Phát triển ngân hàng số là một trong những xu hướng tất yếu để các ngân hàng Việt Nam có thể thích ứng và phát triển bền vững trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Phần lớn các ngân hàng thương mại Việt Nam đều coi phát triển ngân hàng số là mục tiêu chiến lược kinh doanh và chiếm lĩnh thị trường.
Trang 1XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÁO CÁO TRỰC QUAN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NGÂN HÀNG SỐ: NGHIÊN CỨU THỬ NGHIỆM TẠI NGÂN
HÀNG DẦU KHÍ TOÀN CẦU VIỆT NAM
TS Nguyễn Thị Bạch Tuyết, ThS Trần Dũng Khánh Viện CNTT&Kinh tế số - ĐH Kinh tế Quốc dân
TÓM TẮT
Phát triển ngân hàng số là một trong những xu hướng tất yếu để các ngân hàng Việt Nam có thể thích ứng và phát triển bền vững trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Phần lớn các ngân hàng thương mại Việt Nam đều coi phát triển ngân hàng số
là mục tiêu chiến lược kinh doanh và chiếm lĩnh thị trường Tuy nhiên, sự phát triển ngân hàng số tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu với những dịch vụ cơ bản Kết quả của nghiên cứu này là một dịch vụ nhằm góp phần nhỏ thúc đẩy quá trình chuyển đổi và phát triển thành công mô hình ngân hàng số ở Việt Nam Đó là công cụ tạo lập báo cáo trực quan tự động dựa trên nền tảng Microssoft Power BI, giúp các ngân hàng có thể xử
lý nhanh, chính xác, đáp ứng yêu cầu quản lý nhưng vẫn đảm bảo an toàn cho khối dữ liệu khổng lồ của hệ thống ngân hàng
Từ khóa: Ngân hàng số, báo cáo trực quan, MS Power BI
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt của thị trường tài chính - ngân hàng hiện nay, ngân hàng số là chủ đề được các ngân hàng, tổ chức tài chính, bảo hiểm và giới chuyên gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng rất quan tâm Về phía các ngân hàng đang phải chạy đua quyết liệt để vươn lên, đặc biệt trong bối cảnh sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các công ty công nghệ tài chính (fintech) Không kể đến fintech thì sự bùng nổ của các thiết bị di động cũng đã buộc ngân hàng phải chuyển mình, nhanh chóng đưa ra nhiều sản phẩm, dịch vụ mới cũng như các giải pháp nâng cao trải nghiệm khách hàng Chuyển đổi số chính là chìa khóa để giúp các ngân hàng nhanh chóng thực hiện mục tiêu của mình Hàng loạt các ứng dụng tài chính và hàng loạt những thay đổi mới trong trải nghiệm thanh toán và sử dụng dịch vụ của khách hàng ra đời Đồng nghĩa với nó là một khối lượng dữ liệu khổng lồ sẽ được tạo ra hàng ngày từ các giao dịch Quản lý dữ liệu tốt cho phép các ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn vì có thể cung cấp thông tin cần thiết phục
vụ quá trình phân tích và tổng hợp, bổ sung vào cơ sở dữ liệu chung của ngân hàng Điều này mang lại cho ngân hàng cơ hội gia tăng giá trị các sản phẩm, dịch vụ Vấn đề này lại càng trở nên đặc biệt quan trọng đối với hoạt động ngân hàng số Do đó, nếu một ngân hàng không quản lý thông tin tốt thì việc họ phát triển ngân hàng số sẽ chỉ làm gia tăng
Trang 2mức độ nghiêm trọng của vấn đề Để ngân hàng số hoạt động hiệu quả đòi hỏi thông tin
mà các cấp quản lý có phải được cập nhật kịp thời theo một định dạng dễ hiểu như các báo cáo trực quan Mọi cải tiến trong lĩnh vực này đều đem đến những lợi ích đáng kể khi cung cấp và tiếp thị các dịch vụ điện tử
2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CÔNG CỤ SỬ DỤNG
2.1 Phương pháp nghiên cứu
Tác giả đã sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng để khẳng định tính cần thiết của nghiên cứu Để đảm bảo tính khách quan về sự cần thiết của nghiên cứu, tác giả đã tiến hành khảo sát lấy ý kiến bằng phương pháp phỏng vấn (phỏng vấn một số cán
bộ quản lý của một số ngân hàng: VietComBank, VietinBank, AgriBank, GPBank, VPBank dưới hai hình thức phỏng vấn sâu và phỏng vấn qua điện thoại) và phát phiếu điều tra Để thực hiện nội dung cốt lõi của nghiên cứu, các phương pháp nghiên cứu đặc thù của ngành hệ thống thông tin quản lý được sử dụng
Tác giả tiến hành phỏng vấn 10 cán bộ ngân hàng đang làm công tác quản lý, từ quản
lý cấp tác nghiệp (Trưởng phòng giao dịch) đến cán bộ quản lý cấp chiến thuật (Trưởng/Phó ban; Giám đốc chi nhánh) và cấp chiến lược (Giám đốc, Tổng Giám đốc, Chủ tịch Hội đồng quản trị ngân hàng) Đối với các chi nhánh ngân hàng đang hoạt động trên địa bàn
TP Hà Nội tác giả tiến hành phỏng vấn sâu (phỏng vấn phi cấu trúc) thực hiện phỏng vấn trực tiếp Đối với các chi nhánh ngân hàng đang hoạt động ở các tỉnh/thành phố khác Hà Nội tác giả phỏng vấn qua điện thoại Các cuộc phỏng vấn đều tập trung vào giải quyết câu hỏi nghiên cứu như: Hệ thống báo cáo của các tổ chức doanh nghiệp có khối lượng dữ liệu lớn (Big Data) nói chung và khối ngân hàng nói riêng được tạo lập như thế nào, bằng công
cụ gì? Với phương thức tạo lập như vậy thì có những hạn chế và rủi ro gì? Làm thế nào để
có thể khắc phục được những hạn chế và rủi ro đó?
Dựa vào ý kiến chuyên gia, bảng câu hỏi được lập và được điều tra thử nghiệm các cán bộ quản lý ở ngân hàng Trên cơ sở cuộc thăm dò, hiệu chỉnh lại thang đo, thu thập thông tin phản hồi, bảng câu hỏi chính thức được hoàn thiện để khảo sát chính thức
Sau khi phỏng vấn, tác giả tiến hành xử lý và tổng hợp kết quả phỏng vấn cho thấy, đại đa số các cán bộ quản lý của các ngân hàng đều đưa ra ý kiến chưa hài lòng với hệ thống báo cáo bằng bảng tính (report) hiện tại Với các lý do như sau:
- Cán bộ quản lý (từ Trưởng/Phó phòng trở lên) không thể tự xem được báo cáo hàng ngày, báo cáo tức thời để biết tình hình hoạt động của ngân hàng
- Báo cáo mà cấp dưới đưa lên không đảm bảo tính kịp thời, là những bảng tính với những con số khô khan, chằng chịt, rất khó nhận biết nhanh để đưa ra quyết định
- Báo cáo hiện tại không cho cái nhìn toàn cảnh về hoạt động của ngân hàng
Trang 3Các cán bộ quản lý ngân hàng đều mong muốn có một hệ thống báo cáo trực quan, gồm những con số biết nói để khi cần ra quyết định họ có thông tin kịp thời
Để khẳng định lại một lần nữa, tác giả tiến hành thiết kế một bảng hỏi và gửi đến 100 cán bộ cùng nhân viên ngân hàng để khảo sát Phiếu điều tra được phát dưới hai hình thức: phát trực tiếp cho người trả lời và điều tra online bằng cách gửi đường dẫn trong thư điện
tử đến người được hỏi Kết quả khảo sát phân loại các tiêu chí cụ thể được tóm tắt như sau: đối tượng tham gia trả lời chủ yếu là cán bộ quản lý từ cấp tác nghiệp (Trưởng/Phó phòng giao dịch) trở lên chiếm 61,45% Về giới tính, tỷ lệ là nữ (70,23%) lớn hơn tỷ lệ nam (29,77%) Tất cả người được phỏng vấn đều có trình độ đại học trở lên (trên đại học chiếm 86,64%) 100% người được hỏi chưa hài lòng với hệ thống báo cáo hiện tại và mong muốn
có một hệ thống báo cáo tốt hơn, kịp thời hơn, dễ lập và xem khi cần thiết, có thể thực hiện được mọi lúc, mọi nơi theo thời gian thực Kết quả cho thấy ý kiến của đại đa số cán bộ quản lý của ngân hàng, đặc biệt là ngân hàng GPBank đều mong muốn có một hệ thống báo cáo trực quan như Bảng 1
Bảng 1 - Bảng tổng hợp ý kiến khảo sát
1 HỆ THỐNG BÁO CÁO HIỆN TẠI
Tiêu thức đánh giá Tỷ lệ đồng ý
Mang đến bất cập trong quá trình ra quyết định 98%
Mang đến rủi ro trong quá trình ra quyết định 87%
Mong muốn có hệ thống báo cáo tốt hơn 100%
2 MONG MUỐN HỆ THỐNG BÁO CÁO MỚI
Nhúng báo cáo vào các ứng dụng khác 100%
Báo cáo bằng biểu đồ thời gian thực 100%
Xem báo cáo bằng các thiết bị di động cầm tay 100%
Nguồn: Nghiên cứu của nhóm tác giả
2.2 Công cụ sử dụng
Nghiên cứu sử dụng phần mềm Power BI để thiết lập các báo cáo trực quan Đây là tập các phần mềm, dịch vụ, ứng dụng và kết nối cho phép tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn cho mục đích tổng hợp, lập báo cáo, biểu diễn dữ liệu trực quan và xuất bản báo cáo dữ
Trang 4liệu lên môi trường web dễ dàng, thuận lợi Như vậy, Power BI là một dịch vụ phân tích kinh doanh, cung cấp thông tin chuyên sâu, giúp các nhà quản lý ra quyết định nhanh chóng
và sáng suốt Nó cung cấp khả năng hiển thị báo cáo tương tác với người dùng cuối, không phải phụ thuộc vào chuyên viên công nghệ thông tin Power BI mang tiếng nói và màu sắc đến cho những con số chi chít, khô khan, buồn tẻ, mang không khí thoải mái, dễ chịu cho môi trường kinh doanh phức tạp, vì nó giúp những nhà quản lý nhìn số liệu qua các biểu
đồ Power BI cung cấp các công cụ để chuyển đổi, phân tích và hiển thị dữ liệu, tạo ra các báo cáo có tính tương tác cao Với Power BI, cũng có thể phân tích mức độ ổn định bởi vì rất dễ dàng để tạo ra những mô hình tái sử dụng dữ liệu (reuseable data) để đảm bảo sự nhất quán giữa các báo cáo, tiến hành các dự đoán, đưa ra các xu thế trong tương lai dựa vào các dữ liệu hiện tại và trong quá khứ Ngoài ra, còn có thể nhúng báo cáo vào các ứng dụng của tổ chức, tích hợp ứng dụng của tổ chức với Power BI, các báo cáo tương tác và biểu đồ thời gian thực sẽ dễ dàng được chia sẻ đến những người dùng khác kể cả đến các đối tượng ngoài tổ chức như đối tác, khách hàng hay nhà cung cấp
3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1 Xây dựng Gateway cung cấp dữ liệu
Xây dựng tính năng quản lý gateway trên PowerShell PowerShell là công cụ không thể thiếu trong việc quản lý tác vụ, truy xuất, xử lý thông tin, với dịch vụ cần quản lý không chỉ cho các dịch vụ on-premise mà cả cho on-cloud On-premise là phần mềm lưu trữ dữ liệu tại chỗ Đây là một dạng mô hình phần mềm được cài đặt và hoạt động từ chính máy chủ và hệ thống máy tính của doanh nghiệp Mô hình cấp phép và phân phối phần mềm trong đó phần mềm được cấp phép trên cơ sở đăng ký và được lưu trữ tập trung tại bên cung cấp thứ ba Trước đây, việc quản lý các gateway trên Power BI đều phải thực hiện thông qua GUI và rất hạn chế trong việc khai thác thông tin và khá mất thời gian khi muốn xử lý các tác vụ quản lý như: thêm gateway, thêm/bớt người quản trị cho gateway,… Ngoài ra, quản lý thông qua Powershell, người quản trị hệ thống không cần gọi lệnh thực thi thông qua bàn phím mà có thể thực hiện bằng cách kích chuột
Xây dựng Gateway được thực hiện như sau:
Bước 1: Cài đặt module bằng cmdlet
Install-Module -Name DataGateway
Để cài đặt được, máy tính cần kết nối Internet
Trang 5Sau khi hoàn tất cài đặt, dùng lệnh “Get-Command -Module DataGateway*” để xem
bộ lệnh về quản lý Gateway, để xem cú pháp của một cmdlet cụ thể, ta dùng lệnh “get-help
<cmdlet-name>”
Bước 2: Sử dụng nhóm lệnh quản lý gateway và data source
✓ Nhóm lệnh quản lý gateway & mô tả cách dùng:
Get-DataGatewayCluster: Lists all gateway clusters for the current user or a specific one based on the passed parameters
Get-DataGatewayClusterStatus: Returns the cluster status along with additional properties
Get-DataGatewayInstaller: Lists users authorized to install and register gateways within the tenant
Get-DataGatewayTenantPolicy: Returns the gateway installation and registration policy for the tenant Add-DataGatewayClusterUser: Add a specific user to a gateway cluster for specific permissions
Set-DataGatewayCluster: Set properties of an existing gateway cluster
Set-DataGatewayInstaller: Modify list of users who can install and register new gateways on the tenant Set-DataGatewayTenantPolicy: Set the gateway installation and registration policy for the tenant
Remove-DataGatewayCluster: Remove a gateway cluster
Remove-DataGatewayClusterMember: Remove a gateway member from the corresponding gateway cluster
Remove-DataGatewayClusterUser: Remove a user from a gateway cluster
✓ Nhóm lệnh quản lý data source & mô tả cách dùng:
Add-DataGatewayClusterDatasourceUser: Add a user with required permissions for a Power BI data source
Get-DataGatewayClusterDatasource: Lists all Power BI data sources on a gateway cluster or a specific one based on the passed parameters
Get-DataGatewayClusterDatasourceStatus: Returns the connectivity status of a data source in a gateway cluster
Get-DataGatewayClusterDatasourceUser: Lists users who have access to the specific Power BI data source in a gateway cluster
Remove-DataGatewayClusterDatasource: Removes a Power BI data source from a gateway cluster Remove-DataGatewayClusterDatasourceUser: Removes a user from a Power BI data source
Set-DataGatewayClusterDatasource: Set properties of an existing Power BI data source
Trang 63.2 Xây dựng báo cáo đa chiều
3.2.1 Phân tích tích báo cáo đa chiều
Phân tích báo cáo đa chiều được thực hiện qua 4 bước Bước 1 - Phân tích đầu mục
báo cáo/yêu cầu, nghĩa là, tìm hiểu xem báo cáo/yêu cầu đưa ra chạm tới các lĩnh vực nào
và trực thuộc bộ phận nào quản lý? Bước 2 - Nghiên cứu các văn bản quy phạm của ngân
hàng, tìm kiếm các thông tin liên quan đến các lĩnh vực được đề cập tại bước 1 từ các văn
bản quy phạm và các tài liệu pháp luật khác Bước 3 - Phân nhỏ đầu mục báo cáo/yêu cầu
thành các báo cáo Với mỗi yêu cầu, cần có những biểu đồ/báo cáo nhỏ hơn để trình diễn
trực quan và bao quát được toàn bộ các vấn đề/dữ liệu liên quan Bước 4 - Phân tích các
báo cáo chi tiết đến từng trường (như kiểu dữ liệu (Type), khóa chính (Primary Key), ý nghĩa (Description)…)
3.2.2 Thiết kế báo cáo đa chiều
Quá trình thiết kế báo cáo đa chiều gồm 3 bước Bước 1, dựa trên kết quả phân tích, người thiết kế xác định dữ liệu cần thiết để xây dựng báo cáo Bước 2, chuyển yêu cầu cho cho người lập mô hình (modeler) Bước 3, phối kết hợp với kết quả của modeler phản hồi
để lựa chọn và trình bày các biểu đồ báo cáo phù hợp Thiết kế báo cáo dựa trên các bảng, trường dữ liệu do người lập mô hình tạo ra theo yêu cầu của người thiết kế hoặc thêm các measure/column tùy vào từng tình huống
Các thành phần sử dụng trong thiết kế báo cáo đa chiều gồm:
• Pane Visualizations: Là Pane nơi chứa các biểu đồ Người dùng chọn biểu đồ nào thì lựa chọn tại khu vực này
• Pane Fields: Là nơi hiển thị các bảng được thiết kế bởi Modeler theo yêu cầu của Designer theo dạng cây (tree) Với gốc cây là tên các bảng Các chi là tên các Column/Measure/Group (Hierarchy) Dữ liệu của biểu đồ được xây dựng trên dữ liệu của Pane Fields
Ngoài các biểu đồ có sẵn được hiện lên trong Visualizations, nếu muốn sử dụng các loại biểu đồ khác từ các nguồn khác như từ file hoặc trong Marketplace thì phải cài đặt thêm
3.2.3 Xây dựng một số báo cáo điển hình
a) Xây dựng báo cáo về tiền huy động
Biểu đồ stacked bar chart với giá trị thể hiện trên trục hoành là Số tiền huy động và Tiền lãi thu được theo Tỉnh/Thành phố, vì tiền lãi thu được có giá trị nhỏ hơn số tiền huy động nên thuộc tính Value được để tiền lãi thể hiện trước, giá trị ở trục tung tác giả để là
số tiền huy động Trong đó, số tiền huy động tác giả chọn thể hiện là màu xanh, còn tiền
lãi được thể hiện là màu đỏ, hai giá trị này nằm chồng lên nhau
Trang 7Biểu đồ 1 - Biểu đồ tiền huy động và lãi theo tỉnh/thành phố
Nguồn: Tác giả
Tiền lãi có thể là lãi đơn hoặc lãi gộp Nếu thời hạn gửi bằng với kỳ hạn thì tiền lãi được tính theo công thức tính lãi đơn Nếu thời hạn gửi là bội số của kỳ hạn thì tiền lãi được tính bằng công thức tính lãi gộp theo tư bản hóa kỳ hạn Lãi đơn (theo công thức tài chính) được tính bằng công thức I = C*t*a; Lãi gộp tính bằng công thức I = C * (1+ t)^ a Trong đó: I (Interest) là tiền lãi; C (Capital) là vốn gốc, t (rate) là lãi suất, còn a (year)
là năm; nếu người gửi theo ngày (n) hay tháng (m – month) thì a = n/360 hoặc a = m/12 Khi đưa vào cơ sở dữ liệu, tiền lãi được tính bằng công thức sau:
Lãi đơn: Interest = Amount * Rate * Term
Lãi gộp: Interest = Amount * (1+ Rate)^ Term
Trong đó: Interest, Amount, Rate, Term là các trường của cơ sở dữ liệu.:
+ Filters: cho phép lọc với các điều kiện mà người quản lý yêu cầu Ví dụ, lãnh đạo
ngân hàng GPBank muốn chọn ra 3 Tỉnh/Thành phố là Quảng Ninh, Nghệ An và Hải Dương xem số tiền huy động được ở 3 chi nhánh này là bao nhiêu Vậy, cán bộ lãnh đạo chỉ việc chọn 3 Tỉnh/Thành phố đó trên thanh Filter/Provice, Power BI sẽ cung cấp báo cáo trực quan ngắn gọn về các tỉnh thành phố đó (như biểu đồ 2)
Trang 8Biểu đồ 2 - Tiền huy động và lãi của 3 tỉnh Quảng Ninh, Nghệ An, Hải Dương
Nguồn: Tác giả
b) Xây dựng báo cáo mức độ hoàn thành kế hoạch cho vay
Biểu đồ 0 - Báo cáo mức độ hoàn thành kế hoạch cho vay
Nguồn: Tác giả
Trang 9Báo cáo thể hiện mức độ hoàn thành kế hoạch của hoạt động cho vay và huy động vốn được sử dụng dạng biểu đồ Slim Data Bar KPI Chart Dạng biểu đồ này có ưu điểm hiển thị tiến trình hướng tới mục tiêu cho vay
Màu xanh thể hiện đạt chỉ tiêu, màu đỏ không đạt chỉ tiêu Cụ thể, có 5 tỉnh/thành phố không đạt chỉ tiêu tín dụng gồm Quảng Ninh, Hải Dương, Đà Nẵng, Vũng Tàu và Hải Phòng nên trên biểu đồ thể hiện bằng màu đỏ, 6 tỉnh còn lại đạt và vượt chỉ tiêu đề ra nên trên biểu đồ thể hiện bằng màu xanh
c) Xây dựng báo cáo mức độ hoàn thành kế hoạch động huy động vốn
Báo cáo thể hiện mức độ hoàn thành kế hoạch của hoạt động huy động vốn được sử dụng dạng biểu đồ Slim Data Column KPI Chart Đây là dạng biểu đồ để hiển thị tiến trình hướng tới mục tiêu huy động vốn
Biểu đồ 4 - Báo cáo thể hiện mức độ hoàn thành kế hoạch huy động vốn
Nguồn: Tác giả
Màu xanh thể hiện đạt chỉ tiêu, màu đỏ không đạt chỉ tiêu Cụ thể, có 3 tỉnh/thành phố đạt chỉ tiêu huy động vốn gồm Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Hải Dương nên trên biểu
đồ thể hiện bằng màu xanh, các tỉnh còn lại không đạt chỉ tiêu đề ra nên trên biểu đồ thể hiện bằng màu đỏ
d) Xây dựng báo cáo thể hiện dòng tiền di chuyển giữa các ngân hàng
Để lập báo cáo về dòng chuyển di chuyển giữa các ngân hàng (liên ngân hàng) tác giả sử dụng biểu đồ Sankey Chart trong Power BI Desktop Sankey Chart giúp trực quan hóa luồng dữ liệu giữa các nguồn với nhau Sử dụng biểu đồ Sankey Chart giúp lãnh đạo ngân hàng GPBank thấy rõ được bức tranh chuyển tiền liên ngân hàng, thấy rõ được dòng tiền chuyển từ ngân hàng GPBank sang các ngân hàng khác và ngược lại từ ngân hàng khác
về GPBank Các tham số sử dụng cho biểu đồ gồm:
Trang 10- Source: Ngân hàng chuyển nên trường TransferBank được lựa chọn
- Destiantion: Ngân hàng nhận nên trường ReceiverBank được lựa chọn
- Weight: Tổng số tiền đã trao đổi giữa hai ngân hàng nên TotalAmount được lựa chọn
Trên biểu đồ thể hiện số tiền chuyển liên ngân hàng từ Vietcombank sang Agribank
là 19.4 nghìn tỷ; từ Agribank sang GPBank là 10 nghìn tỷ; từ GPBank sang HDBank 11 nghìn tỷ; từ MB sang BPBank 12,5 nghìn tỷ…
Biểu đồ 5 - Luồng tiền di chuyển giữa các ngân hàng
Nguồn: Tác giả
e) Xây dựng báo cáo tài chính
Biểu đồ 6 - Dư nợ cho vay và tiền gửi khách hàng cuối năm 2018
Nguồn: Tác giả