GIẢM TỶ LỆ HÚT THUỐC CỦA NHÂN VIÊN Y TẾ TẠI TRUNG TÂM Y TẾ HUYỆN BÌNH TÂN TỪ 44,3% XUỐNG CÒN 0% TRONG NĂM 2021 THỜI GIAN TRIỂN KHAI: TỪ 01012021 ĐẾN 31122021 ĐỊA ĐIỂM: TRUNG TÂM Y TẾ HUYỆN BÌNH TÂN

Ở người lớn hút thuốc thụ động gây ung thư phổi, các bệnh về tim mạch, ung thư vú, bệnh động mạch vành, xơ vữa động mạch, gây các triệu chứng kích thích đường hôhấp, tăng nguy cơ đẻ non

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG

BÀI TẬP NHÓM MÔN: QUẢN LÝ Y TẾ

KẾ HOẠCH CAN THIỆP GIẢM TỶ LỆ HÚT THUỐC CỦA NHÂN VIÊN Y TẾ TẠI TRUNG TÂM Y

TẾ HUYỆN BÌNH TÂN TỪ 44,3% XUỐNG CÒN 0% TRONG NĂM 2021

THỜI GIAN TRIỂN KHAI: TỪ 01/01/2021 ĐẾN 31/12/2021

ĐỊA ĐIỂM: TRUNG TÂM Y TẾ HUYỆN BÌNH TÂN

GVHD: PGS.TS.BS HOÀNG CAO SẠ NHÓM 4 – THSYTCC24-3B

MỤC LỤC

1 ĐẶT VẤN ĐỀ 3

1.1 Thông tin chung về Trung tâm Y tế huyện Bình Tân 3

1.2 Tình hình các vấn đề sức khỏe của Trung tâm Y tế huyện Bình Tân 4

2 XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ ƯU TIÊN CAN THIỆP 6

2.1 Quy trình thu thập thông tin 6

2.2 Xác định vấn đề sức khỏe ưu tiên can thiệp 6

3 PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ SỨC KHỎE ƯU TIÊN 9

3.1 Tên vấn đề sức khỏe ưu tiên 9

3.2 Đặc điểm vấn đề sức khỏe ưu tiên 9

4 MỤC TIÊU CAN THIỆP 24

4.1 Mục tiêu chung 24

4.2 Mục tiêu cụ thể 24

5 XÁC ĐỊNH CÁC GIẢI PHÁP CAN THIỆP, PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN 25

Công tác truyền thông yếu kém 25

6 KẾ HOẠCH HOẠT ĐỘNG 31

7 KẾ HOẠCH THEO DÕI, ĐÁNH GIÁ VÀ GIÁM SÁT 35

7.1 Kế hoạch giám sát 35

7.2 Kế hoạch theo dõi – đánh giá 39

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Thông tin chung về Trung tâm Y tế huyện Bình Tân

Trung tâm Y tế (TTYT) huyện Bình Tân được xác nhập theo Quyết định số22/QĐ-SYT ngày 03/01/2016 của Sở Y tế Vĩnh Long, chính thức hoạt động kể từ ngày27/02/2016 Trung tâm Y tế huyện Bình Tân là đơn vị bệnh viện hạng III thuộc tuyếnhuyện có nhiệm vụ chức năng khám chữa bệnh, thực hành lâm sàng, phòng chống dịch

và quản lý các trạm y tế xã, thị trấn thực hiện nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu chonhân dân Trung tâm Y tế huyện Bình Tân hiện có 4 phòng chức năng, 13 khoa, 10 Trạm

Trong năm 2020 tổng số lượt khám chữa bệnh là 36779, năm 2019 là 36992 lượt

Có thể thấy trong năm 2019, tổng số lượt KCB là 6992 tăng 213 lượt so với năm

2018 (6779 lượt)

Trong năm 2020 khám bảo hiểm là 5750 lượt (chiếm 82,23%), số lượt khám chotrẻ em <15 tuổi là 1242 lượt (chiếm 20,77%) Ngoài ra, TTYT còn thực hiện khám và cấpphát thuốc huyết áp định kỳ cho người cao tuổi (NCT) (trên 60 tuổi)

Về công tác phòng chống dịch, TTYT đã thực hiện tốt dưới sự chỉ đạo của Ủyban nhân dân huyện (UBND) và Sở Y tế, CDC Vĩnh Long đã tăng cường công tác tuyêntruyền, phòng chống dịch bệnh tới mọi người dân, đồng thời trạm cũng làm tốt công tácđiều tra giám sát và xử lý dịch nên tình hình dịch bệnh trên địa bàn huyện được khốngchế không bùng phát

Hiện tại, TTYT đang thực hiện 29 chương trình y tế quốc gia và mục tiêu gồm bamảng lớn: Chương trình phòng chống các dịch, bệnh; Chương trình bảo vệ bà mẹ và trẻem; Chương trình y tế cơ sở Ngoài ra còn có các chương trình y tế khác như: Chương

trình Vệ sinh an toàn thực phẩm, Chương trình quân dân y kết hợp và phòng chống thảmhọa Tuy nhiên, trong công tác chăm sóc sức khỏe (CSSK), TTYT vẫn gặp nhiều khókhăn do cán bộ TTYT phải kiêm nhiệm 5-6 chương trình, thiếu kinh phí thực hiệnchương trình y tế nên các chương trình chưa được quan tâm đầy đủ.

1.2 Tình hình các vấn đề sức khỏe của Trung tâm Y tế huyện Bình Tân

Theo thống kê sổ khám chữa bệnh (KCB) tại Trung tâm Y tế huyện Bình Tânnăm 2020, tổng số lượt KCB tại trạm trong năm là 30.992 lượt Các loại bệnh được thống

kê dựa trên số lượt khám từng bệnh/tổng số lượt khám năm 2020 theo sổ KCB như sau:

Biểu đồ 1 Thống kê các loại bệnh theo số lượt khám chữa bệnh

tại TTYT huyện Bình Tân năm 2020

Trong đó chiếm tỷ trọng lớn nhất là bệnh về đường hô hấp chiếm khoảng 40.4%

số lượt khám Bệnh nhân chủ yếu là trẻ em với những ca bệnh hô hấp nhẹ như ho, viêmhọng, viêm amidan, cảm cúm…do yếu tố chuyển mùa, thay đổi thời tiết Số trường hợpcác bệnh về hô hấp tăng lên vào các tháng 1, 2, 3 hay tháng 11, 12 Ngoài ra, nhóm bệnh

về rối loạn tiêu hóa và thiểu năng tuần hoàn não cũng là những bệnh phổ biến với tỷ lệlần lượt là 20,3% và 13% Đối với các bệnh mạn tính không lây như tăng huyết áp(THA), đái tháo đường (ĐTĐ), tim mạch… thì số lượt đến TTYT khám THA là cao nhất,chiếm 9,8% tổng số lượt khám Năm 2020 vừa qua tại huyện Bình Tân có 53 ca tai nạnthương tích trong đó có 31 ca tai nạn giao thông, 22 ca tai nạn lao động

Trong năm 2020, Trung tâm Y tế huyện Bình Tân có 46 trường hợp tử vong.Trong đó, số trường hợp tử vong do tai biến mạch máu não (TBMMN) chiếm 29,3% Tửvong do ung thư và sơ gan cổ chướng lần lượt là 15,2% và 12% Tiếp theo là tử vong dotuổi tác già yếu chiếm 20,5% và cuối cùng là do các nguyên nhân khác chiếm 20,2%.

Biểu đồ 2 Nguyên nhân tử vong tại Trung tâm Y tế huyện Bình Tân

2 XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ ƯU TIÊN CAN THIỆP

2.1 Quy trình thu thập thông tin

Sau khi thu thập thông tin, nhóm đã xác định được 3 vấn đề sức khỏe đang tồn tại

ở Trung tâm Y tế huyện Bình Tân:

- Vấn đề 1: Tỷ lệ tuân thủ quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn của nhân viên y tế củaTrung tâm Y tế huyện Bình Tân năm 2020 thấp (80,5%)

- Vấn đề 2: Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y tế tại Trung tâm Y tế huyện BìnhTân năm 2020 cao (44,3%)

- Vấn đề 3: Tỷ lệ thực hành đúng rửa tay theo qui định 6 bước của nhân viên y tếcủa Trung tâm Y tế huyện Bình Tân năm 2020 thấp (35,4%)

2.2 Xác định vấn đề sức khỏe ưu tiên can thiệp

Nhóm sử dụng phương pháp xác định vấn đề ưu tiên can thiệp theo hệ thốngthang điểm cơ bản (BPRS) của hệ thống Tổ chức Y tế Thế giới cho các vấn đề sức khỏetại Trung tâm Y tế huyện Bình Tân

Thu thập thông tin thứ cấp từ báo cáo của các khoa, phòng.

Thu thập thông tin thứ cấp từ báo cáo năm

và sổ sách của TTYT Bình Tân

Phỏng vấn nhanh lãnh đạo trung tâm, cán

bộ phòng, nhân viên y tế,

tổ chức, chuyên mônThông tin chung và hoạt động của TTYT Bình Tân

Thông tin về tình hình vấn

đề sức khỏe của Trung tâm Y tế

Phỏng vấn sâu các bên liên quan

và đối tượng

Mô

tả, phân tích các vấn

đề nổi cộm

Sử dụng phương pháp chấm điểm BPRS

Thảo luận, phân tích, tham khảo

ý kiến các bên liên quan

Vấn đề sức khỏe

ưu tiên can thiệp

Phạm vi vấn đề (yếu tố A)

Tỷ lệ tuân thủ quy trình kiểm soát

nhiễm khuẩn của nhân viên y tế

của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (80,5%)

Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y

tế tại Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 cao (44,3%)

Tỷ lệ thực hành đúng rửa tay theo

qui định 6 bước của nhân viên y

tế của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (35,4%)

Tính trầm trọng của vấn đề (yếu tố B)

Tỷ lệ tuân thủ quy trình kiểm soát

nhiễm khuẩn của nhân viên y tế

của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (80,5%)

Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y

tế tại Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 cao (44,3%)

Tỷ lệ thực hành đúng rửa tay theo

qui định 6 bước của nhân viên y

tế của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (35,4%)

Tính hiệu quả của can thiệp (yếu tố C)

Vấn đề sức khỏe TV 1 TV 2 TV 3 TV 4 TV 5 Nhóm

Tỷ lệ tuân thủ quy trình kiểm soát

nhiễm khuẩn của nhân viên y tế

của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (80,5%)

Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y

tế tại Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 cao (44,3%)

Tỷ lệ thực hành đúng rửa tay theo

qui định 6 bước của nhân viên y

tế của Trung tâm Y tế huyện Bình

Trầm trọng (B)

Hiệu quả (C)

Kết quả điểm BPRS = (A+2B) x C

Ưu tiên

Tỷ lệ tuân thủ quy trình kiểm soát

nhiễm khuẩn của nhân viên y tế

của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (80,5%)

Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y

tế tại Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 cao (44,3%)

Tỷ lệ thực hành đúng rửa tay theo

qui định 6 bước của nhân viên y

tế của Trung tâm Y tế huyện Bình

Tân năm 2020 thấp (35,4%)

3 PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ SỨC KHỎE ƯU TIÊN 3.1 Tên vấn đề sức khỏe ưu tiên

Tỷ lệ hút thuốc lá của nhân viên y tế tại Trung tâm Y tế huyện Bình Tân năm

2020 cao (44,3%)

3.2 Đặc điểm vấn đề sức khỏe ưu tiên

3.2.1 Khái niệm:

Theo quy định của Luật Phòng chống tác hại thuốc lá:

- Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệuthuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc cácdạng khác

- Việc Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá

3.2.2 Thành phần và độc tính của khói thuốc lá

Trong khói thuốc lá chứa hơn 7000 chất Trong đó có hàng trăm loại có hại chosức khỏe, 70 chất gây ung thư, bao gồm chất gây nghiện và các chất gây độc, chia ra làm

4 nhóm chính:

- Nicotine: Nicotine là một chất không màu, chuyển thành màu nâu khi cháy và

có mùi khi tiếp xúc với không khí Nicotine được hấp thụ qua da, miệng và niêm mạcmũi hoặc hít vào phổi Người hút thuốc trung bình đưa vào cơ thể 1 đến 2 mg nicotinemỗi điếu thuốc hút Hút thuốc lá đưa nicotine một cách nhanh chóng đến não, trong vòng

10 giây sau khi hít vào Tác dụng gây nghiện của nicotine một cách nhanh chóng đếnnão, trong vòng 10 giây sau khi hít vào Tác dụng gây nghiện của nicotine chủ yếu là trên

hệ thần kinh trung ương với sự có mặt của các thụ thể nicotine trên các tế bào thần kinhtại “trung tâm thưởng” ở hệ viền não bộ, các hóa chất trung gian dẫn truyền thần kinh baogồm dopamin, serotonine, noradrenaline được phóng thích Chúng gây ra nhiều tác độngtâm thần kinh như là cảm giác sảng khoái, tâm trạng vui vẻ, tăng chú ý, tăng hoạt độngnhận thức và trí nhớ ngắn hạn

Não bộ nhanh chóng nhận ra rằng có thể dùng thuốc lá để kích thích bài tiếtdopamin và như vậy khởi động quá trình hút thuốc lá kéo dài nhiều năm tháng Hiệu ứngtâm thần kinh đó”

- Monoxit carbon (khí CO):

Khí CO có nồng độ cao trong khói thuốc lá và sẽ được hấp thụ vào máu, gắn vớihemoglobine với ái lực mạnh hơn 210 lần oxy Khí CO đi nhanh vào máu và chiếm chỗcủa oxy trên hồng cầu Ái lực của hemoglobine hồng cầu với CO mạnh gấp 210 lần sovới O2 và như thế sau hút thuốc lá, một lượng hồng cầu trong máu tạm thời mất chứcnăng vận chuyển O2 vì đã gắn kết với CO Hậu quả là cơ thể không đủ oxy để sử dụng

- Các phân tử nhỏ trong khói thuốc lá:

Khói thuốc lá chứa nhiều chất kích thích dạng khí hoặc dạng hạt nhỏ Các chấtkích thích này gây nên các thay đổi cấu trúc của niêm mạc phế quản dẫn đến tăng sinhcác tuyến phế quản, các tế bào tiết nhầy và làm mất các tế bào có lông chuyển Các thayđổi này làm tăng tiết nhày và giảm hiệu quả thanh lọc của thảm nhày-lông chuyển Phầnlớn các thay đổi này có thể hồi phục được khi ngừng hút thuốc

- Các chất gây ung thư:

Trong khói thuốc lá có khoảng 70 chất có tính chất gây ung thư, ví dụ như hợpchất thơm có vòng đóng, Benzopyrene hay các Nitrosamine Các hoá chất này tác độnglên tế bào bề mặt của đường hô hấp gây nên tình trạng viêm mạn tính, phá huỷ tổ chức,biến đổi tế bào dẫn đến dị sản, loạn sản rồi ác tính hoá

3.3 Phân tích vấn đề sức khỏe ưu tiên

Thuốc lá gây ra khoảng 25 căn bệnh khác nhau cho người hút thuốc, trong dó cónhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và ảnh hưởng tới sứckhoẻ sinh sản

3.3.1 Tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe người hút thuốc như thế nào?

Thuốc lá gây ra khoảng 25 căn bệnh khác nhau cho người hút thuốc, trong dó cónhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và ảnh hưởng tới sứckhoẻ sinh sản Hút thuốc ở phụ nữ mang thai gây các ảnh hưởng nghiêm trọng tới sứckhỏe của cả bà mẹ cũng như thai nhi Các căn bệnh chính do thuốc lá gây ra như: ung thưphổi, khí phế thũng, rụng tóc, đục nhân mắt (hình minh họa)

Thuốc lá còn là một trong các nguyên nhân chính gây ra các bệnh không truyềnnhiễm Cụ thể, tính chung trên thế giới thuốc lá gây ra 90% các trường hợp ung thư phổi,

75% các trường hợp phổi tắc nghẽn mạn tính và 25% các trường hợp bệnh tim thiếu máucục bộ Theo ước tính ở Hoa Kỳ thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 30% các trường hợp

tử vong do bệnh ung thư

3.3.2 Thế nào là hút thuốc thụ động, hút thuốc thụ động gây ra những bệnh gì?

Hút thuốc thụ động là hít phải (hay còn gọi là phơi nhiễm) khói thuốc từ đầu điếuthuốc đang cháy hoặc khói thuốc do người hút thuốc phả ra Khói thuốc thụ động chừahàng nghìn các hóa chất, trong đó ít nhất là 250 chất gây ung thư hay chất độc hại

Hút thuốc thụ động có thể gây nên nhiều bệnh nguy hiểm ở cả người lớn và trẻem

Ở người lớn hút thuốc thụ động gây ung thư phổi, các bệnh về tim mạch, ung thư

vú, bệnh động mạch vành, xơ vữa động mạch, gây các triệu chứng kích thích đường hôhấp, tăng nguy cơ đẻ non và trẻ nhẹ cân

Ở trẻ em, hút thuốc thụ động có thể gây viêm đường hô hấp, hen, viêm tai giữa,đột tử ở trẻ sơ sinh (SID), kém phát triển chức năng phổi và làm tăng nguy cơ mắc nhiềuloại bệnh khác

3.3.3 Một số bệnh lý do thuốc lá gây ra

3.3.3.1 Hút thuốc lá và các bệnh về phổi

a) Ung thư phổi

Hút thuốc được biết tới là tác nhân phổ biến nhất gây ra bệnh ung thư phổi vàđây cũng là một trong nhiều bệnh ung thư mà người hút thuốc mắc phải

Những người hút thuốc có nguy cơ cao mắc các bệnh khí phế thũng, viêm cuốngphổi, đây là hai dạng của bệnh viêm phổi tắc nghẽn mãn tính Hút thuốc liên quan tới90% của tổng số các ca mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính về phổi Bên cạnh đó, hútthuốc cũng làm suy yếu hệ miễn dịch cảu cơ thể Nguy cơ viêm đường hô hấp như viêmphổi, bệnh cúm ở người hút thuốc cao hơn so với người không hút thuốc

Ở hầu hết các nước, thuốc lá là nguyên nhân gây hơn 90% ca tử vong vì ung thưphổi Ung thư phổi không phổ biến ở người không hút thuốc Thực tế ung thư phổi là cănbệnh hiếm thấy trước khi sử dụng thuốc lá trở nên phổ biến Trong vòng 60 năm qua, tỷ

lệ ung thư phổi tăng lên đáng kể cùng với số lượng người hút thuốc gia tăng Trung bìnhngười hút thuốc tăng nguy cơ liên quan tới ung thư phổi từ 5 đến 10 lần Nhiều nghiêncứu đã xác định ba xu hướng quan trọng:

Nguy cơ ung thư tăng với số lượng thuốc hút/số thuốc trong ngày

Nguy cơ ung thư tăng với thời gian hút thuốc, đo lường theo năm

Nguy cơ ung thư tăng với người bắt đầu hút thuốc khi còn trẻ

b) Bệnh viêm phổi tắc nghẽn mãn tính: Khí phế thũng và viêm phế quản mãn tínhBệnh viêm phổi tắc nghẽn mãn tính là sự phân loại bệnh để chỉ sự ảnh hưởng củaphổi liên quan với sự cản trở đường dẫn khí Hai dạng chính của bệnh viêm phổi tắcnghẽn mãn tính là viêm phế quản mãn tính và khí phế thũng Hút thuốc là nguyên nhânchính gây cả hai bệnh trên Mối liên quan giữa sử dụng thuốc và các bệnh viêm phổi tắcnghẽn mãn tính mạnh tương tự như mối liên quan giữa hút thuốc và ung thư phổi Bởi vìngười hút thuốc thường bị suy yếu chức năng niêm mạc phế quản hơn người không hútthuốc, họ bị ảnh hưởng nhiều hơn từ môi trường, lây nhiễm và các khói độc Ước tính cácbệnh viêm phổi tắc nghẽn mãn tính ở người hút thuốc cao hơn 10 lần so với người khônghút thuốc và sử dụng thuốc lá có thể liên quan tới hầu hết các ca tử vong các bệnh viêmphổi tắc nghẽn mãn tính

Khí thũng hình thành trong thời gian dài khi tiếp xúc thường xuyên với các chấtđộc Khí thũng sẽ phát bệnh khi phế nang trong phổi bị phá vỡ, trở nên ít đàn hồi hơn vàkhả năng trao đổi ô xy kém hơn Bởi vì những ảnh hưởng tới phổi là không thể tránhkhỏi, người có bệnh khí thũng thường nhờ vào sự bổ sung ô xy từ bình chứa ô xy Mộtdạng bệnh khác của các bệnh mãn tính về phổi là viêm phế quản mãn tính Những triệuchứng đặc trưng của bệnh này là khó thở và nhiều đờm

Trong một nghiên cứu theo dõi 40 năm của các bác sĩ nam giới ở Anh, so sánh tỷ

lệ tử vong hàng năm của 100,000 nam giới về các bệnh mãn tính về phổi thì 10 ngườikhông hút thuốc, 57 người đã từng hút thuốc và 127 người hiện đang hút thuốc

Ở người hút thuốc bệnh hen sẽ bị nặng hơn Người mắc bệnh hen là người hútthuốc thì phải chịu như nhiều đờm, giảm hoạt động của lông mao, dễ bị nhiễm bệnh, dễ

bị dị ứng và ảnh hưởng tới sự lưu thông khí ở các đường thở nhỏ Một nghiên cứu về tỷ

lệ tử vong vì bệnh hen trong số người đang hoặc đã từng hút thuốc là gấp đôi so vớingười không hút thuốc: 3,7 trên 100,000 so với 8,3 trên 100,000.

c) Viêm đường hô hấp

Hút thuốc làm suy yếu hệ miễn dịch của cơ thể.Nguy cơ viêm đường hô hấp nhưviêm phổi và bệnh cúm ở người hút thuốc cao hơn ở người không hút thuốc Người hútthuốc không chỉ phải chịu đựng mắc bệnh tật nhiều hơn mà họ phải chịu bệnh tật ở mức

độ nặng hơn Một nghiên cứu tiến hành trong sinh viên ốm vì cảm lạnh ở các trườngtrung cấp thấy rằng các sinh viên hút thuốc mắc các triệu chứng ho, nhiều đờm và thởkhò khè nhiều hơn sinh viên không hút thuốc

3.3.3.2 Hút thuốc lá với các bệnh lý ung thư

Ở Mỹ có nhiều nghiên cứu về sự liên quan giữa sử dụng thuốc lá và ung thư đãđược tiến hành, các nghiên cứu này ước tính rằng khoảng một phần ba trong tổng sốngười chết vì ung thư liên quan tới sử dụng thuốc lá

Thuốc lá gây ra xấp xỉ 90 % tổng số người chết vì ung thư phổi và hút thuốc lácòn gây ra ung thư ở nhiều các phần khác như họng, thanh quản, thực quản, tuyến tuỵ, tửcung, cổ tử cung, thận, bàng quang, ruột và trực tràng

a) Ung thư phổi

Cách đây gần 50 năm Doll và Hill đã chỉ ra rằng hút thuốc lá gây ung thư phổi và

tỷ lệ tử vong do ung thư phổi tăng theo số lượng thuốc hút Trên thế giới tỉ lệ mắc ungthư phổi tăng khá nhanh trong vòng 60 năm qua, tăng hơn nhiều so với các loại ung thưchính khác và tỉ lệ này cho thấy có sự liên quan mật thiết với việc số người hút thuốc tănglên Tỷ lệ ung thư phổi thấp ở những quần thể dân cư không phổ biến hút thuốc lá.Hútthuốc là nguyên nhân chính gây ung thư phổi, khoảng 87% trong số 177,000 ca mới mắc

ở Mỹ năm 1996 là do thuốc lá, còn lại là do các nguyên nhân khác như: ô nhiễm môitrường, bệnh nghề nghiệp, ăn uống, cơ địa và các yếu tố di truyền 90% trong số 660.000

ca được chẩn đoán ung thư phổi hàng năm trên thế giới là người hút thuốc lá Giả địnhnguy cơ của những người không hút thuốc lá bị ung thư phổi là 1 thì nguy cơ bị ung thưphổi của những người hút thuốc cao hơn gấp 10 lần so với những người không hút thuốc.Mức độ tăng nguy cơ khác nhau tuỳ theo loại tế bào ung thư, nguy cơ bị ung thư biểu mô

tế bào vảy và ung thư biểu mô tế bào nhỏ ở những người hút thuốc tăng 5 đến 20 lầntrong khi nguy cơ bị ung thư biểu mô tuyến và ung thư biểu mô tế bào lớn tăng 2 đến 5lần so với những người không hút thuốc.

Mức độ nguy cơ sẽ tăng lên cùng với số năm hút thuốc lá, số lượng thuốc lá tiêuthụ hàng ngày và lứa tuổi lúc bắt đầu hút thuốc lá càng sớm càng nguy hiểm Hút baonhiêu thuốc thì tăng nguy cơ bị ung thư phổi? Người ta thấy rằng với bất kỳ lượng thuốchút nào cũng gây tăng nguy cơ mắc ung thư phổi Nói cách khác không có giới hạn dướicủa của lượng thuốc hút cần thiết để gây ung thư phổi Thời gian hút thuốc lá cũng rấtquan trọng, thời gian hút càng dài thì tác hại càng lớn

Những người không hút thuốc mà kết hôn với người hút thuốc, tỷ lệ chết vì ungthư phổi cao hơn 20% so với người kết hôn với người không hút thuốc và tỷ lệ chết vìung thư phổi cũng tăng lên cùng với số lượng thuốc được hút bởi người vợ hoặc ngườichồng

Chỉ khoảng 13% bệnh nhân ung thư phổi sống sót sau 5 năm Tỉ lệ chết do ungthư phổi ở nam giới có hút thuốc cao gấp 22 lần so với nam giới không hút thuốc, còn ở

nữ thì gấp khoảng 12 lần Trong khi rất nhiều phụ nữ tin rằng ung thư vú là nguyên chínhgây tử vong ở nữ thì đến năm 1988 ung thư phổi lại cao hơn nhiều so với ung thư vútrong các trường hợp tử vong ở phụ nữ

Hút thuốc thụ động cũng làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi với chỉ số nguy cơtương đối khoảng từ 1,2 đến 1,5 Khi đồng thời hút thuốc và có tiếp xúc với yếu tố độchại khác thì nguy cơ gây ung thư phổi sẽ tăng lên gấp nhiều lần

b) Các loại ung thư ở các bộ phận thuộc đầu và cổ

Các loại ung thư các bộ phận thuộc đầu và cổ bao gồm ung thư thực quản, thanhquản, lưỡi, tuyến nước bọt, môi, miệng và họng Những nguy cơ của các bệnh ung thưnày sẽ tăng dần cùng với số lượng và thời gian hút thuốc Hút thuốc lá và nghiện rượu làhai yếu tố mạnh nhất gây ung thư ở các bộ phận thuộc đầu và cổ Nghiện rượu và các sảnphẩm chế xuất từ thuốc lá cùng nhau tăng nguy cơ về lâu dài gây ung thư.- Ung thư thựcquản Nguy cơ phát bệnh ung thư thực quản của người hút thuốc lớn hơn 8 tới 10 lầnngười không hút thuốc Những nguy cơ này sẽ bị tăng thêm từ 25 tới 50 phần trăm nếu

người hút thuốc sử dụng nhiều rượu.- Ung thư thanh quản Hút thuốc gây nên 80 % trongtổng số ung thư thanh quản.Người hút thuốc chịu nguy cơ mắc bệnh ung thư thanh quảnlớn hơn 12 lần so với người không hút thuốc.- Ung thư miệng Hút thuốc là nguyên nhânchủ yếu của các bệnh ung thư lưỡi, tuyến nước bọt, miệng và vòm họng Những ngườinam giới hút thuốc có nguy cơ lớn gấp 27 lần phát triển các bệnh về ung thư miệng hơnnhững nam giới không hút thuốc.- Ung thư mũi Về lâu dài người hút thuốc sẽ có nguy cơcao gấp hai lần hơn người không hút thuốc trong phát bệnh ung thư mũi.

c) Ung thư thận và bàng quang

Người hút thuốc có nguy cơ mắc ung thư cả thận và bàng quang Trong tổng số

ca tử vong do ung thư bàng quang, thì ước tính khoảng 40 tới 70 % là vì sử dụng thuốclá

d) Ung thư tuyến tuỵ

Tuyến tuỵ là tuyến dễ bị ung thư vì khói thuốc vào cơ thể tới tuyến tuỵ qua máu

và túi mật Ước tính rằng thuốc lá là nguyên nhân của 30 % của tổng số ung thư tuyếntuỵ

e) Ung thư bộ phận sinh dục

- Ung thư âm hộ: Ung thư âm hộ, là một phần của bộ phận sinh dục nữ thôngthường hiếm gặp Tuy nhiên phụ nữ mà hút thuốc có nguy cơ gấp đôi mắc ung thư âmhộ.- Ung thư tử cung: Sự liên quan giữa hút thuốc và ung thư tử cung chỉ mới được pháthiện gần đây Có ít nhất 12 nghiên cứu đã thấy phụ nữ hút thuốc có tăng nguy cơ bị ungthư tử cung và nguy cơ tăng cùng với số lượng và thời gian sử dụng thuốc- Ung thưdương vật: Ung thư dương vật đã trở nên ngày càng phổ biến ở nam giới hút thuốc hơn lànhững người nam không hút thuốc

f) Ung thư hậu môn và đại trực tràng

- Ung thư hậu môn Bằng chứng mới đây đã phát hiện ra hút thuốc lá đóng vai tròtác nhân gây ung thư hậu môn và đại trực tràng Cũng trong một nghiên cứu diện rộngđược tiến hành ở Mỹ, đối với nam và nữ những người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnhung thư tăng từ 75 tới 100 %…so với những người cùng lứa tuổi không hút thuốc

3.3.3.3 Hút thuốc lá và các bệnh về tim mạch

Trong tất cả các nguyên nhân gây bệnh về tim thì thuốc lá là một trong nhữngnguyên nhân quan trọng nhất và có thể ngăn chặn.

Bằng các cơ chế đa dạng, hút thuốc là nguyên nhân dẫn đến các bệnh tim mạch.Trước tiên biểu hiện chứng xơ vữa động mạch, làm tăng sự kết dính tế bào máu, tăngchứng loạn nhịp tim; giảm sự luân chuyển ô xy, người hút thuốc gặp các nguy cơ nàynhiều hơn người không hút thuốc Trong số các bệnh về tim người hút thuốc có nguy cơcao nhất mắc các bệnh cao huyết áp, bệnh về tim do suy yếu mạch vành, đau ngực, loạnnhịp tim và đau tim

a) Cao huyết áp

Trong vòng vài phút hút thuốc, nhịp tim bắt đầu tăng Nhịp tim có thể tăng caotới 30 phần trăm và trở lại bình thường trong 10 phút hút thuốc Để phản ứng lại sự kíchthích này mạch máu co bóp lại buộc tim phải hoạt động nhiều hơn để luân chuyển ô xy.Việc hút thuốc lặp lại không chỉ làm tăng huyết áp mà còn biến đổi huyết áp Khi huyết

áp tăng thì bản thân hiện tượng này đã gây bệnh tim và nguy hiểm hơn là tăng huyết ápcao dẫn tới ảnh hưởng nghiêm trọng tới tim

b) Bệnh tim do suy yếu mạch vành

Các bệnh tim do suy yếu động mạch vành chiếm khoảng hơn nửa các bệnh liênquan tới tim mà nguyên nhân là do hút thuốc Hút thuốc là nguy cơ tiềm tàng phát triểnbệnh xơ vữa động mạch, dẫn tới bệnh tim Chứng xơ vữa động mạch là do tích luỹ cácchất béo trong động mạch và gây cản trở và làm hẹp các động mạch mà chính bộ phậnnày cung cấp máu cho hoạt động cơ tim Các chất bám lại động mạch sẽ làm giảm lượngmáu chảy và có thể tăng huyết áp Hút thuốc tác động tới một số phần khác của bệnh tim

vì vậy dù một ít thuốc lá mỗi ngày sẽ tăng nguy cơ mắc bệnh đáng kể Một nghiên cứutrên đối tượng y tá cho thấy những người hút 4 điếu thuốc mỗi ngày tăng 2,5 nguy cơmắc bệnh suy yếu động mạch vành Nguy cơ mắc bệnh tim là sự kết hợp của áp huyếtcao và hàm lượng cholesteron cao trong máu Nhìn chung người hút thuốc có nguy cơ từ

2 tới 4 lần mắc các bệnh về tim và lớn hơn 70 phần trăm chết vì các căn bệnh này so vớingười không hút thuốc

c) Đau thắt ngực và đau tim

Đau thắt ngực hay còn gọi là chứng thiếu máu cục bộ do giảm lượng máu cungcấp tới tim Hút thuốc thời gian dài gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu, dẫn tới sự cothắt mãn tính cho mạch máu Mạch máu bị tác động sẽ dễ hình thành mảng bám Tạođiều kiện mảng bám hình thành các cục máu và cản trở động mạch và gây ra đau tim.Nếu cơ tim không nhận đủ khí ô xy trong suốt thời gian co bóp thì một phần cơ tim cóthể tê liệt, kết quả là gây"đau tim" Người hút thuốc lâu năm sẽ phải chịu cơn đau thắtngực và đau tim ở mức độ cao hơn người không hút thuốc Người hút thuốc không chỉphải chịu các cơn đau tim hơn người không hút thuốc mà họ còn phải chịu đựng các cơnđau tim xảy ra sớm và lặp lại nhiều lần trong cuộc đời Theo ước tính hút thuốc lá làmtăng nguy cơ tái phát bệnh đau tim trong một năm từ 6,3 đến 12,5 phần trăm so với ngườikhông hút thuốc Một nghiên cứu của Trần Văn Dương tại Viện Tim Mạch Việt Nam sosánh 165 bệnh nhân hút thuốc và chỉ số mắc bệnh đau tim Tất cả các bệnh nhân có một

số triệu chứng của đau tim ở cùng thời điểm nghiên cứu Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằngnguy cơ nhồi máu cơ tim của bệnh nhân hút thuốc cao hơn những bệnh nhân không hútthuốc(62,8 phần trăm và 18,2 phần trăm tương đương, p<0,05) Tăng nguy cơ về bệnhđái đường và huyết áp cao cũng đã phát hiện thấy trong số những người hút thuốc

e) Phình động mạch chủ

Những người hút thuốc có nguy cơ cao phát triển các mảng xơ vữa động mạch ởđộng mạch chủ, động mạch chủ mang máu giàu ô xy từ tim đi tới các bộ phận của cơ thể.Nếu động mạch chủ bị yếu đi do những mảng xơ vữa, tạo thành chỗ phình, và nhữngthành mạch yếu và động mạch chủ có thể bị vỡ Người hút thuốc có nguy cơ bị phìnhmạch cao hơn 8 lần so với người không hút thuốc

3.3.3.4 Hút thuốc lá với các bệnh lý về sinh sản

a) Hút thuốc làm giảm khả năng sinh sản và rối loạn tình dục ở nam giới

Hút thuốc làm giảm sản xuất tinh trùng, làm dị dạng tinh trùng, giảm khả năng dichuyển của tinh trùng và nguy hiểm hơn là hút thuốc làm giảm nghiêm trọng dòng máuđến dương vật, một số trường hợp gây liệt dương

Hút thuốc ảnh hưởng đến cơ quan sinh sản ở nam giới như thế nào?

- Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các chất chuyển hoá chính của khói thuốc (lànhững chất trong khói thuốc được hít vào rồi chuyển hoá trong cơ thể) được tìm thấytrong tinh dịch Thậm chí một số chất còn tập trung tại đây (cotinine, trans 3hydroxycotinin)

- Các thành phần của thuốc lá tìm thấy trong tinh dịch có những chất có thể kìmhãm sự hoạt động của hệ thống enzym choline acetyltransferase, enzym này cần thiết chotinh trùng có thể hoạt động được

- Nam giới hút thuốc so với những người không hút thuốc thì có nồng độtestosterone thấp (hormon này cần thiết cho việc sản xuất tinh trùng) và làm tăng nồng độhorrmon kích thích nang (hormon nữ hoá)

- Hút thuốc làm giảm số lượng tinh dịch: tuỳ thuộc vào lượng thuốc hút mànhững ngưòi hút thuốc số lượng tinh trùng giảm nhiều hay ít (với những người nghiệnthuốc càng nặng thì điều này càng rõ) hút thuốc gây nên viêm hệ thống sinh dục làm tinhtrùng khó xâm nhập vào trứng

- Hút thuốc làm giảm khả năng sản xuất tinh trùng, giảm số lượng tinh trùng,giảm chất lượng của tinh trùng, giảm khả năng di chuyển của tinh trùng gây vô sinh Hútthuốc làm thay đổi hình dạng của tinh trùng: không phải có nhiều bằng chứng cho thấy

hút thuốc làm tăng tỉ lệ phần trăm số tinh trùng bị thay đổi hình dạng Điều này có thểliên quan đến tỉ lệ cao bị sảy thai, dị tật bẩm sinh.

- Hút thuốc gây liệt dương: Những người hút thuốc có nguy cơ bị liệt dương caogấp 2 lần, do gây xơ vữa động mạch ở dương vật làm giảm tưới máu mà chúng ta gọi làliệt dương do mạch máu 82% - 97% nam giới có liệt dương do mạch máu có hút thuốc ởnhững nam giới hút thuốc lâu thì nguy cơ bị liệt dương do mạch máu cao hơn, ở nhữngngười nghiện thuốc nặng thì nguy cơ đó còn cao hơn nữa

- Ngoài liệt dương do xơ vữa mạch, hút thuốc còn dẫn đến liệt dương do co mạch(làm giảm dòng chảy do động mạch bị co hẹp lại), chỉ cần hút 2 điếu thuốc có thể gây ra

co thắt động mạch dương vật cấp

- Hút thuốc không chỉ ảnh hưởng đến chức năng sinh sản, sinh dục ở nam giới

mà nó còn gây ung thư bàng quang Người ta không xác định được hút thuốc gây ung thưtiền liệt tuyến nhưng người ta thấy ở người ung thư tiền liệt tuyến mà hút thuốc thì sựxâm nhập và di căn của nó tăng lên

b) Tác hại của thuốc lá đối với khả năng sinh sản ở nữ giới

Phụ nữ hút thuốc trên 15 điếu thuốc một ngày sẽ tăng thời gian để thụ thai.Nhưng phụ nữ hút thuốc không chỉ gặp khó khăn khi thụ thai mà còn phải chịu một sốkhó khăn về nuôi dưỡng thai nhi

- Khả năng thụ thai: Phụ nữ hút thuốc trên 15 điếu thuốc một ngày sẽ tăng thờigian để thụ thai Nhưng phụ nữ hút thuốc không chỉ gặp khó khăn khi thụ thai mà cònphải chịu một số khó khăn về nuôi dưỡng thai nhi Phụ nữ hút thuốc nhiều càng ảnhhưởng tới khả năng sinh sản Có nhiều lý do giải thích tại sao tỷ lệ khả năng sinh sản củaphụ nữ hút thuốc có xu hướng thấp hơn phụ nữ không hút thuốc

- Tổn thương tới noãn bào Hút thuốc có thể gây ảnh hưởng hoặc thậm trí huỷdiệt noãn bào (trứng) do vậy dẫn tới làm giảm khả năng sinh sản

- Bất thường về hóc môn Hút thuốc thay đổi mật độ của một số hóc môn, baogồm estrogen và nang kích thích hóc môn Vì vậy sự rụng trứng có thể không xảy rabình thường đối với người hút thuốc

- Rối loạn chức năng vòi trứng Một số nghiên cứu đã phát hiện rối loạn trongchức năng vòi trứng ở người phụ nữ hút thuốc Sự gia tăng mức độ hóc môn dẫn tới thayđổi hoạt động bình thường của trứng qua vòi trứng Ở một số trường hợp, sự thay đổimức hóc môn có thể làm tăng quá trình phôi thai vào trong tử cung Vì thời gian rất quantrọng để tạo môi trường tốt để giữ được phôi bên trong tử cung, nếu phôi sớm vào tửcung có thể dẫn tới hỏng vì chưa bám chặt và dễ dẫn tới xảy thai tự phát Thật nghịch lýđối với một số người hút thuốc mức hóc môn có thể làm giảm hoạt động của trứng quavòi trứng Điều này có thể dẫn tới mang thai dị dạng Trong một nghiên cứu thấy nguy cơmang thai dị dạng ở người hút thuốc cao hơn 2,2 tới 4 lần người không hút thuốc.

- Sẩy thai tự phát Trong các nghiên cứu thấy người hút thuốc có nguy cơ sẩythai tự phát cao hơn từ 1,5 tới 3,2 lần ở người không hút thuốc Phụ nữ hút thuốc có thể

bị suy yếu khả năng duy trì thai nhi

- Mãn kinh sớm: Hút thuốc có xu hướng dẫn tới mãn kinh sớm Lý do cơ bảndẫn tới mãn kinh sớm là do hút thuốc giảm mức estrogen trong cơ thể người phụ nữ Dẫucho tất cả phụ nữ lớn tuổi đều giảm dần lượng estrogen ở qua tuổi 40, nhưng đối với phụ

nữ hút thuốc thường có xu hướng bắt đầu vào giai đoạn mãn kinh sớm hơn 2 đến 3 năm

so với người không hút thuốc

Chất nicôtin được cho là có một phần liên quan đến quá trình này nhưng ảnhhưởng của hormon vẫn được coi là liên quan tới hiện tượng mãn kinh sớm Mãn kinhsớm cũng liên quan tới nguy cơ sớm của các bệnh tim và chứng loãng xương vì estrogen

có tác dụng bảo vệ chống lại cả hai căn bệnh về tim và chứng loãng xương

3.3.3.5 Thuốc lá và các biến chứng đối với trẻ sơ sinh

Hút thuốc có ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của bào thai Hút thuốc gâycản trở sự phát triển của bào thai bằng một số cơ chế sau:

Giảm ô xy huyết trong bào thai vì khí các-bon mô-nô-xít và ảnh hưởng co giãnmạch của ni-cô-tin, thiếu khí ô-xy, giảm lượng máu tới tử cung, giảm a xít a-min quanhau thai tới bào thai và gây ra sự không bình thường ở màng của nhau thai và giảmlượng kẽm sẵn có (khoáng chất cần thiết để phát triển)