Một số vấn đề đặt ra đối với kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú nước ngoài 77

3.2 Một số giải pháp 85

3.3 Một số khuyến nghị khoa học 94

KẾT LUẬN 101 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

TÓM TẮT LUẬN VĂN

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Thông tấn xã Việt Nam hiện có 30 cơ quan thường trú ở nước ngoài với

74 phóng viên Đây là lực lượng nhà báo lao động trực tiếp tại địa bàn các nước mang lại những tin tức quốc tế nóng hổi trên thế giới chuyển về trong nước Tin, bài do phóng viên thường trú ở ngoài nước gửi về góp phần không nhỏ trong việc đưa tin tức thế giới về Việt Nam, nhất là thông qua cơ quan thông tấn quốc gia, lượng thông tin đó được các cơ quan báo chí trong nước sử dụng và phổ biến tới công chúng trong nước Trong thời kỳ Việt Nam hội nhập sâu rộng quốc

tế và khu vực, điều này có giá trị to lớn trong việc nâng cao nhận thức của công chúng trong nước về các vấn đề quốc tế

Trong kỷ nguyên kỹ thuật số, TTXVN đang không ngừng đổi mới nội dung, hình thức, cách thức thể hiện theo hướng hiện đại Thông tin của TTXVN được thực hiện sinh động bằng nhiều loại hình báo chí Năm 2018, với việc ra mắt phiên bản mới của Cổng thông tin điện tử TTXVN và khai trương Bảng thông tin điện tử, cùng với Hệ tác nghiệp đa phương tiện được triển khai, TTXVN tiếp tục khẳng định định hướng phát triển trở thành tổ hợp truyền thông đa phương tiện mạnh Trong điều kiện thuận lợi đi cùng thử thách này, phóng viên TTNN TTXVN càng cần nâng cao kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của cơ quan

Kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản, theo cách gọi của tác giả luận văn,

là việc phóng viên thực hiện nhiều phiên bản tác phẩm về một sự kiện, đáp ứng nhiều loại hình báo chí tương ứng như báo viết, báo truyền hình, báo ảnh, báo mạng điện tử Hiện nay, phóng viên TTNN TTXVN đang đáp ứng nhu cầu tin, bài cho các đơn vị thông tin nguồn (gồm BBT tin Thế giới, BBT Ảnh, BBT tin Kinh

tế, Trung tâm Truyền hình Thông tấn) và các đơn vị thông tin xuất bản (gồm báo Tin tức, báo Thể thao & Văn hóa, báo mạng điện tử VietnamPlus; kênh Vnews của Trung tâm Truyền hình Thông tấn)

Kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản đối với phóng viên thường trú đang

là yêu cầu TTXVN đặt ra và tổ chức thực hiện mạnh mẽ trong những năm gần đây Một trong những kỹ năng quan trọng của phóng viên thường trú TTXVN trong sáng tạo TPBC đa phiên bản là có thể tác nghiệp đa phương tiện trong mọi hoàn cảnh, sử dụng được nhiều phương tiện (chữ viết, ảnh chụp, hình quay, âm ghi) để hình thành tác phẩm Có như vậy mới: (1) Tận dụng được đa kênh như chữ viết, hình ảnh, audio, đồ họa để truyền tải thông tin; (2) đáp ứng được yêu cầu tin bài của đa kênh cho các đơn vị thông tin nguồn và xuất bản, trong TTXVN; (3) tham gia hiệu quả vào việc cung cấp thông tin trên đa nền tảng của TTXVN (hay đáp ứng nhu cầu truy cập thông tin đa nền tảng của công chúng/khách hàng) Có thể nói phóng viên đa năng trong tác nghiệp cho đa loại hình báo chí đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần thực hiện mục tiêu đưa TTXVN trở thành tổ hợp truyền thông hàng đầu Việt Nam

Phóng viên TTNN trước khi được cử đi công tác đều được TTXVN bồi dưỡng, huấn luyện kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản Đội ngũ phóng viên thường trú đều phải nắm rõ và đáp ứng các yêu cầu về tin, bài của các đơn vị thông tin trong cơ quan Tuy nhiên, do phóng viên thường trú ở nước ngoài có môi trường tác nghiệp rất khác với trong nước nên đòi hỏi kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản phải được thực hiện thuần thục hơn (để đảm bảo thời gian tính do khoảng cách truyền tin và chênh lệch múi giờ) và tận dụng tối đa được giá trị thông tin với cách thể hiện phù hợp, giúp công chúng/khách hàng dễ truy cập, tiếp cận và nắm rõ thông tin

Để làm việc một cách hiệu quả trong cơ quan thông tấn nhà nước với đa dạng các đơn vị thông tin khác nhau về loại hình và lĩnh vực thông tin, phóng viên phải am hiểu và có khả năng thực hiện nhiệm vụ trong các loại hình báo chí khác nhau Nghĩa là, phóng viên phải sáng tạo được TPBC cho nhiều loại hình báo chí cho các đơn vị thông tin, đảm bảo đặc trưng tác phẩm của từng loại hình

và yêu cầu tin, bài của từng đơn vị thông tin Vậy phóng viên thường trú ở nước ngoài của TTXVN cần đáp ứng những yêu cầu gì trong kỹ năng sáng tạo TPBC

đa phiên bản? Yêu cầu của các đơn vị, cơ quan báo chí tại TTXVN đối với phóng viên TTNN về tin, bài là gì? Phóng viên đáp ứng như thế nào, những điểm làm tốt

và điểm còn hạn chế là gì? Kinh nghiệm làm chủ kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của các phóng viên? Việc trả lời những câu hỏi này sẽ rất hữu ích cho tác nghiệp của phóng viên cũng như thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của TTXVN trong giai đoạn phát triển hiện nay

Với cách đặt vấn đề như trên, tác giả quyết định lựa chọn “Vấn đề kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên thường trú Thông tấn xã Việt Nam tại nước ngoài” làm đề tài nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trên thế giới và tại Việt Nam, việc nghiên cứu về kỹ năng sáng tạo TPBC

đa phiên bản - liên quan đến phóng viên đa kỹ năng - đáp ứng báo chí đa kênh không còn là vấn đề mới Tuy nhiên, nghiên cứu về kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên thường trú TTXVN tại nước ngoài thì chưa có công trình nghiên cứu đi trước

Căn cứ trên một số công trình nghiên cứu liên quan, tác giả tiếp thu, sử dụng một số phương pháp nhằm hướng đến hiệu quả tối đa khi nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Thời gian qua, trên thế giới, nghiên cứu về kỹ năng của phóng viên đa phương tiện/đa kỹ năng là xu hướng mới trong thời kỳ bùng nổ truyền thông, thu hút được rất nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu báo chí Trong phạm vi

đề tài, tác giả chỉ tổng quan một số công trình đề cập đến tầm quan trọng của phóng viên đa năng

- Sách chuyên khảo “Nhà báo hiện đại” của tổ chức The Missouri Group

(Nxb Trẻ, 2009) viết: Báo chí - truyền thông là một trong những ngành đi tiên phong và góp phần thúc đẩy sự phát triển của thời đại Ngay nay, xu hướng tích hợp báo in, truyền hình và báo trực tuyến chung một tòa soạn đang phổ biến trên thế giới đã buộc những người làm báo phải đa năng hơn xưa bội phần và báo chí buộc phải thay đổi cách xử lý thông tin nếu không muốn xa rời công chúng Nhà

báo cần phải cho công chúng biết mỗi thông tin đưa ra tác động thế nào đến các

cá nhân, cộng đồng, cuộc sống hàng ngày [34]

- Sách chuyên khảo “The Multimedia Journalist” (Nhà báo đa phương tiện),

tác giả Jennifer George-Palilonis (Phó Giáo sư chuyên ngành truyền thông đa phương tiện tại Ball State University ở thành phố Muncie, bang Indiana, Mỹ), (Nxb Oxford University Press, 2012) nhằm dạy cho sinh viên cách trở thành nhà báo/người đưa tin trực quan (visual storytellers) Cuốn sách được thể hiện bằng cách nêu ra tất cả các quan điểm về báo chí truyền thông đa phương tiện, sau đó tiếp cận thực tế để chỉ dẫn làm thế nào trở thành một nhà báo trong bối cảnh báo chí đang thay đổi Nội dung cuốn sách bao gồm ba phần: (1) Định nghĩa báo chí đa phương tiện; (2) sử dụng các ngôn ngữ viết, ảnh chụp, video, audio và đồ họa; (3) tương lai và phát triển của báo chí đa phương tiện Trong đó, phần 2 là những kỹ năng quan trọng của nhà báo đa phương tiện [39]

- “Hội thảo Kỹ năng nhà báo” (The Journalism Skills Conference) do

Hội đồng Quốc gia về huấn luyện nhà báo - NCT (National Council for the Training Journalists) tổ chức vào tháng 10/2014 tại thành phố Sheffield, Anh cho rằng hiện nay các kỹ năng truyền thống của nghề báo như sự tò mò, khả năng săn tin và tiếp cận nguồn tin vẫn còn cần thiết Điều khác biệt là hiện nay các kỹ năng đó được sử dụng trên nền tảng mới Nhà báo sử dụng các kỹ năng

đó để tweet, viết tin nhanh trong khoảng 200 - 300 từ và làm các đoạn video cho website Hội thảo của NCT cũng nhấn mạnh thực tế các tập đoàn, tòa soạn báo chí số đang giảm sử dụng các nhà báo đơn kỹ năng, quan tâm tìm kiếm các nhà báo đa kỹ năng để vừa tăng hiệu quả sử dụng sản phẩm báo chí, vừa giảm chi phí Vì vậy, NCT khẳng định phóng viên cần được huấn luyện kỹ năng đa phương tiện để có sức hút đối với các chủ báo [61]

- Bài viết “Đa kỹ năng trong tòa soạn làm giảm hay tăng kỹ năng nghề

báo?” (Multiskilling in the Newsroom: De-skilling or Re-skilling of Journalistic

Work?), tác giả Gunnar Nygren (Khoa Khoa học xã hội, Đại học Sodertonrn, Thụy Điển) đăng trên Tạp chí Sáng tạo truyền thông (The Journal of Media

Innovations) (tr 75-96 số 1.2 năm 2014) khẳng định tính ưu việt của phóng viên

đa kỹ năng Đó là: tự do chọn chủ đề, dễ dàng thể hiện/viết tin, sáng tạo và tự tin hơn (so với phóng viên không thành thạo công nghệ trong làm báo hiện đại), do vậy làm được nhiều sản phẩm cho tòa soạn Vì vậy, phóng viên đa năng luôn được tuyển dụng cả khi tòa soạn tăng hay giảm quy mô; được chào đón ở mọi loại hình phương tiện truyền thông Tác giả Gunnar Nygren cũng chỉ ra rằng đa

kỹ năng đang thay đổi văn hóa làm báo, tập trung hơn vào sản xuất và đáp ứng tin bài cho các kênh/nền tảng khác nhau [37]

- Chuyên mục “Multimedia Journalism” (báo chí truyền thông đa phương tiện) trong chuyên mục “Journalism Skills” (các kỹ năng nghề báo) trên mạng

BBC Academy chia sẻ quan niệm về nhà báo đa phương tiện và trải nghiệm làm báo đa phương tiện Trong đó cho rằng nhà báo đa phương tiện phải là phóng viên đa kỹ năng có thể đưa tin cho truyền hình, cho phát thanh và cho mạng trực tuyến hoặc cho một nhà báo điều hành tòa soạn, nơi các nhà báo làm việc trong các tổ hợp truyền thông khác nhau; công việc đa phương tiện không có nghĩa là mọi người phải làm mọi việc trong mọi lúc, mà nó có nghĩa là người làm cần nhận biết các nội dung khác nhau sẽ thể hiện tốt trên mỗi nền tảng Việc này giúp cho câu chuyện có tính tương tác và có thể chia sẻ giữa các nền tảng số; đội làm phát thanh có thể cung cấp câu chuyện gốc và nguồn tin tức cũng như cho phép các cuộc tranh luận và điện thoại, tất cả đều giúp cho việc đưa tin một sự kiện Tất cả đều có quy tắc và yêu cầu riêng nhưng đều có mục đích thông tin về cùng một sự kiện [62]

- Báo cáo toàn cầu về những sáng tạo trong báo chí năm 2018 và 2019 của Mạng lưới truyền thông toàn cầu - FIPP, bản quyền tiếng Việt thuộc TTXVN, giới thiệu những đổi mới mang lại nhiều cơ hội của các cơ quan báo chí trên thế giới và các công nghệ mới nhất trong ngành truyền thông nhằm giúp các cơ quan báo chí chia sẻ kiến thức, tham gia mạng lưới và tìm kiếm những giải pháp

và cơ hội cho công việc kinh doanh Ấn phẩm “Những sáng tạo trong báo chí: Báo cáo toàn cầu 2018 - 2019” (2018) tập trung vào các cách thức để báo chí có

doanh thu từ độc giả Trong khi đó, ấn phẩm “Những sáng tạo trong báo chí: Báo cáo toàn cầu 2019 - 2020” (2019) xoay quanh 12 mô hình kinh doanh thành công hàng đầu của các cơ quan báo chí

Tóm lại, các nghiên cứu đề cập đến vai trò và một số yêu cầu kỹ năng đối với nhà báo đa kỹ năng/đa phương tiện của báo chí hội tụ/đa nền tảng

2.2 Ở Việt Nam

Trên thực tế thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên

sâu của các tác giả về kỹ năng của phóng viên đa phương tiện/đa kỹ năng ở

Việt Nam

- Sách nghiệp vụ “Lao động nhà báo - Lý thuyết và kỹ năng cơ bản”, tác

giả Lê Thị Nhã (Nxb Chính trị hành chính, 2010) ngoài việc đưa ra các khái niệm về nhà báo, lao động nhà báo còn mô tả rõ về nhiệm vụ của từng chức danh trong cơ quan báo chí, như tổng biên tập, biên tập viên, phóng viên, cộng tác viên [35]

- Sách nghiệp vụ “Cơ sở lý luận báo chí”, tác giả Nguyễn Văn Dững (Nxb

Lao động, 2012) đã nêu rõ một số quan niệm về phóng viên, nhà báo; vai trò xã hội của nhà báo; mô hình nhân cách nghề nghiệp của nhà báo, trong đó đề cập đến vấn

đề tích hợp đa kỹ năng của nhà báo hiện đại Với sự phát triển của công nghệ thông tin, nhất là công nghệ số hóa, đời sống báo chí đang hình thành những “tòa soạn tích hợp” Đó là nơi gặp gỡ của các loại hình truyền thông trong cùng một tòa soạn

- một tòa soạn sản xuất nhiều sản phẩm truyền thông và sự kết hợp giữa chúng, thậm chí trong cùng một nhà báo, để tận dụng những sức mạnh khác nhau của cả báo in, phát thanh, báo hình lẫn báo mạng [8]

- Sách chuyên khảo “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông

hiện đại” của tác giả Nguyễn Thành Lợi (Nxb Thông tin và truyền thông, 2014)

đề cập về kỹ năng viết báo đa phương tiện, tác giả đã tập trung phân tích về vai trò của kỹ năng viết báo đa phương tiện, yêu cầu đối với nhà báo đa phương tiện, viết báo trong môi trường hội tụ, kỹ năng viết tin cho báo điện tử trong tòa soạn hội tụ, các bước thiết kế nội dung TPBC đa phương tiện Trong môi trường

truyền thông hội tụ, nhà báo đa phương tiện cần thu hút sự hợp tác và cùng tham gia của công chúng; cần biết tổng hợp và chắt lọc thông tin; thông tin nhanh nhưng phải chính xác Trong kỷ nguyên truyền thông hội tụ, mặc dù cách thức truyền thông luôn được đổi mới, nhưng “nội dung vẫn là số một” vẫn là yếu tố then chốt để các hãng truyền thông cạnh tranh với nhau và yêu cầu về chất lượng cũng cao hơn

- Bài viết “Đào tạo nhà báo đa phương tiện ở Việt Nam hiện nay” tác giả

Đỗ Chí Nghĩa (Tạp chí người làm báo, 2014) nhấn mạnh: Đào tạo nhà báo đa phương tiện (multimedia Journalist) là một vấn đề lý thú và mới mẻ không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới Việc khuôn các chương trình đào tạo trong lớp học chính thống đã không còn thật phù hợp với đối tượng và loại hình nghề nghiệp năng động này, cho nên, nói đến đào tạo nhà báo đa phương tiện nhất thiết phải đề cập đến đào tạo cả ở trong nhà trường chính quy, cả đào tạo ngay tại các cơ quan báo chí, các trung tâm đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ ngắn ngày

- Sách nghiệp vụ “Giáo trình lao động nhà báo”, tác giả Lê Thị Nhã (Nxb

Lý luận chính trị, 2016) thể hiện các nội dung: Trình bày khái niệm, đặc điểm lao động nhà báo Tổ chức lao động trong cơ quan báo chí Lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo và sản xuất tác phẩm báo chí Yêu cầu về phẩm chất và năng lực của nhà báo [36]

- Đề tài “Nâng cao hiệu quả thông tin của hệ thống cơ quan thường trú

ngoài nước đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới” của BBT tin Thế giới năm

2016 do nhà báo Trần Thị Thu Minh (Phó Ban) tổng hợp, tập trung nghiên cứu các yếu tố tác động, ảnh hưởng tới hoạt động của CQTT ngoài nước (như thuận lợi, khó khăn của các CQTT ngoài nước; công tác chỉ đạo thông tin, phối hợp hoạt động; cơ chế định mức; thành lập cơ quan thường trú khu vực; ), từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phục vụ thông tin của CQTT ngoài nước, tăng sức cạnh tranh thông tin của TTXVN Theo kết quả khảo sát của đề tài, những địa bàn có sự hiện diện của các cơ quan báo chí Việt Nam (TTXVN, VOV, VTV, ), TTXVN được đánh giá đã phát huy tốt vai trò hãng thông tấn

quốc gia, có ưu thế về tin văn bản và ảnh, thông tin nhanh, phong phú, đa dạng

và sâu hơn so với thông tin cùng loại hình của các cơ quan khác Tuy nhiên, phóng viên TTNN TTXVN hơi yếu hơn về truyền hình do không chuyên cả về cách thức làm tin lẫn kỹ thuật quay phim Sự cạnh tranh thông tin là không nhiều, trừ các thông tin thời sự hoặc thông tin nóng do mỗi cơ quan báo chí có tiêu chí khác nhau [28]

Như vậy, nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới và Việt Nam, nhiều luận văn, bài viết đã bàn đến nhà báo hiện đại trong môi trường truyền thông mới, nhà báo đa kỹ năng và đào tạo nhà báo đa kỹ năng Tuy nhiên, việc nghiên cứu kỹ năng sáng tạo TPBC của phóng viên TTNN của TTXVN thì chưa được đề cập tới “Vấn đề kỹ năng sáng tạo tác phẩm chí đa phiên bản của phóng viên thường trú TTXVN ở ngoài nước” thực sự là một đề tài cần thiết trong cả hiện tại và tương lai Đề tài không trùng lắp với các công trình nghiên cứu của các tác giả khác đã được công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề về kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản và thực tế đáp ứng yêu cầu đó đối với phóng viên cơ quan thường trú TTXVN ở nước ngoài Trên cơ sở đó, đề tài đề xuất khuyến nghị, giải pháp trong việc nâng cao kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên thường trú ngoài nước, đáp ứng nhu cầu tin, bài của TTXVN

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc nghiên cứu vấn đề kỹ năng sáng tạo tác phẩm đa phiên bản của phóng viên cơ quan thường trú TTXNV ở nước ngoài

- Khảo sát thực trạng vấn đề kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên thường trú TTXVN ở nước ngoài

- Đề xuất khuyến nghị, giải pháp nhằm nâng cao kỹ năng viết tin, bài đa phiên bản đối với phóng viên thường trú ngoài nước của TTXVN

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên cơ quan thường trú TTXVN ở nước ngoài

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi không gian: Luận văn tập trung khảo sát tại TTXVN, các phóng

viên thường trú ngoài nước của TTXVN

Phạm vi thời gian: Năm 2018

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận Chủ nghĩa Mác - Lênin; quan điểm, tư tưởng, chủ trương, đường lối của Đảng, hệ thống lý luận về báo chí - truyền thông Nhằm tiếp cận và định hướng nghiên cứu, tác giả sử dụng lý thuyết có tính chất chuyên ngành là lý thuyết truyền thông Trong đó, tác giả căn

cứ chủ yếu trên hệ thống lý thuyết về TPBC đa phiên bản, lao động nhà báo

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở các phương pháp định tính và định lượng, cụ thể như sau:

* Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu định tính:

- Tìm đọc tài liệu liên quan tại Trung tâm Thông tin - Tư liệu và Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ Thông tấn của TTXVN

- Tham khảo các công trình khoa học, giáo trình, tài liệu và các bài báo liên quan đến chủ đề nghiên cứu tại: Thư viện Quốc Gia, thư viện số Học viện Báo chí & Tuyên truyền; các cơ quan báo chí truyền thông và trên mạng Internet

* Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu định lượng:

- Phân tích số liệu thống kê: Tổng hợp, phân tích số liệu thống kê kết quả tin, bài năm 2018 của các cơ quan thường trú TTXVN ở nước ngoài

- Khảo sát anket tại 13/30 CQTT ngoài nước của TTXVN

- Phỏng vấn sâu với dung lượng mẫu được xác định là 7 nhà báo đã và

đang công tác nhiệm kỳ tại cơ quan thường trú TTXVN ở nước ngoài trong năm

2018; 4 nhà lãnh đạo thuộc các cơ quan báo chí TTXVN, gồm BBT tin Thế giới (02 lãnh đạo cấp phòng), báo mạng điện tử VietnamPlus, BBT Ảnh và 01

chuyên gia thuộc Trung tâm Kỹ thuật Thông tấn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu này nhằm xây dựng cơ sở lý luận về kỹ năng sáng tạo TPBC

đa phiên bản của phóng viên thường trú TTXVN ở nước ngoài Kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp cái nhìn tương đối khái quát về kỹ năng sáng tạo TPBC

đa phiên bản của phóng viên TTNN của TTXVN Từ đó có thể đánh giá được mức độ và xu hướng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ tác nghiệp báo chí của nhóm đối tượng này

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác nghiên cứu, giảng dạy báo chí, truyền thông ở Việt Nam hiện nay

Kết quả nghiên cứu cũng là cơ sở khoa học khách quan và tin cậy để các

cơ quan báo chí TTXVN đặt ra yêu cầu phù hợp, khai thác tiềm năng, lợi thế của phóng viên thường trú ở nước ngoài trong việc thực hiện tin, bài đa dạng loại hình, phù hợp với yêu cầu mỗi đơn vị tin nguồn và đơn vị xuất bản trực thuộc

Đề tài này còn cung cấp những thông tin đáng tin cậy làm tài liệu tham khảo hữu ích đối với TTXNV trong việc đào tạo đội ngũ phóng viên thường trú chuyên nghiệp ở nước ngoài trong phục vụ công chúng báo chí thời đại truyền thông kỹ thuật số

7 Kết cấu của luận văn

Trong luận văn, ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham

khảo, nội dung chính, phụ lục, luận văn bao gồm 3 chương, 10 tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Các khái niệm liên quan

1.1.1 Phóng viên thường trú tại nước ngoài

Phóng viên là lực lượng chuyên môn quan trọng trong các tòa soạn, đài phát thanh, truyền hình, các cơ quan báo chí, có nhiệm vụ thu thập thông tin để sáng tạo ra các TPBC Căn cứ vào nhu cầu của công việc trong tòa soạn, phóng viên có thể được chia thành: phóng viên chuyên ngành (kinh tế, thể thao, ), phóng viên cơ động, đặc phái viên, phóng viên thường trú, phóng viên chiến trường

Theo Lê Thị Nhã trong “Giáo trình lao động nhà báo” (Nxb Lý luận

chính trị, 2016): “Phóng viên thường trú là phóng viên thường được tòa soạn phân công hoạt động tại một địa bàn trong thời gian tương đối dài Nhiệm vụ của PVTT là theo dõi và thông tin thường xuyên, toàn diện, sâu sát về tình hình hoạt động nói chung của địa bàn mình thường trú PVTT là người chứng kiến tại chỗ, thu thập, lựa chọn và thông tin một cách nhanh chóng chính xác, kịp thời những sự kiện, vấn đề nóng hổi diễn ra trong cuộc sống xã hội từ nhiều vùng miền của đất nước và nước ngoài Cùng với lực lượng cộng tác viên, thông tin viên tin tức từ PVTT là nhân tố quyết định để đảm bảo tính toàn diện, đa dạng những thông tin trên mặt báo” [36, tr.67]

PVTT tại nước ngoài là phóng viên được một hãng tin, tòa soạn cử đến một nước hoặc khu vực nhất định để đưa tin về nước hoặc khu vực đó Phóng viên TTNN có vai trò quan trọng trong việc phản ánh, đưa thông tin quốc tế phục vụ công chúng của cơ quan báo chí chủ quản Tùy thuộc vào quy mô, mục đích, tôn chỉ hoạt động của cơ quan báo chí chủ quản (hãng tin quốc tế, hãng tin quốc gia, )

mà tin, bài của phóng viên TTNN nhắm tới đối tượng công chúng nhất định (phục

vụ chủ yếu công chúng trong một lĩnh vực, trong nước, khu vực hay quốc tế) Phóng viên TTNN cũng phải đạt được những yêu cầu nhất định để có thể tác nghiệp ở môi trường quốc tế Cụ thể, ngoài đáp ứng các yêu cầu chung đối với phóng viên về chuyên môn nghiệp vụ, tuân thủ tôn chỉ mục đích của cơ quan báo

chỉ chủ quản, phóng viên TTNN còn phải sử dụng thành thạo ngoại ngữ, am hiểu địa bàn, có kiến thức về các vấn đề quốc tế nhất là về địa bàn/khu vực phụ trách

Phóng viên Việt Nam thường trú ở nước ngoài có nguyên tắc hoạt động đặc thù xuất phát từ những nguyên tắc nền tảng của hoạt động báo chí XHCN ở nước

ta, đó là: (1) Thực hiện trách nhiệm công dân của nhà báo một nước XHCN, độc lập, có chủ quyền, sẵn sàng làm bạn với mọi dân tộc có thiện ý trên thế giới, trong lĩnh vực thông tin các vấn đề quốc tế (tính khuynh hướng); (2) Bảo đảm quyền tự

do của một nền báo chí mang tính dân tộc, nhân văn, trên cơ sở pháp luật của nước Việt Nam Nhà báo quốc tế Việt Nam có quyền tự do đưa tin về sự thật ở mọi quốc gia trên thế giới cho đồng bào mình được biết, nhưng cần phải luôn tỉnh táo để phân biệt được sự thật đích thực với sự thật chỉ mang vẻ bề ngoài, còn bên trong chứa đựng nội dung giả dối xuyên tạc nhằm làm lợi cho các tập đoàn có lợi ích đối địch với nhân dân lao động; (3) Thể hiện tính trung thực với độc giả Nhà báo cần thể hiện rõ tính trung thực trong thông tin, làm rõ ranh giới giữa tường thuật tin tức (thông tin khách quan) với dẫn giải, bình luận tin tức (ý kiến chủ quan), tạo điều kiện cho độc giả thực hiện quyền phán xét, độc lập suy nghĩ [24]

Tóm lại, phóng viên TTNN là bộ phận gắn liền với hoạt động của các cơ quan báo chí chủ quản Phóng viên TTNN có vai trò quan trọng trong công tác thông tin quốc tế - đưa thông tin quốc tế về trong nước và thông tin đối ngoại - tuyên truyền chủ trương đường lối đối ngoại rộng mở, hợp tác quốc tế bình đẳng, cùng có lợi của Đảng và Nhà nước ta Trong xu thế toàn cầu hóa thông tin hiện nay, công nghệ làm báo hiện đại liên tục được đổi mới vì vậy phóng viên TTNN cần không ngừng nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn nghiệp vụ và công nghệ, đặc biệt phải làm chủ kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản để đáp ứng yêu cầu tác nghiệp trong môi trường truyền thông hiện đại, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công chúng

1.1.2 Kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí

a Kỹ năng

Khi bắt đầu một công việc nào đó thường có những đòi hỏi về kỹ năng Vậy kỹ năng là gì? Có nhiều cách hiểu về kỹ năng

Theo Từ điển Tiếng Việt, kỹ năng là: “Khả năng vận dụng những kiến thức đã thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế” [49, tr.415] Theo Lê Thị Nhã trong “Giáo trình lao động nhà báo”: “Kỹ năng nghề nghiệp là những thao tác, hành vi cụ thể nhằm thực hiện những nhiệm vụ chuyên môn Nói đến kỹ năng là nói đến khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được vào hoạt động thực tế Trong quá trình hành động, nhận thức của mỗi con người nói chung, nhớ và hiểu chỉ là cấp độ thấp Vượt lên cấp độ đó phải là năng lực sử dụng và sáng tạo của mỗi cá nhân vào hoạt động thực tế” [36, tr.152] Trong thực tế, thuật ngữ “kỹ năng” từ lâu vẫn được dùng để chỉ khả năng, sự khéo léo của con người khi làm việc trong một lĩnh vực cụ thể nào đó

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng song hầu hết đều thừa nhận rằng, kỹ năng được hình thành khi chúng ta áp dụng kiến thức vào thực tiễn Kỹ năng học được do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định

Kỹ năng luôn có chủ đích và định hướng rõ ràng Vậy có thể hiểu, kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi

- Sáng tạo tác phẩm báo chí

Sáng tạo là làm ra cái mới, phát hiện cái mới Sáng tạo khác với sự lặp đi lặp lại, cũ mòn, nhàm chán Sáng tạo TPBC hay lao động nhà báo gồm các công việc: Thu thập, xử lý thông tin, dữ liệu và trực tiếp sáng tạo ra TPBC (bao gồm tin, bài, ảnh - sản phẩm đơn lẻ)

Theo Lê Thị Nhã trong “Giáo trình lao động nhà báo”, lao động sáng tạo TPBC là hoạt động phát hiện, tìm kiếm đề tài, thu thập, xử lý thông tin hình hình thành một tin, bài báo chí Đây là lao động nòng cốt trong hoạt động báo chí Sự sáng tạo của người phóng viên trong sáng tạo TPBC thể hiện ở việc phát hiện chủ đề, tìm kiếm góc độ phản ánh, chọn lựa các chi tiết và thể hiện qua bố cục, ngôn ngữ như thế nào để thu hút, thuyết phục độc giả Phóng viên không những phát hiện ra cái mới mẻ, độc đáo trong nội dung mà còn sáng tạo ra những hình thức hấp dẫn để chuyển tải nội dung đó Quy trình lao động sáng tạo tác phẩm của nhà báo dù ở loại hình báo chí nào cũng gồm các giao đoạn cơ bản: (1) phát hiện, tìm kiếm đề tài; (2) thu thập và kiểm chứng thông tin, dữ liệu; (3) Xử lý thông tin, dữ liệu Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, mỗi loại hình báo chí có những đặc điểm riêng [36, tr.76]

c Kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo Lê Thị Nhã trong “Giáo trình lao động nhà báo”: “Kỹ năng nghiệp vụ của phóng viên thể hiện qua các thao tác hành nghề Trước một sự kiện nóng hổi vừa xảy ra, phản ứng nghề nghiệp của phóng viên như thế nào? Anh ta sử dụng các phương pháp thu thập thông tin ra sao? Kiểm chứng nguồn tin như thế nào? Sử dụng cây bút, máy móc như thế nào? Điều quan trọng nữa là cách thức thể hiện thông tin của mỗi phóng viên, nội dung thông tin có được thể hiện trong một hình thức phù hợp, hấp dẫn không? Cùng một sự kiện, nhân vật nhưng mỗi phóng viên lại tìm ra con đường tiếp cận và xử lý khác nhau Sự vận dụng tri thức lý luận vào hoạt động thực tế cần linh hoạt, sáng tạo” [36, tr.152]

“Trong môi trường truyền thông hiện đại, nhà báo phải rèn luyện kỹ năng tác nghiệp đa phương tiện để đáp ứng yêu cầu của các cơ quan, tập đoàn báo chí hiện nay Bên cạnh kỹ năng quan trọng là viết bài, nhà báo đa năng phải biết sử

dụng các thiết bị kỹ thuật để thu thập và trình bày thông tin thời sự dưới dạng kết hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh, video, audio Mặt khác, nhà báo hiện đại phải là người có khả năng thu hút, tương tác, hướng dẫn và tổ chức được công chúng tham gia vào quá trình sản xuất tin tức” [36, tr.153]

1.1.3 Đa phiên bản và đa phiên bản trong sáng tạo tác phẩm báo chí

- Phiên bản

Từ điển tiếng Anh Thesaurus định nghĩa phiên bản là một hình thức cụ

thể hoặc biến thể của một sự vật hiện tượng [63] Tương tự như vậy, từ điển

Cambridge định nghĩa phiên bản là một hình thức cụ thể nhưng hơi khác so với

các hình thức khác của cùng một sự vật hiện tượng [64] Ví dụ: Phiên bản dự phòng; phiên bản đầu tiên; phiên bản rút gọn; phiên bản truyền hình Như vậy, phiên bản là dạng tồn tại khác về hình thức của một sự vật hiện tượng

- Đa phiên bản

Đa có nghĩa là nhiều Số nhiều được tính từ con số 2 trở lên Vậy đa phiên bản là các hình thức khác nhau của cùng một sự vật hiện tượng Ví dụ: Phiên bản tiếng Anh/tiếng Việt của một văn bản; phiên bản một bộ phim cho các nền tảng điện tử khác nhau như điện thoại di động, máy tính bảng, tivi chất lượng cao

- Đa phiên bản trong sáng tạo TPBC

Trong bối cảnh internet và công nghệ thông tin kỹ thuật số phát triển mạnh mẽ, thúc đẩy các hãng thông tấn, đài phát thanh, đài truyền hình mở rộng sang các loại hình thông tin khác ngoài loại hình truyền thống, thúc đẩy tất cả các tòa soạn báo phát triển báo mạng điện tử bên cạnh sản phẩm quen thuộc Từ đó, các

cơ quan báo chí có nhiều loại hình đưa tin khác nhau như: báo in; truyền hình; phát thanh; báo ảnh; báo mạng điện tử với tin, bài đa phương tiện (âm thanh, hình ảnh động, video, ảnh chụp, đồ họa, mega story, ) làm cho các sản phẩm báo chí ngày càng trở nên đa dạng, sinh động, thu hút người đọc, người xem Chính vì thế các hãng truyền thông lớn và các tòa soạn báo đa phương tiện trên thế giới đã yêu cầu nhà báo phải có khả năng cùng lúc viết tin, bài, hoàn thiện tác phẩm cho nhiều loại hình báo chí khác nhau ngay sau khi nắm thông tin một sự kiện và chuyển về tòa soạn bằng cách thức nhanh nhất

Vậy đa phiên bản trong sáng tạo TPBC được hiểu là: Một nội dung thông tin được làm thành nhiều tác phẩm đáp ứng cho nhiều loại hình báo chí khác nhau như báo viết, báo ảnh, báo hình, báo phát thanh, báo mạng điện tử

Đa phiên bản trong sáng tạo tác phẩm báo chí có mối liên hệ mật thiết với một số thuật ngữ khác trong lĩnh vực báo chí như đa loại hình, đa kênh, đa nền tảng, đa phương tiện, tòa soạn hội tụ và nhà báo đa kỹ năng

Về thuật ngữ “đa loại hình”, báo chí hiện đại có các loại hình cơ bản như báo

in, báo ảnh, báo phát thanh, báo truyền hình và báo mạng điện tử Cơ quan báo chí

đa loại hình là cơ quan hoạt động với từ hai loại hình báo chí trở lên, thường là loại hình truyền thống và báo mạng điện tử Mỗi loại hình báo chí có đặc trưng tác phẩm riêng Tác phẩm báo chí đa phiên bản sẽ đáp ứng tin, bài cho đa loại hình báo chí tương ứng

Về thuật ngữ “đa kênh”, theo Trần Bá Dung - Trưởng Ban nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam, không chỉ là một nội dung thông tin được phát trên các phương tiện truyền thông khác nhau (báo in, báo điện tử, báo hình và báo phát thanh), mà

xu hướng là một nội dung thông tin được truyền đi bằng cách kết hợp nhiều kênh (kênh chữ, kênh hình, kênh tiếng, kênh đồ họa, … ngay trên một phương tiện truyền thông (ví dụ trên báo điện tử) Cơ quan báo chí có đa kênh thông tin sẽ có nhu cầu tin, bài đa phiên bản

Về thuật ngữ “đa nền tảng”, theo nhà báo Lê Quốc Minh - Chủ tịch Liên Chi hội nhà báo TTXVN, đó là việc cung cấp an toàn về thông tin và ứng dụng cho bất kỳ thiết bị nào, bất kể hệ thống phân phối và truyền tải hoặc giao diện người dùng nào, cho phép người dùng truy cập thông tin liên tục Nền tảng báo chí (kỹ thuật số) gồm: Website/Internet ứng dụng cho máy tính bảng, điện thoại thông minh và nền tảng phát hành thứ ba như Instant Articles (Apple), Discover (Snapchat), Apple News (Apple), Moments (Twitter) Báo chí đa nền tảng đòi hỏi thông tin phải xuất hiện bất cứ nơi nào có độc giả và chủ động đưa tin đến với độc giả thay vì độc giả tìm đến với thông tin Tác phẩm báo chí đa phiên bản sẽ giúp nội dung thông tin luôn sẵn sàng để chủ thể báo chí đưa trên nhiều nền tảng cho công chúng tiếp cận

Về thuật ngữ “đa phương tiện”, theo Hà Huy Phượng, Trưởng Khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, không có khái niệm báo chí đa phương tiện Chính xác đó là báo chí ứng dụng tính năng đa phương tiện Chữ “đa” trong

đa phương tiện bao gồm: hội tụ tích hợp nhiều loại hình báo chí (trước đây riêng rẽ, giờ hội tụ làm một); sử dụng đa mã ngôn ngữ (bao gồm cả hình ảnh, âm thanh); tận dụng tối đa kỹ thuật công nghệ cao trong làm báo; hình thành mô hình nhà báo đa năng; khả năng tương tác đa chiều

Về thuật ngữ “tòa soạn hội tụ”, theo Nguyễn Thành Lợi, toà soạn này có đặc điểm: hội tụ về không gian làm việc, hội tụ trong phương thức tác nghiệp của nhà báo, có sự phối hợp giữa phóng viên các loại hình báo chí, hội tụ về nội dung và có

sự thúc đẩy công chúng tham gia Muốn làm tốt nội dung hội tụ, phóng viên của toàn soạn hội tụ phải là phóng viên đa năng, vừa có kỹ năng viết bài, vừa biết sử dụng các thiết bị kỹ thuật đa phương tiện [25; tr.138]

Về thuật ngữ “nhà báo đa kỹ năng”, đó là nhà báo có kỹ năng tác nghiệp trong nhiều loại hình báo chí Nhà báo cần phải là người làm được nhiều việc, không chỉ viết cho báo in, mà còn có thể viết cho báo điện tử, báo phát thanh và truyền hình Để sáng tạo được tác phẩm báo chí đa phiên bản đáp ứng đa loại hình báo chí, nhà báo không thể thiếu kỹ năng đa phương tiện

Trong xu hướng phát triển đa kênh, đa nền tảng của báo chí hiện đại, việc sáng tạo TPBC đa loại hình đã trở nên phổ biến và là yêu cầu thường xuyên của các hãng tin, tòa soạn báo lớn Bởi vì, muốn một nội dung thông tin lan tỏa đến công chúng một cách nhanh chóng, kịp thời và đầy đủ, sâu rộng và hiệu quả nhất thì nội dung thông tin đó phải được thể hiện bằng nhiều dạng thức, được chuyển tải bằng nhiều loại hình nhất trong điều kiện có thể của cơ quan báo chí Điều này đòi hỏi các phóng viên phải thành thạo kỹ năng làm báo đa phương tiện Phón viên không chỉ viết tốt mà còn phải biết chụp ảnh, quay phim và sử dụng các phần mềm công nghệ để xử lý âm thanh, video, hình ảnh, Vì vậy, kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng đa loại hình thông tin của cơ quan báo chí trong môi trường cạnh tranh thông tin

1.1.4 Vấn đề kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú ngoài nước

* Từ các khái niệm và phân tích trên, tác giả luận văn cho rằng: Vấn đề kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của phóng viên TTNN là những hành vi, thao tác nghề nghiệp của phóng viên Việt Nam thường trú tại nước ngoài từ việc nghiên cứu tình hình, phát hiện đề tài; tiếp cận nguồn tin, khai thác thông tin bằng nhiều phương cách; phân tích dữ liệu, hình thành nhiều phiên bản tác phẩm đáp ứng nhiều loại hình báo chí khác nhau

1.2 Vai trò, yêu cầu của kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản đối với phóng viên thường trú tại nước ngoài

1.2.1 Vai trò của kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản

Làm chủ khả năng sáng tạo TPBC nói chung sẽ giúp cho phóng viên tác nghiệp một cách tự tin Trong cuốn “Nhà báo với trẻ em - Kiến thức và kỹ năng”, Nguyễn Ngọc Oanh nhận định: “Một nhà báo có kỹ năng giỏi sẽ tìm ra góc độ tiếp cận đề tài tốt hơn, có cách thức triển khai thu thập thông tin tốt hơn, chính xác hơn, nhanh nhạy hơn, có cách thể hiện tác phẩm sinh động, hấp dẫn hơn Tác phẩm của họ được công chúng đón nhận và có tác động mạnh mẽ, hiệu quả hơn tới công chúng Tiếp xúc với nhân vật khác nhau đòi hỏi nhà báo cần có những kỹ năng cơ bản, một nền tảng tri thức nhất định, một vốn sống đủ để có thể thông cảm, chia sẻ và trò chuyện với nhân vật của mình và khai thác được thông tin từ họ” [38, tr.25]

Làm chủ kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản trong môi trường công nghệ truyền thông hiện đại còn mang lại những lợi ích khác cho phóng viên và

cơ quan báo chí chủ quản Phóng viên sẽ “tự do” hơn trong việc sáng tạo tác phẩm, có nhiều loại hình để thể hiện tác phẩm và truyền tải thông điệp một cách hiệu quả nhất đồng thời đáp ứng được yêu cầu của các loại hình báo chí Việt Nam trong thời đại công nghệ số Trong khi đó, cơ quan báo chí vừa nâng cao được hiệu lực, hiệu quả thông tin qua nhiều kênh báo chí, vừa giảm chi phí nhân

sự và tránh được đầu tư cơ sở vật chất dàn trải

1.2.2 Yêu cầu về kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên thường trú ngoài nước

a Yêu cầu chung

Kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản trước hết đòi hỏi phóng viên phải đáp ứng các yêu cầu chung về kỹ năng của nghề báo, tiếp đến là các yêu cầu riêng

về kỹ năng của từng loại hình báo chí Nguyễn Văn Dững trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí”: “Khác với nhiều nghề nghiệp khác, nghề báo đòi hỏi sử dụng kỹ năng tác nghiệp trong những môi trường và những điều kiện không lặp lại, cả môi trường tự nhiên và xã hội - tâm lý, tâm trạng , thậm chí với áp lực cao từ các mối quan hệ lợi ích và các thế lực khác nhau Kỹ năng nghề nghiệp nhà báo đối với các loại hình báo chí vừa có những điểm chung, tương đồng, và nhiều điểm khác biệt do đặc điểm loại hình chi phối và đòi hỏi Rèn luyện kỹ năng hành nghề là công việc và đòi hỏi suốt đời của nhà báo” [8, tr.317]

Để có kỹ năng tốt trong sáng tạo TPBC đa phiên bản, phóng viên cần đáp ứng các nội dung sau:

+ Thứ nhất, thành thạo các bước trong quy trình sáng tạo TPBC Đối với

phóng viên TTNN, quy trình này thường bao gồm: nghiên cứu tình hình, phát hiện đề tài; thu thập dữ liệu; phân tích dữ liệu, hình thành tác phẩm; biên tập lại

và gửi tác phẩm về trung tâm; theo dõi việc sử dụng tác phẩm

+ Thứ hai, thuần thục các kỹ năng tác nghiệp các loại hình báo chí

khác nhau để phát huy được thế mạnh đặc thù của mỗi loại hình Ví dụ, kỹ năng viết tin/bài cho báo viết, kỹ năng phỏng vấn/dẫn hiện trường cho báo truyền hình, kỹ năng bấm máy đúng thời điểm trong báo ảnh,

+ Thứ ba, sử dụng tốt các phương tiện tác nghiệp, phần mềm biên tập và

gửi tác phẩm Phóng viên phải sử dụng được các trang thiết bị như máy ảnh, máy quay, máy ghi âm; các phần mềm xử lý, biên tập tác phẩm tương ứng với từng loại dữ liệu thu được; và các phần mềm gửi sản phẩm về trung tâm một cách nhanh chóng và an toàn

+ Thứ tư, có các kỹ năng liên quan khác để phục vụ hiệu quả lao động

báo chí trong những môi trường, điều kiện tác nghiệp khác nhau tại nước ngoài,

như thành thạo ngoại ngữ, thông thạo địa bàn, biết lái xe, xử lý tình huống, an toàn thông tin, nhạy cảm với vấn đề chính trị,

b Yêu cầu cụ thể

- Thực hiện tốt các bước trong quy trình sáng tạo TPBC

Những kỹ năng cơ bản trong sáng tạo TPBC đa phiên bản không nằm ngoài phạm vi những kỹ năng cơ bản của hoạt động sáng tạo TPBC Chúng đòi hỏi phóng viên phải thao tác được các bước sau trong tác nghiệp hàng ngày:

Một là, nắm bắt tình hình thực tiễn đang vận động và phát hiện đề tài, chủ

đề cho tác phẩm Việc này đòi hỏi phóng viên phải thường xuyên nắm bắt tình

hình thực tiễn đang vận động và tích lũy kiến thức tổng hợp để có thể nhanh chóng phát hiện đề tài, chủ đề cho tác phẩm Kỹ năng nắm bắt thực tiễn là hoạt động đầu tiên trong quy trình sáng tạo đa phiên bản TPBC, dù phóng viên chưa xác định rõ phiên bản nào trừ khi đã có chủ định trước Tuy nhiên, việc thành thạo các kỹ năng như quan sát, giao tiếp, tìm nguồn tin, lưu trữ tài liệu một cách khoa học sẽ giúp ích rất nhiều cho phóng viên Để làm tốt việc phát hiện vấn đề, phóng viên cần phân biệt đề tài với chủ đề và mối liên hệ giữa chúng Chủ đề là

ý đồ, ý định, ý tưởng của tác giả muốn chuyển tải đến công chúng thông qua tác phẩm của mình Đề tài được hiểu theo nghĩa rộng để chỉ lĩnh vực đề tài, lĩnh vực cuộc sống xã hội như đề tài nông nghiệp, đề tài kinh tế, Với nghĩa hẹp, đề tài

là phạm vi cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm Chủ đề và đề tài có mối quan hệ biện chứng với nhau, vì vậy phóng viên cần có cả hai kỹ năng: Nảy ra ý tưởng, chủ đề mới sau khi nắm bắt tình hình thực tế cuộc sống và phát hiện đề tài, sự kiện nóng, khai thác chúng để phát biểu chủ đề Ở bước này, phóng viên sẵn sàng mọi phương án loại hình báo chí/phiên bản tác phẩm sẽ thực hiện, trừ khi có ý định từ trước sẽ tập trung loại hình/phiên bản nào

Hai là, tiếp cận nguồn tin để thu thập dữ liệu - thông tin Phóng viên có

nhiều cách tiếp cận nguồn tin và thu thập, khai thác dữ liệu - thông tin Việc này đòi hỏi các kỹ năng (phương pháp nào kỹ năng đó) như đăng ký hành nghề (ở sự kiện), tham gia sự kiện, quan sát, phỏng vấn, đọc tài liệu, điều tra trên internet Có thể nói trong thực tế hoạt động nghề nghiệp, phóng viên sử dụng linh hoạt nhiều

phương pháp khác nhau để khai thác, thu thập dữ liệu, thông tin nhiều nhất, bổ ích

và đặc trưng nhất có thể Tùy thuộc vào kết quả thu thập, khai thác thông tin, dữ liệu được lưu dưới dạng thức nào (hình chụp, hình quay, âm thanh hay tài liệu, ghi chép), phóng viên sẽ quyết định loại hình báo chí sẽ xây dựng tác phẩm để tận dụng tốt nhất và tối đa nguyên liệu “đầu vào” đang có

Ba là, phân tích dữ liệu và hình thành TPBC Để xử lý, phân tích dữ liệu

đang có một cách khoa học, hiệu quả, phục vụ cho việc hình thành TPBC, ngoài các kỹ năng tìm góc độ tiếp cận hợp lý và lựa chọn chi tiết phù hợp thì phóng viên phải có kỹ năng kiểm chứng nguồn tin để đảm bảo độ tin cậy của thông tin

sẽ sử dụng trong tác phẩm Bên cạnh đó, mỗi loại hình báo chí đòi hỏi phóng viên có những kỹ năng tương ứng trong xây dựng, biên tập tác phẩm, đáp ứng tính đặc thù của từng loại hình Ví dụ, với tác phẩm truyền hình, phóng viên cần

có các kỹ năng xây dựng kịch bản, quay phim, phỏng vấn, dẫn hiện trường, dựng hình, viết text

Bốn là, biên tập lại và gửi tác phẩm về trung tâm Phóng viên cần có kỹ

năng tự mình biên tập lại tác phẩm sau khi đã hoàn thiện để giảm thiểu các sai sót kỹ thuật không đáng có và quan trọng là để có cái nhìn bao quát về nội dung

và hình thức “đứa con tinh thần” sau mỗi quy trình lao động nhất định Từ đó, rút được kinh nghiệm hữu ích về kỹ năng tác nghiệp cho quá trình lao động sáng tạo TPBC tiếp theo Đối với việc gửi tác phẩm về trung tâm, phóng viên cần thành thạo các kỹ thuật truyền tải để đảm bảo thời gian tính - nhất là với các tác phẩm truyền hình và tác phẩm báo ảnh - và an toàn thông tin

Năm là, theo dõi việc sử dụng tác phẩm và xử lý những phản hồi liên quan đến tác phẩm Việc tác phẩm được các biên tập viên ở trung tâm sử dụng

như thế nào (để nguyên bản hay chỉnh sửa bố cục, bổ sung/cắt giảm chi tiết) đều cần phóng viên hiểu được lý do và tích lũy kinh nghiệm để đáp ứng tốt hơn nhu cầu thông tin của cơ quan chủ quản Cũng như vậy với những phản hồi liên quan đến tác phẩm từ biên tập viên, từ công chúng và từ cá nhân/tổ chức xuất hiện trong hoặc quan tâm tới tác phẩm Ví dụ, phóng viên nên chỉ dẫn cho đối tượng/nhân vật được phản ánh trong tác phẩm cách đọc, xem tác phẩm đã phát

hành, phát sóng; đồng thời, nắm bắt ý kiến, phản ứng của họ về tác phẩm Điều này không chỉ bổ ích cho kỹ năng tác nghiệp mà còn củng cố uy tín và mối quan

hệ của phóng viên

Như vậy, những kỹ năng cơ bản trong sáng tạo TPBC đa phiên bản đều thuộc phạm vi những kỹ năng cơ bản của hoạt động sáng tạo TPBC Tuy nhiên, với mục đích làm đa phiên bản tác phẩm để phục vụ đa loại hình thông tin, kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản tập trung nhiều vào hai nhóm kỹ năng thu thập khai thác thông tin và thể hiện tác phẩm

Ở khâu thu thập khai thác thông tin, phóng viên cần nhiều các kỹ năng như sử dụng trang thiết bị tác nghiệp như máy quay, máy ảnh, máy ghi âm và kỹ năng ghi chép thể lấy được nhiều thông tin trực tiếp nhất có thể Chất liệu của những nguyên liệu thô này góp phần quyết định loại hình tác phẩm nào sẽ được hình thành, sẽ được ưu tiên hay tập trung hoàn thành Trong nhiều trường hợp, nhất là khi làm việc cho cơ quan báo chí đa nền tảng, phóng viên sẽ tận dụng tất

cả dạng dữ liệu – thông tin thu thập – khai thác được để hình thành tác phẩm cho nhiều loại hình báo chí

Ở khâu thể hiện tác phẩm, phóng viên thường xuyên cần đến kỹ năng xử

lý ngôn ngữ đa phương tiện, sử dụng các phần mềm khác nhau để sáng tạo loại hình tác phẩm như tác phẩm báo viết, tác phẩm truyền hình, tác phẩm ảnh, tác phẩm âm thanh, tác phẩm đồ họa Tác phẩm được hình thành dù ở loại hình nào, qua khâu này cũng đều phải chuyển tải được thông điệp của tác giả một cách rõ ràng, hấp dẫn, thuyết phục nhất Điều này phụ thuộc vào kỹ năng kiểm chứng thông tin, xử lý dữ liệu - thông tin, cách lựa chọn - tiếp cận các chi tiết và mức

độ thành thạo các phần mềm biên tập của phóng viên

- Thuần thục kỹ năng tác nghiệp các loại hình báo chí

Phóng viên cần phải sử dụng tốt phương tiện tác nghiệp cũng như phần mềm biên tập từng loại hình TPBC và gửi tác phẩm về trung tâm

+ Đối với tác phẩm báo viết

Phóng viên dùng câu chữ để “vẽ” nên một bức tranh về hiện trường xảy ra

sự kiện Vì vậy, kỹ năng xử lý văn bản (text) có vai trò quan trọng nhất với

phóng viên trong sáng tạo phẩm báo viết, dù rằng loại hình báo chí nào cũng cần đến văn bản và kỹ năng xử lý văn bản Kỹ năng này yêu cầu nhà báo phải nắm vững ngữ pháp, cấu trúc tiếng Việt để sử dụng chuẩn ngôn ngữ trong văn bản báo chí Trong sản phẩm báo in, mà phiên bản điện tử nay đã trở nên phổ biến, văn bản thường được kết hợp với ảnh tĩnh (ảnh chụp, đồ họa) làm tăng thêm tính chân thực của thông tin Phóng viên có thể lấy dữ liệu thông tin từ bất cứ dạng

dữ liệu nào, trong đó phổ biến thường là từ tài liệu thu thập được và tự ghi chép, ghi âm khi khai thác nguồn tin, phỏng vấn nhân vật Tác phẩm báo viết cũng rất

đa dạng thể loại tin và bài cho phóng viên thể hiện Điều quan trọng là phóng viên tìm ra và hiểu phạm vi, bản chất vấn đề để lựa chọn thông tin, cấu trúc tin bài phù hợp cũng như thể hiện tác phẩm một cách mạch lạc, dễ hiểu với đối tượng công chúng mà cơ quan báo chí hướng đến

+ Đối với tác phẩm truyền hình

Phóng viên sử dụng hình ảnh, âm thanh để chuyển tải những sự kiện tin để khán giả có thể nghe nhìn “trực tiếp” sự kiện Phóng viên sẽ kể câu chuyện đó bằng các hình ảnh logic nối tiếp nhau, không miêu tả hình ảnh mà chỉ giúp khán giả hiểu

rõ chúng Vì vậy, tác phẩm báo hình đòi hỏi phóng viên trải qua nhiều công đoạn lao động với nhiều kỹ năng đi kèm Các kỹ năng cơ bản gồm ý tưởng kịch bản, ghi hình, dựng hình, viết và thể hiện lời bình Mỗi kỹ năng đều có yêu cầu riêng, ví dụ viết và thể hiện lời bình cần nắm vững ngôn ngữ truyền hình Đặc biệt khi ghi hình cần biết biết phương pháp ghi hình Phóng viên cần có nhiều kỹ năng hơn để có những hình ảnh “biết nói” hơn là chỉ việc bấm máy và mang về những hình ảnh với những nhân vật trong bối cảnh nào đó Vì vậy, phóng viên phải hiểu ngôn ngữ khuôn hình và bố cục, động tác máy, ý nghĩa của góc quay và cỡ cảnh cùng sự nhạy cảm nghề nghiệp mới có thể có những đúp hình có sức nặng

Kỹ năng xử lý hình ảnh (video clip) đang ngày càng trở nên quan trọng ở nhiều cơ quan báo chí hiện nay Nguyên nhân là do nhiều cơ quan báo chí cho ra đời kênh truyền hình riêng, trang tin điện tử hoặc báo mạng điện tử Kỹ năng dựng và biên tập hình đòi hỏi phóng viên trước hết xác định mục đích và thời lượng sử dụng phim quay được để lựa chọn các cảnh quay với nội dung rõ nét

và khác biệt Tiếp đến, phóng viên cần thành thạo các thao tác biên tập phim, ví

dụ cắt bớt những đoạn không cần thiết và làm tăng chất lượng màu sắc hình ảnh video Phóng viên cần làm quen với những công cụ của chương trình xử lý video

và hình thành thói quen sử dụng chúng thường xuyên

+ Đối với tác phẩm ảnh

Chất lượng ảnh và nội dung thông tin là hai yếu tố cơ bản giúp tác phẩm ảnh báo chí thể hiện tốt thông điệp của chủ thể thông tin Ảnh báo chí có ngôn ngữ và sức mạnh riêng biệt, nhờ sự sinh động và tính thuyết phục cao Để có được điều này, lao động phóng viên trong sáng tạo tác phẩm ảnh cũng đòi hỏi

yêu cầu nhất định Sách Nghiệp vụ báo chí cơ bản của Trung tâm Bồi dưỡng

nghiệp vụ Thông tấn, TTXVN cho rằng phóng viên: trước hết phải nắm được những kỹ năng cơ bản về chụp ảnh, bao gồm hiểu về bố cục khuôn hình, ánh sáng, khoảng cách, các loại ống kính và các trường hợp để sử dụng các loại ống kính đó; tiếp đó phải hiểu diễn biến từng sự kiện để tác nghiệp thuận lợi và thành công, nhất là nắm được thời cơ bấm máy ghi lại khoảnh khắc quan trọng của sự kiện Để không bỏ lỡ thời cơ bấm máy, phóng viên còn phải có kỹ năng quan sát và tư duy nhạy bén để tìm phương pháp, góc chụp tốt nhất và đẹp nhất; tiếp theo là kỹ năng chú thích ảnh Bức ảnh cần được chú thích rõ ràng và tỉ mỉ

để tránh sự hiểu lầm, hiếu sai sự kiện; và cuối cùng là sử dụng thành thạo máy vi tính và các ứng dụng photoshop, internet, word để xử lý ảnh và truyền phát về tòa soạn nhanh nhất [33, tr.37]

+ Đối với tác phẩm báo mạng điện tử

Việc sáng tạo tác phẩm cho báo mạng điện tử đòi hỏi phóng viên phải thành thạo kỹ năng làm báo đa phương tiện Bởi vì, trong báo mạng điện tử, văn bản thường kết hợp với hình ảnh tĩnh, hình ảnh động, video và âm thanh, kể cả các chương trình tương tác Tác phẩm báo viết cho báo mạng điện tử phải được thể hiện súc tích, chuẩn văn phạm để phục vụ xu hướng công chúng hiện nay thường đọc các bài báo ngắn Hơn nữa, trong TPBC đa phương tiện, văn bản ngoài việc được sử dụng để chuyển tải những thông tin ban đầu thì ngay trong các đoạn video, audio hay đồ họa, ảnh chụp đều phải cần đến nó để làm rõ thông

tin hoặc nhấn mạnh thông tin, giúp cho công chúng có thể theo dõi thông tin hiệu quả Một trong những dạng thức tác phẩm báo mạng điện tử sử dụng tối đa ngôn ngữ đa phương tiện để thể hiện đầy đủ, sinh động nhất một sự kiện, vấn đề

đó là megastory Do vậy, phóng viên khi xử lý văn bản báo chí cần phải nắm chắc các yêu cầu về ngôn ngữ báo chí để có cách viết, trình bày thích hợp

Ảnh tĩnh, ảnh động và đồ họa trong tác phẩm báo mạng điện tử giữ vai trò quan trọng Bằng những hình ảnh cụ thể, chân thực và sinh động, ảnh báo chí mang lại cho người xem thông tin, giá trị tư tưởng và thẩm mỹ nhất định Trong TPBC đa phương tiện, hình ảnh thường được sử dụng là ảnh tĩnh, ảnh động và

đồ họa Để có nguyên liệu “đầu vào” phóng viên phải biết chụp ảnh, quay phim

và thu thập dữ liệu, thông tin về sự kiện Để có sản phẩm “đầu ra”, phóng viên phải nắm chắc kỹ năng xử lý ảnh chụp, hình quay, hình vẽ và đồ họa thông tin

Âm thanh trong TPBC đa phương tiện là một phương tiện để truyền tải thông tin đến công chúng bên cạnh những phương tiện khác như văn bản, hình ảnh,… tạo nên sự gần gũi đối với công chúng tiếp nhận Sự xuất hiện của phương tiện âm thanh trong sản phẩm báo chí đa phương tiện sẽ tạo nên sự tin cậy, khách quan đối với sự kiện, sự việc được phản ánh Âm thanh còn có ưu điểm vượt trội là có khả năng kích thích mạnh mẽ trí tưởng tượng của người nghe Trong hoạt động tác nghiệp, phóng viên không chỉ phải sử dụng thành thạo các loại máy ghi âm mà còn phải sử dụng tốt các phầm mềm audio để hoàn thành TPBC

- Có các kỹ năng đặc thù để hỗ trợ tác nghiệp tại nước ngoài

Phóng viên là người lao động trên “hiện trường” cuộc sống, đi quan sát thực tế, tham gia sự kiện, tiếp xúc nguồn tin, phỏng vấn nhân vật, trong mọi hoàn cảnh, ở mọi nơi được giao phụ trách Môi trường tác nghiệp của phóng viên rất đa dạng, không chỉ phụ thuộc vào nhiệm vụ, lĩnh vực được giao của phóng viên mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố khách quan ở địa bàn công tác Do vậy, bên cạnh các kỹ năng sáng tạo TPBC đa loại hình, phóng viên cần

có những kỹ năng khác để hỗ trợ hiệu quả cho việc tác nghiệp Đối với môi trường tác nghiệp ngoài nước, do điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa khác với

trong nước và cách xa trụ sở để có thể nhận được sự hỗ trợ tạo điều kiện thuận lợi, nên phóng viên cần rèn luyện các kỹ năng tác nghiệp độc lập, bao gồm các nhóm kỹ năng cơ bản sau:

+ Kỹ năng giao tiếp, sử dụng ngoại ngữ

Nắm bắt thông tin nhanh, lấy được cảm tình từ người hỏi chuyện, xây dựng được nhiều mối quan hệ phục vụ tác nghiệp, giải quyết các thủ tục hành chính như đăng ký tác nghiệp trôi trảy, xử lý tình huống linh hoạt, tất cả đều nhờ kỹ năng giao tiếp tốt, ứng xử phù hợp văn hóa của phóng viên Mỗi phóng viên có khả năng và môi trường tác nghiệp riêng để hoàn thiện kỹ năng giao tiếp Tuy nhiên, công cụ giao tiếp không thể thiếu đó chính là ngôn ngữ Vì vậy, phóng viên thường trú ngoài nước bắt buộc phải thành thạo ngôn ngữ sử dụng ở địa bàn công tác

+ Kỹ năng đảm bảo an toàn thông tin

Đảm bảo an toàn thông tin phải luôn thường trực trong ý thức phóng viên và thực hiện bằng những việc làm trong tác nghiệp hàng ngày Ví dụ như tìm kiếm thông tin trên những trang mạng chính thống, định kỳ quét virus cho máy tính, không mở thư lạ trong email, tuân thủ quy định của cơ quan trong sử dụng và truyền tải thông tin

+ Kỹ năng làm việc nhóm

Lao động phóng viên trong một loại hình như trước đây đã đòi hỏi có sự phối hợp làm việc nhóm để nâng cao chất lượng tác phẩm cũng như hiệu quả

thông tin Nay yêu cầu tác nghiệp đa loại hình đối với mỗi phóng viên càng cần

sự phối hợp giữa các phóng viên cùng làm việc trong một đơn vị, ví dụ cùng một cơ quan thường trú Do vậy, mỗi phóng viên cần có ý thức làm việc nhóm

và chuẩn bị tích cực cho sự phối hợp này để cả tập thể làm được đầy đủ các phiên bản tác phẩm cho các loại hình báo chí và đạt chất lượng cao nhất Điều này cũng có nghĩa là phóng viên phải làm được bất kỳ vị trí nào, công đoạn nào của bất kỳ tác nghiệp loại hình báo chí nào được phân công

1.3 Thực tiễn kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên các tòa soạn báo trên thế giới

1.3.1 Sự phát triển của các tòa soạn đa loại hình báo chí và vai trò của phóng viên đa kỹ năng trên thế giới

- Sự phát triển của các tòa soạn đa loại hình báo chí

Thế giới hiện nay có hàng trăm hãng thông tấn quốc gia và quốc tế, trong

đó có thể kể đến những hãng lớn như AFP (Agence France-Presse) của Pháp, AP (Associated Press) của Mỹ và Reuters của Anh Thế giới cũng có hàng ngàn đài phát thanh, truyền hình địa phương, quốc gia và quốc tế trong đó có những đài nổi tiếng như BBC (British Broadcasting Corporation) của Anh Bên cạnh đó, thế giới

có hàng chục ngàn tờ báo lớn, nhỏ trong đó có những báo lớn như The Guardian của Anh; The Wall Street Journal, The New York Times và The Washington Post của Mỹ; China Daily của Trung Quốc Tất cả các hãng thông tấn, đài phát thanh, đài truyền hình và tờ báo này đều đã và đang phát triển đa dạng loại hình thông tin: Mở rộng thêm loại hình thông tin mới ngoài loại hình truyền thống hoặc mở trang mạng trong đó sử dụng sản phẩm đa phương tiện Đặc biệt, trang mạng điện tử của các chủ thể báo chí phát triển vô cùng mạnh mẽ, là loại hình không thể thiếu của mỗi hãng tin, nhà đài, tòa soạn Những ví dụ sau cho thấy sự đa dạng trong phát triển các loại hình thông tin của báo chí thế giới

AFP - hãng thông tấn lớn nhất nước Pháp và lâu đời nhất trên thế giới (ra đời năm 1835) - có 1.513 nhà báo, 2.296 nhân viên, 201 văn phòng tại 151 nước Với lực lượng và cơ sở này, AFP sản xuất mỗi ngày 5.000 tin bài, 3.000 bức ảnh, 250 video, 150 đồ hình (videographic) và 75 đồ họa (graphic) AFP sử dụng

các mạng xã hội Twitter, Facebook và Instagram để lan tỏa thông tin, quảng bá sản phẩm [65]

BBC - đài truyền hình quốc gia lâu đời nhất (ra đời năm 1922) và lớn nhất trên thế giới (hơn 20.000 nhân viên) - hiện có các dịch vụ truyền hình, phát thanh (trong đó BBC World Service cung cấp tin tức thời sự cho khán giả trên toàn thế giới bằng 28 ngôn ngữ) và trực tuyến (BBC Online) [66]

The New York Times - nhật báo lớn (hơn 1.000 nhân viên) và danh tiếng của Mỹ (ra đời năm 1951) - hiện phát hành cả báo in (phiên bản giấy và phiên bản điện tử) và báo mạng điện tử Trang mạng điện tử của tờ báo này ngoài việc truyền tải tin tức thời sự trên thế giới, ở Mỹ và thành phố New York còn đưa tin trong các lĩnh vực (theo chuyên mục): kinh doanh, chính trị, công nghệ, khoa học, sức khỏe, thể thao, nghệ thuật, Các ngôn ngữ đa phương tiện được báo sử dụng gồm chữ viết, ảnh chụp, video và audio [67]

- Vai trò của phóng viên đa kỹ năng

Để đáp ứng yêu cầu của các cơ quan báo chí, cũng là đáp ứng nhu cầu công chúng và bắt kịp sự phát triển nhanh chóng của thời đại công nghệ thông tin, các phóng viên đã thực sự có một cuộc thay đổi trong kỹ năng làm báo Tùy thuộc vào tổ chức, cơ chế hoạt động của mỗi cơ quan báo chí, phóng viên có nhiệm vụ nhất định nhưng trước hết đều phải chuyên nghiệp khi hành nghề Chính điều này đã làm nên giá trị của phóng viên đa kỹ năng

Các đại biểu dự Hội thảo Kỹ năng nhà báo do Hội đồng Quốc gia về huấn

luyện nhà báo - NCT (National Council for the Training Journalists) tổ chức ngày 27/10/2014 tại thành phố Sheffield, Vương quốc Anh đều cho rằng hiện nay các kỹ năng truyền thống của nghề báo như sự tò mò, khả năng săn tin và tiếp cận nguồn tin vẫn còn cần thiết Điều khác biệt là hiện nay các kỹ năng đó được sử dụng trên nền tảng mới Cụ thể, nhà báo sử dụng các kỹ năng đó để tweet, viết tin nhanh trong khoảng 200 - 300 từ và làm các đoạn video cho website Hội thảo của NCT cũng nhấn mạnh thực tế các tập đoàn, tòa soạn báo chí số đang giảm sử dụng các nhà báo đơn kỹ năng, quan tâm tìm kiếm các nhà báo đa kỹ năng để vừa tăng hiệu quả sử dụng sản phẩm báo chí, vừa giảm chi

phí Vì vậy, phóng viên cần thành thạo kỹ năng đa phương tiện để có sức hút với các chủ báo

1.3.2 Lao động của phóng viên đa kỹ năng

Sự phát triển của cơ quan báo chí dẫn đến những thay đổi đối với nhân sự làm việc trong lĩnh vực này, đặc biệt là phóng viên Để cạnh tranh thông tin hiệu quả trong khi giảm được chi phí vì không phải sử dụng nhiều nhân công, các cơ quan báo chí rất cần những phóng viên đa kỹ năng, có thể tác nghiệp được nhiều loại hình báo chí với sự hỗ trợ của kỹ thuật, công nghệ BBC London (BBC chi nhánh London) là một ví dụ về tổ chức nhân sự sản xuất tin, bài đa loại hình một cách linh hoạt, hiệu quả

- Phóng viên chuyên một loại hình cũng phải quan tâm thu thập dữ liệu cho các loại hình khác: BBC London với các loại hình báo chí như truyền hình,

phát thanh, trực tuyến và dịch vụ số, mỗi loại hình đều có lực lượng sản xuất riêng Tuy nhiên, các lực lượng này đều ngồi chung một phòng gọi là tòa soạn báo mạng điện tử Tất cả đều nhằm mục đích chia sẻ dữ liệu văn bản, video và audio để sản xuất đồng loạt các tin, bài phục vụ khán giả BBC London Hãng tin này quan niệm công việc đa phương tiện không có nghĩa là mọi người phải làm mọi việc trong mọi lúc, mà nó có nghĩa là người làm cần nhận biết các nội dung khác nhau sẽ thể hiện tốt trên mỗi nền tảng Các cuộc họp lên kế hoạch

đa phương tiện đóng vai trò quan trọng trong hoạt động tác nghiệp Nhóm làm truyền hình đưa ra ý tưởng và xác định sự kiện sẽ đưa tin, sau đó lên kế hoạch

sử dụng tốt nhất nguồn lực và nội dung thông tin Phóng viên truyền hình khi

đi tác nghiệp thường lưu tâm đoạn âm thanh nào sẽ dùng tốt cho radio và tài liệu, trích dẫn nào có thể thu thập cho website của hãng Nhóm làm tin onlion thì tìm cách làm tăng giá trị của thông tin bằng việc sử dụng các dữ liệu bổ sung, số liệu, bảng biểu và bản đồ Vai trò của nhóm onlie là giúp cho các tin, bài có tính tương tác và có thể chia sẻ giữa các nền tảng số Trong khi đó, nhóm làm phát thanh cung cấp các thông tin gốc, nguồn tin tức cũng như duy trì các cuộc tranh luận và tiếp nhận các cuộc điện thoại Tất cả đều giúp cho BBC London đưa tin sâu rộng về một sự kiện

- Phóng viên chuyên đề cũng đa kỹ năng: Hầu hết phóng viên và phóng

viên thường trú hiện nay không còn chuyên làm một phương tiện Họ có đa kỹ năng và có thể làm các loại hình báo chí khác nhau như phát thanh, truyền hình

và trực tuyến Khi nói đến “làm đa nền tảng” là nói đến lợi thế tối đa hóa tiềm năng lan tỏa câu chuyện thông qua việc đảm bảo cho số lượng công chúng đông nhất có thể nghe, xem và đọc câu chuyện đó Phóng viên thường trú chuyên về y

tế của BBC Fergus Walsh đã chia sẻ trên chuyên mục Journalism Skills cách

thức đáp ứng yêu cầu đưa tin đa loại hình của BBC và mang sự kiện đến với công chúng như sau: Đầu tiên, phóng viên đưa tin online với những tin, bài kèm ảnh hoặc clip Chuyển tải sự kiện trên nền tảng online trước để nó “có chỗ” trong truyền thông xã hội Cách viết sự kiện là “đi thẳng từ đầu đến cuối” theo trình tự phóng viên theo đuổi tìm hiểu chủ đề, thu thập thông tin và khám phá vấn đề Tiếp đến là làm tin cho loại hình phát thanh Phát thanh là phương tiện thể hiện tốt nhất “bức tranh” về sự kiện Ở loại hình này, âm thanh là sức mạnh dẫn dắt câu chuyện Đối với tác phẩm truyền hình, có thể bắt đầu ở một đoạn của sự kiện sau đó “nhảy” đến đoạn khác rồi quay lại theo sự dẫn dắt của hình ảnh Tất cả đều có quy tắc và yêu cầu riêng nhưng cũng đều có mục đích kể về một sự kiện

- Phóng viên đa kỹ năng luôn sẵn sàng tham gia vào công nghệ đưa tin mới: BBC London nêu rõ quan điểm phóng viên đa kỹ năng phải làm được tin

cho các loại hình báo chí như truyền hình, phát thanh, trực tuyến (online) Không những vậy, phóng viên còn phải thành thạo một số kỹ năng nhất định để

có thể tham gia vào quá trình sáng tạo TPBC chuyên biệt, ví dụ như thực tế ảo

Phóng viên thường trú Nick Higham của BBC trên chuyên mục Journalism

Skills cho biết trong kỹ thuật đồ họa thực tế ảo, phóng viên không phải lúc nào

cũng quay được những hình ảnh cần để khán giả hiểu câu chuyện Trong khi đó, bằng kỹ thuật đồ họa thực tế ảo, phóng viên có thể giải thích các sự việc, hiện tượng, vấn đề phức tạp, ví dụ thiết bị được sử dụng để tìm kiếm máy bay bị mất tích trên đại dương, khung cảnh bên trong kho bạc hoặc nơi ở của Giáo hoàng, Các nhà thiết kế đồ họa chuyên nghiệp ở trung tâm BBC sẽ giúp khán giả hiểu

sự kiện trong bản tin bằng cách: Đặt biên tập viên vào môi trường thực tế ảo, ví

dụ như đáy biển, để người đó thể hiện thông tin; hoặc đưa vào khuôn hình các bản đồ, con số đề biên tập viên giải thích một câu chuyện phức tạp Ê kíp báo chí ảo gồm có người thiết kế trực tuyến, thiết kế truyền hình và phóng viên Trong đó, phóng viên là người cung cấp thông tin ở hiện trường Do vậy, phóng viên phải sử dụng thành thạo các trang thiết bị và phần mềm thu thập, biên tập

và gửi thông tin về tòa soạn

Ngoài ra, phóng viên đa kỹ năng phải biết sử dụng truyền thông xã hội để phục vụ tác nghiệp, đồng thời có ảnh hưởng nhất định trên không gian này

1.4 Thực tiễn kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí đa phiên bản của phóng viên các tòa soạn báo tại Việt Nam

1.4.1 Sự phát triển của báo chí đa loại hình và yêu cầu về kỹ năng tác nghiệp đa phương tiện đối với phóng viên

Báo chí Việt Nam tuy đi chậm hơn các nước phát triển trong công nghệ làm báo hiện đại nhưng không nằm ngoài xu thế phát triển của báo chí thế giới Một cơ quan báo chí có thể vừa có nhiều ấn phẩm báo in đi kèm với báo điện tử hoặc vừa có kênh truyền hình vừa có tạp chí, nghĩa là có nhiều loại hình báo chí cùng tồn tại trong một cơ quan báo chí Điều này đã trở nên phổ biến trong nền báo chí Việt Nam Hầu hết các tờ báo ngày, cơ quan thông tấn, đài phát thanh, truyền hình đều đã có website, nghĩa là đã có trang thông tin điện tử riêng và có nhiều trang tiến tới thành báo điện tử khi bắt đầu có đội ngũ làm tin bài riêng của tòa soạn điện tử này Như vậy, các cơ quan báo chí này ít nhất đã trở nên đa loại hình bằng loại hình báo điện tử Chưa kể đến nhiều cơ quan khác có hơn hai loại hình báo chí, như có thêm sản phẩm truyền hình, phát thanh

Một số báo điện tử ra đời sau so với các báo truyền thống lại đa dạng các dạng thức tác phẩm, ví dụ như VietnamNet, VietnamPlus, Trong đó,

VietnamPlus, một trong những báo điện tử sử dụng báo chí dữ liệu như một

công cụ hữu hiệu để truyền tải thông tin, đã thường xuyên ứng dụng công nghệ vào thiết kế, tùy biến các bài viết theo phong cách báo chí dữ liệu, tạo nên sức hấp dẫn, thu hút độc giả Hoặc việc báo VnExpress ra mắt vào tháng 2/2001

ghi dấu sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong môi trường truyền thông ở Việt Nam Chỉ trong vài tháng, VnExpress được đông đảo độc giả đón nhận và đến nay đã trở thành nền tảng truyền thông có số lượng độc giả tiếng Việt truy cập nhiều nhất trên thế giới Hiện VnExpress có trên 6,5 triệu người đọc thường xuyên (user), tạo ra hơn 32 triệu lượt truy cập (pageview) mỗi ngày Mỗi ngày, VnExpress xuất bản trung bình 500 tin, bài 95% trong số đó được viết bởi những nhà báo đa năng sử dụng công cụ biên tập đa nền tảng của tòa soạn

Trong xu thế các tòa soạn báo đều có báo mạng điện tử và yêu cầu phát triển ngày càng cao của báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại, đòi hỏi phóng viên ngày càng đáp ứng yêu cầu làm báo đa phương tiện Nghĩa là phóng viên không chỉ thành thạo các kỹ năng làm báo in, truyền hình hay phát thanh

mà còn phải thành thạo các kỹ năng làm báo đa phương tiện cho báo mạng điện

tử Vì vậy, phóng viên phải sử dụng thành thạo các phần mềm xử lý kỹ thuật như xử lý văn bản, ảnh, video, âm thanh, đồ họa,… để nâng cao chất lượng thông tin trong từng TPBC Bên cạnh thành thạo các kỹ năng tác nghiệp đa phương tiện thì phóng viên còn phải thành thạo các kỹ thuật đăng tải, truyền dẫn, phát sóng các sản phẩm báo chí

1.4.2 Thực tiễn kỹ năng tác nghiệp đa loại hình của phóng viên

Trước xu hướng phát triển của báo chí Việt Nam, yêu cầu đối với phóng viên về kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản đáp ứng nhu cầu đa dạng loại hình báo chí của cơ quan chủ quản là điều hiển nhiên Tuy nhiên, sự thuận lợi chỉ mới

có ở một số cơ quan báo chí lớn Đa phần các cơ quan chí địa phương đang gặp khó khăn trong việc làm thế nào để phóng viên làm chủ kỹ năng sáng tạo TPBC

đa phiên bản Qua một số luận văn báo chí - [6], [7], [40], [50], [51], [53], [56] - những năm gần đây của các tác giả tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cũng cho thấy phần nào những mảnh ghép của bức tranh về thực tiễn kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của các nhà báo Việt Nam

- Ưu điểm trong tác nghiệp đa loại hình của phóng viên

Đối với phóng viên báo địa phương, kết quả nghiên cứu của các tác giả

cho thấy điểm đáng ghi nhận nhất trong kỹ năng sáng tạo TPBC đa phiên bản của