BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM

Nhìn chung, hầu hết những công trình nghiên cứu nói trên chủ yếu chỉ nghiên cứu các quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi khách hàng gửi tiền hoặc dưới góc độ của bảo hiểm tiền gửi,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

Họ và tên học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Trâm

Người hướng dẫn: PGS, TS Hà Công Anh Bảo

Hà Nội - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn đúng theo quy định

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của luận văn này

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Quỳnh Trâm

Em xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến Giảng viên hướng dẫn PGS, TS Hà Công Anh Bảo đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo giúp đỡ em trong quá trình bổ sung kiến thức và hoàn thành Luận văn này

Trong quá trình thực hiện Luận văn, chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo

và các bạn quan tâm

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 8 tháng 6 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Quỳnh Trâm

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC BẢNG BIỂU v

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT vi

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN vii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Kết cấu của luận văn 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 5

1.1 Tổng quan về khách hàng gửi tiền tại NHTM……….…… ………6

1.1.1 Hoạt động huy động vốn tiền gửi của NHTM……….…….……6

1.1.2 Khái niệm khách hàng gửi tiền tại NHTM 5

1.1.3 Phân loại khách hàng gửi tiền tại NHTM 7

1.2 Mục tiêu, vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 13 1.2.1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 13

1.2.2 Vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 14

1.3 Các cách thức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 16

1.3.1 Phòng chống rủi ro và đảm bảo an toàn cho khách hàng gửi tiền tại NHTM 18 1.3.2 Phương thức giải quyết tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM 22

1.3.3 Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền trong trường hợp NTHM sáp nhập, mua lại, phá sản 24

1.3.4 Tổ chức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 26

1.4 Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 28

1.4.1 Yếu tố khách quan 28

1.4.2 Yếu tố chủ quan 28

1.5 Kinh nghiệm của một số NHTM về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền 30

KẾT LUẬN CHƯƠNG I 33

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM (AGRIBANK) 34

2.1 Tổng quan về Agribank 34

2.1.1 Quá trình phát triển 34

2.1.2 Cơ cấu tổ chức và hoạt động 35

2.2 Thực trạng bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank 38

2.2.1 Trích lập dự trữ bắt buộc 39

2.2.2 Tham gia tổ chức bảo hiểm tiền gửi 40

2.2.3 Bảo mật thông tin khách hàng 40

2.2.4 Thông báo công khai lãi suất tiền gửi, phí dịch vụ, các quyền, nghĩa vụ của khách hàng đối với từng loại sản phẩm, dịch vụ đang cung ứng 43

2.2.5 Công bố thời gian giao dịch chính thức và không tự ý ngừng giao dịch vào thời gian đã công bố 44

2.2.6 Tạo thuận lợi cho khách hàng gửi và rút tiền, bảo đảm thanh toán đủ, đúng hạn gốc và lãi của các khoản tiền gửi 44

2.2.7.Vấn đề đạo đức cán bộ, nhân viên……… ……….54

2.3 Đánh giá thực trạng bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank 51

2.3.1 Một số kết quả đạt được 51

2.3.2 Hạn chế 53

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 59

CHƯƠNG III: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CÔNG TÁC BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI AGRIBANK 60

3.1 Định hướng của Agribank về tăng trưởng huy động vốn từ tiền gửi……….71

3.2 Đề xuất giải pháp thực hiện tại Agribank 60

3.3 Kiến nghị đối với quy định pháp luật 60

KẾT LUẬN CHƯƠNG III 70

KẾT LUẬN 71

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1.Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của các TCTD, Chi nhánh ngân hàng nước ngoài 19 Biểu đồ 1 Tổng nguồn vốn huy động tại Agribank 2015-2019……… 53 Biểu đồ 2 Tổng tiền gửi khách hàng tại Agribank 2015-2019……….53

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Agribank Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt

Nam BHTG Bảo hiểm tiền gửi

BHTGVN Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam

BLHS Bộ Luật hình sự

BLDS Bộ Luật dân sự

E -Banking Electronic-banking (dịch vụ ngân hàng điện tử)

IPCAS Hệ thống thanh toán và kế toán khách hàng Ngân hàng

Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam NHNN Ngân hàng Nhà nước

NHTM Ngân hàng thương mại

NHTW Ngân hàng Trung ương

OCB Ngân hàng TMCP Phương Đông

PGD Phòng giao dịch

STK Sổ tiết kiệm

TGTK Tiền gửi tiết kiệm

TCTD Tổ chức tín dụng

Vietcombank Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam

Vietinbank Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN

1 Các thông tin chung

1.1 Tên luận văn: Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam

1.2 Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Trâm

1.3 Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng

1.4 Bảo vệ năm: 2020

1.5 Giảng viên hướng dẫn: TS Hà Công Anh Bảo

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hoá và làm rõ hơn cơ sở lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

- Phân tích thực tiễn việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam

- Đề xuất những kiến nghị đối với quy định pháp luật và giải pháp thực hiện giúp Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền

3 Những đóng góp của luận văn

- Thứ nhất, luận văn làm sáng tỏ những lý luận cơ bản liên quan đến bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

- Thứ hai, luận văn phân tích thực tiễn việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, qua đó đưa ra cái nhìn tổng thể về công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, đánh giá các kết quả đạt được cũng như những hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân của những mặt hạn chế

- Thứ ba, luận văn đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm đảm bảo việc thực hiện bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM nói chung và tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam nói riêng

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Là một trong những định chế quan trọng, ngân hàng thương mại (NHTM) từ khi ra đời đến nay luôn giữ vai trò to lớn trong hệ thống tài chính quốc gia Trong

đó, vai trò chính của các NHTM là huy động nguồn vốn cho nền kinh tế Các NHTM có vai trò trong việc làm cầu nối đưa nguồn vốn tới các dự án đầu tư trong nền kinh tế bằng hoạt động kinh doanh tiền tệ, giúp nền kinh tế phát triển mạnh mẽ hơn, hỗ trợ phần nào trong việc ổn định thị trường Việt Nam

Vốn của NHTM được hình thành bằng nhiều hình thức khác nhau như vốn tự

có, vốn tiền gửi, vốn từ việc phát hành giấy tờ có giá, ủy thác đầu tư, vốn tài trợ, nợ Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước, trong đó nguồn vốn huy động từ tiền gửi chiếm

tỷ trọng lớn nhất… Đối với bất kỳ ngân hàng nào, nguồn huy động từ tiền gửi của khách hàng luôn là kênh quan trọng, nó vừa quyết định đến quy mô hoạt động và quy mô tín dụng của ngân hàng, mặt khác quyết định đến khả năng thanh toán và đảm bảo uy tín của các ngân hàng trên thị trường trong nền kinh tế Thực tế cho thấy vốn huy động tiền gửi luôn chiếm tỷ trọng lớn, thường chiếm trên 50% tổng nguồn vốn của các NHTM Để có được nguồn vốn này, các ngân hàng cần phải tiến hành huy động từ nhiều nguồn khác nhau như cá nhân thuộc các bộ phận dân cư, công ty kinh doanh, các công ty tài chính, cơ quan chính quyền, kho bạc nhà nước, bảo hiểm xã hội, tổ chức tín dụng khác…Với sự phát triển từng ngày của kinh tế xã hội, thu nhập và mức sống của dân cư ngày càng tăng lên, lượng tiền nhàn rỗi cũng tăng lên, người dân có nhu cầu được bảo đảm an toàn cho đồng tiền của mình và khai thác triệt để những lợi ích từ nó Vì vậy, nhu cầu gửi tiền tại các NHTM ngày càng tăng cao và đa dạng về hình thức Gửi tiền ở ngân hàng là hình thức đầu tư an toàn, ổn định và ít rủi ro Đối với nhiều người, gửi tiết kiệm là một trong những lựa chọn hàng đầu vì vừa đảm bảo an toàn vừa có thêm nguồn thu từ lãi suất tiền gửi Khách hàng gửi tiền vào ngân hàng để hưởng lãi suất, hay nói cách khác là khách hàng cho ngân hàng vay tiền

Đối với NHTM nói chung và tại Agribank nói riêng, bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền góp phần giúp tăng trưởng hoạt động huy động vốn từ tiền gửi, đảm bảo an toàn hệ thống và giúp nâng cao vị thế của NHTM Hơn nữa, NHTM là

tổ chức có trình độ hiểu biết pháp luật, hệ thống quản lý chặt chẽ, khi giao dịch họ

có các mẫu hợp đồng soạn sẵn để bảo vệ tối đa lợi ích của mình Nhưng với khách hàng, dù là cá nhân hay tổ chức thì sự hiểu biết pháp luật thường không nhiều, đặc biệt tại Agribank, với đối tượng khách hàng phần lớn là cá nhân, hộ gia đình vùng nông nghiệp nông thôn

Nhận tiền gửi là hoạt động diễn ra thường xuyên tại ngân hàng với số lượng giao dịch lớn, cùng với đó là những rủi ro, tranh chấp có thể xảy ra Xuất phát từ tính chất rủi ro và nguy cơ tranh chấp cao như vậy nên việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền nói chung và tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) nói riêng là rất cần thiết Vì những lý do trên, cùng với nhận định Agribank là một ngân hàng thương mại lớn uy tín trên cả nước, với mạng lưới Chi nhánh, Phòng giao dịch và số lượng khách hàng lớn, có thực tiễn huy động vốn

dưới hình thức nhận tiền gửi phong phú nên tôi lựa chọn đề tài “Bảo vệ quyền lợi

khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam” làm đề tài luận văn cao học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại, chủ yếu được nghiên cứu dưới góc độ pháp luật, tiêu biểu như:

- Luận văn Thạc sĩ luật học “Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại Ngân hàng

thương mại theo pháp luật Việt Nam” của tác giả Đào Thị Sao, người hướng dẫn khoa

học: PGS.TS Lê Thị Thu Thủy năm 2014, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội

Tác phẩm đã trình bày các vấn đề về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng thương mại ở Việt Nam dưới góc độ quy định pháp luật Thực trạng việc

áp dụng pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại NHTM ở Việt Nam, từ đó đưa

ra một số kiến nghị nhằm bổ sung và hoàn thiện quy định pháp luật về vấn đề này

- Luận văn Thạc sĩ luật học “Pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người gửi

tiền tại các tổ chức tín dụng” của tác giả Huỳnh Anh, người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thanh Bình năm 2010, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Tác phẩm cũng trình bày các vấn đề xoay quanh nội dung bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền tại dưới góc độ quy định pháp luật, từ đó đưa ra những hạn chế, bất cập trong quy định pháp luật và đề ra kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật

Một số Luận án Tiến sĩ có liên quan đến bảo hiểm tiền gửi khách hàng của ngân hàng thương mại như:

- Luận án Tiến sĩ: “Bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp

hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Vũ Hương Giang, Trường Đại học Ngoại

thương

Tác phẩm đã phân tích thực trạng hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam trong điều kiện hội nhập sâu và rộng vào nền kinh tế quốc tế Luận án phân tích những giải pháp có tính chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả và hoàn thiện hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam

- Luận án Tiến sĩ: “Chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng

và phương hướng hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Nguyễn Thị Huyền Trang,

Trường Đại học Ngoại thương

Tác phẩm đã tìm hiểu, khai thác các nội dung về chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam Nêu ra thực trạng hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam và đưa ra giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam và đạt được các mục tiêu đề ra

Nhìn chung, hầu hết những công trình nghiên cứu nói trên chủ yếu chỉ nghiên cứu các quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi khách hàng gửi tiền hoặc dưới góc độ của bảo hiểm tiền gửi, nghiên cứu những vấn đề xoay quanh hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam chứ không đi sâu vào tìm hiểu vai trò cũng như việc thực hiện các biện pháp của NHTM trong việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền Thực tế đó cho thấy, hiện nay điều kiện kinh tế - xã hội đang ngày một phát triển, việc cạnh tranh với các Ngân hàng nước ngoài ngày một khốc liệt,

để có thể đảm bảo nguồn vốn huy động từ tiền gửi của khách hàng cũng như nâng cao vị thế của NTHM trong nước thì vấn đề bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền

cần được quan tâm Do đó, việc nghiên cứu đề tài “Bảo vệ quyền lợi khách hàng

gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam” là cần

thiết, hữu ích và có tính ứng dụng cao trên thực tế

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Trên cơ sở làm rõ lý luận của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM, cũng như phân tích thực trạng hoạt động bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank, đề tài sẽ đề xuất những giải pháp bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank nói riêng và của NHTM nói chung

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đề ra thì luận văn cần làm rõ các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

- Phân tích thực trạng hoạt động bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank

- Đánh giá những kết quả đạt được và những tồn tại hạn chế của hoạt động bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank

- Đề xuất những giải pháp bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank nói riêng và của NHTM nói chung

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề liên quan đến quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng thương mại nói chung và thực tiễn tại Agribank

Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi nội dung: Đề tài nghiên cứu tình hình thực hiện bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank

- Phạm vi thời gian: Từ năm 2015-2020

- Phạm vi không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng tại các chi nhánh trong hệ thống Agribank

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết, phân loại và

hệ thống hóa lý thuyết để đưa ra những lý luận chung về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM, luận văn cũng sử dụng các phương pháp thu thập số liệu

vụ việc thực tế tại Agribank, đánh giá thực trạng bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank, nêu ra những mặt được và chỉ ra tồn tại, hạn chế, từ đó đưa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo… nội dung luận văn được chia thành 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng thương mại

- Chương 2: Thực trạng về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam

- Chương 3: Một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam

CHƯƠNG I:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN

TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan về khách hàng gửi tiền tại NHTM

1.1.1 Hoạt động huy động vốn tiền gửi của NHTM

Cùng với cấp tín dụng, huy động vốn là một trong hai hoạt động quan trọng nhất của NHTM Trong đó, huy động vốn tiền gửi của NHTM mang tính đặc thù riêng, là điểm khác biệt giữa NHTM và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng Chính

vì đặc thù này, NHTM thường được gọi là tổ chức nhận tiền gửi trong khi các tổ chức tín dụng phi ngân hàng được gọi là tổ chức không nhận tiền gửi

Huy động vốn từ tiền gửi của NHTM có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nó đáp ứng nhu cầu vốn để đảm bảo cho quá trình tái sản xuất được thực hiện liên tục và mở rộng quy mô sản xuất Nhờ đó, các NHTM biến vốn nhàn rỗi thành vốn hoạt động, kích thích quá trình luân chuyển vốn, vừa thúc đẩy sản xuất kinh doanh và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế

Quy mô của nguồn vốn tiền gửi thể hiện năng lực tài chính và uy tín của NHTM Nguồn vốn huy động càng lớn càng thể hiện năng lực tài chính mạnh mẽ và

sự tin tưởng của khách hàng vào ngân hàng, góp phần củng cố vị thế của ngân hàng trên thị trường trong nền kinh tế

1.1.2 Khái niệm khách hàng gửi tiền tại NHTM

Vốn vừa có tính chất tiền đề, vừa có tính chất xuyên suốt cho quá trình hình thành và phát triển của NHTM Trong nhiều hình thức huy động vốn của NHTM, có thể nói hình thức huy động vốn mang tính chủ đạo và hình thành nên đặc trưng của NHTM là nhận tiền gửi hay nói cách khác là việc khách hàng gửi tiền vào ngân hàng Nhờ có hoạt động này đã hình thành nên nguồn vốn chiếm tỉ lệ lớn trong tổng nguồn vốn của NHTM Đây là nguồn vốn quan trọng bên cạnh vốn chủ sở hữu của NHTM Tiền gửi chính là một trong những yếu tố làm nên đặc trưng của NHTM so với các tổ chức kinh tế khác, đó là “nơi chứa tiền” theo cách hiểu đơn giản nhất khi nhắc đến các ngân hàng

Theo Từ điển kinh tế học thì Tiền gửi ngân hàng là tiền được gửi trong các

tài khoản ở ngân hàng (theo nghĩa đơn giản) Trên thực tế, nó chính là số liệu về khoản nợ của một ngân hàng đối với người gửi tiền Loại tiền này phát sinh từ vai trò trung gian tài chính của ngân hàng Tiền gửi được giữ trong nhiều tài khoản khác nhau ở điều kiện sử dụng hay rút tiền ra Ở Anh, tài khoản vãng lai là tài khoản có thể rút hoặc chuyển khoản bằng séc mà không cần báo trước, còn tài

khoản tiền gửi là tài khoản phải báo trước một thời gian khi muốn rút tiền ra (Nguyễn Văn Ngọc, 2012, tr.536) Điều này có nghĩa là tiền gửi có mối quan hệ chặt chẽ đối với hoạt động kinh doanh của NHTM, khi có nguồn tiền huy động trong một khoảng thời gian nhất định, NHTM có thể triển khai dự án đầu tư trong nền kinh tế thông qua các hoạt động kinh doanh

Luật các TCTD năm 2010 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật các TCTD năm 2017 đã không đưa ra định nghĩa tiền gửi như các văn bản luật trước đó

mà quy định như sau: “Nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân

dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận” Tác giả cho rằng khái niệm tiền gửi phải được “hoàn trả cho người gửi tiền”

là chưa thực sự chính xác vì tùy vào mục đích của người gửi tiền mà tiền gửi có thể được hoàn trả lại cho người gửi tiền hoặc không Mục đích của việc gửi tiền có thể

là mở tài khoản để sử dụng các dịch vụ, lợi ích như dịch vụ thanh toán, gửi rút tiền qua thẻ mà ngân hàng cung cấp, hai là khách hàng gửi tiền để hưởng lợi ích kinh tế

từ lãi suất của việc gửi tiền Như vậy, tiền gửi có thể được hoàn trả lại cho người gửi tiền hoặc thanh toán cho người thứ ba theo yêu cầu của người gửi tiền tại các tổ chức nhận tiền gửi

Tóm lại, có thể hiểu tiền gửi trong hoạt động ngân hàng một cách khái quát như sau: Tiền gửi là số tiền khách hàng gửi tại các tổ chức tín dụng dưới nhiều hình thức khác nhau, được hưởng lãi hoặc không được hưởng lãi và phải được hoàn trả cho người gửi tiền hoặc thanh toán cho người thứ ba theo yêu cầu của họ

Quy định của pháp luật Việt Nam về hoạt động huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi trong nhiều văn bản nhưng văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất hiện nay là Luật các TCTD Luật các TCTD năm 2010, được sửa đổi, bổ sung năm

2017 quy định về “nhận tiền gửi” tại khoản 13 Điều 4: “Nhận tiền gửi là hoạt động

nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận.” Như vậy, về cơ bản tiền gửi trong khái niệm “nhận tiền

gửi” tại Luật các TCTD năm 2010, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 không khác biệt nhiều so với khái niệm “tiền gửi” quy định trong Luật các TCTD 1997, được sửa đổi, bổ sung năm 2004 Luật các TCTD 1997, được sửa đổi bổ sung năm 2004

có một phần riêng quy định về huy động vốn của các TCTD bao gồm nhận tiền gửi, phát hành giấy tờ có giá, vay vốn giữa các tổ chức tín dụng, vay vốn của ngân hàng nhà nước Theo đó, Luật này xác định phát hành giấy tờ có giá không phải là hoạt

động nhận tiền gửi Còn hiện nay, Luật các TCTD năm 2010 đưa “phát hành

chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu” vào định nghĩa nhận tiền gửi, với tư cách là

một hình thức nhận tiền gửi Trong phạm vi đề tài, tác giả chỉ tập trung phân tích

về hoạt động nhận tiền gửi, không bao gồm hoạt động phát hành giấy tờ có giá

Từ các nội dung trên, có thể rút ra được khái niệm: Khách hàng gửi tiền tại

NHTM là cá nhân hoặc tổ chức phát sinh giao dịch thương mại phát sinh với NHTM, theo đó NHTM đồng ý vay của người gửi tiền một khoản tiền nhất định để làm vốn kinh doanh và cam kết hoàn trả số tiền đó cho người gửi tiền vào một thời điểm nhất định kèm theo một khoản lãi do hai bên thỏa thuận (nếu có)

1.1.2 Phân loại khách hàng gửi tiền tại NHTM

Phân loại theo chủ thể gửi tiền:

Theo quy định tại Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018 Quy định về tiền gửi tiết kiệm quy định đối tượng gửi tiền tiết kiệm và Thông tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 02/2019/TT-NHNN, có hai loại chủ thể gửi tiền tại NHTM là cá nhân hoặc tổ chức

Cá nhân

Khách hàng cá nhân để tham gia vào giao dịch gửi tiền tại ngân hàng phải thỏa mãn một số điều kiện nhất định Trong đó, điều kiện cơ bản là phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi để tham gia giao dịch và tự chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi của mình Tùy vào từng hình thức gửi tiền và loại tiền mà phạm

vi chủ thể gửi tiền được quy định khác nhau

* Đối với tiền gửi tiết kiệm:

- Tiền gửi tiết kiệm bằng đồng Việt Nam: Căn cứ quy định tại Điều 3 Thông

tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018 Quy định về tiền gửi tiết kiệm quy định đối tượng gửi tiền tiết kiệm:

“1 Công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy

đủ theo quy định của pháp luật

2 Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc không mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật

3 Công dân Việt Nam bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật hoặc chưa đủ 15 tuổi thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người đại diện theo pháp luật; Công dân Việt Nam

có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của pháp luật thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người giám hộ”

-Tiền gửi tiết kiệm bằng ngoại tệ: Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018 Quy định về tiền gửi tiết kiệm quy định đối tượng được tham gia gửi

tiết kiệm bằng ngoại tệ là “Công dân Việt Nam là người cư trú được gửi tiền gửi

tiết kiệm bằng ngoại tệ”

Có thể thấy quy định tại Thông tư 48/2018/TT-NHNN đã thống nhất với quy định tại khoản 2 Điều 13 Nghị định 70/2014/NĐ-CP ngày 17/7/2014 quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh ngoại hối và Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều

Pháp lệnh ngoại hối quy định: “Người cư trú là công dân Việt Nam được sử dụng

ngoại tệ tiền mặt để gửi tiết kiệm ngoại tệ tại tổ chức tín dụng được phép, được rút tiền gốc, lãi bằng đồng tiền đã gửi”, tức là chỉ có người cư trú là công dân Việt

Nam mới được gửi tiết kiệm bằng ngoại tệ Người nước ngoài nếu có nhu cầu gửi ngoại tệ thì nộp ngoại tệ tiền mặt vào ngân hàng theo hình thức sử dụng dịch vụ giữ

hộ và khách hàng phải nộp lệ phí cho dịch vụ

* Đối với tiền gửi thanh toán:

Căn cứ theo quy định tại tại khoản 1 Điều 11 Thông tư số NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 02/2019/TT-NHNN, cá nhân mở tài khoản thanh toán tại ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài bao gồm:

23/2014/TT-“ a) Người từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật Việt Nam;

b) Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự;

c) Người chưa đủ 15 tuổi, người hạn chế năng lực hành vi dân sự, người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật Việt Nam mở tài khoản thanh toán thông qua người đại diện theo pháp luật;

d) Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của pháp luật Việt Nam mở tài khoản thanh toán thông qua người giám hộ”

- Đối với tài khoản thanh toán bằng ngoại tệ: Căn cứ quy định tại khoản 14

Điều 1 Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh ngoại hối 2013 “Người cư trú, người

không cư trú được mở tài khoản ngoại tệ tại tổ chức tín dụng được phép Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định việc sử dụng tài khoản ngoại tệ của các đối tượng quy định tại khoản này” Như vậy, so với tiền gửi tiết kiệm thì đối tượng

được mở tài khoản thanh toán có thêm người không phải là công dân Việt Nam Quy định này mở rộng cơ chế hơn nhằm phục vụ nhu cầu sinh sống và làm việc của người nước ngoài tại Việt Nam

Tổ chức

Tương tự đối với khách hàng là cá nhân, khách hàng là tổ chức khi gửi tiền tại NHTM cũng phải thỏa mãn một số yêu cầu theo quy định pháp luật Riêng đối với tiền gửi tiết kiệm chỉ áp dụng cho đối tượng chủ thể là cá nhân Do vậy, khách hàng là tổ chức có thể gửi tiền dưới hình thức tiền gửi thanh toán

Căn cứ quy định tại khoản 2 Điều Thông tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ sung bởi Thông

tư 02/2019/TT-NHNN, tổ chức mở tài khoản thanh toán tại ngân hàng, chi

nhánh ngân hàng nước ngoài phải đáp ứng yêu cầu“ Tổ chức được thành lập,

hoạt động hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam bao gồm: tổ chức là pháp nhân, doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh và các tổ chức khác được mở tài khoản thanh toán tại ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài theo quy định của pháp luật.”

- Đối với tài khoản thanh toán bằng ngoại tệ: theo quy định tại khoản 14

Điều 1 Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh ngoại hối 2013 “Người cư trú, người

không cư trú được mở tài khoản ngoại tệ tại tổ chức tín dụng được phép Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định việc sử dụng tài khoản ngoại tệ của các đối tượng quy định tại khoản này” Như vậy, đối tượng người không cư trú là tổ chức

cũng được phép mở tài khoản ngoại tệ tại tổ chức tín dụng được phép theo quy định pháp luật

Thực tế, so với tiền gửi của tổ chức, tiền gửi của cá nhân hiện nay chiếm tỷ

lệ cao hơn trong tổng nguồn vốn huy động của các NHTM Mặt khác, hoạt động nhận tiền gửi cá nhân có phạm vi tiền gửi được nhận rộng hơn, cụ thể: NHTM có thể nhận tiền gửi của cá nhân dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có

kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, trong khi đó pháp luật quy định đối với khách hàng là tổ chức thì không có hình thức nhận tiền gửi tiết kiệm Lý do pháp luật quy định như vậy là bởi lẽ một bộ phận lớn khách hàng cá nhân có tiền gửi nhàn rỗi lâu dài nên

có thể gửi tiết kiệm để hưởng lãi suất Trong khi đó, tiền gửi của tổ chức dù dưới bất cứ hình thức nào cũng là một phần trong hoạt động luân chuyển vốn thường xuyên, Nhà nước cũng không khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp gửi tiền tiết kiệm để hưởng lãi mà nguồn vốn đó phải được luân chuyển đưa vào nhằm mục tiêu phát triển nền kinh tế Đối với tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn nói chung thì tổ chức, cá nhân gửi tiền sẽ không nhận được sổ/thẻ tiết kiệm, toàn bộ hoạt động giao dịch gửi tiền sẽ được lưu lại trên hệ thống ngân hàng; còn đối với tiền gửi tiết kiệm thì cá nhân được gửi vào tài khoản tiền gửi tiết kiệm, được xác nhận trên sổ/thẻ tiết kiệm và được tham gia bảo hiểm theo quy định của pháp luật về bảo hiểm tiền gửi Pháp luật hiện hành cũng quy định chỉ bảo hiểm tiền gửi của cá

nhân, không bảo hiểm tiền gửi của tổ chức Bởi lẽ, mục tiêu lớn nhất của bảo hiểm tiền gửi là bảo vệ số đông người gửi tiền nhỏ lẻ, không có điều kiện tham gia đa dạng hoạt động kinh doanh, không có điều kiện tiếp cận thông tin tham gia gửi tiền tại các TCTD Đối với tiền gửi của doanh nghiệp tại các tổ chức tín dụng thì đây là một phần trong hoạt động luân chuyển vốn, được quản lý chặt chẽ bởi chế độ quản trị doanh nghiệp nên không thể có vấn đề thiếu thông tin về tổ chức tín dụng mà doanh nghiệp gửi tiền Còn đối với các tổ chức chính trị - xã hội và các tổ chức khác có tiền gửi tại các tổ chức tín dụng thì hầu hết nguồn vốn có được từ huy động nhằm thực hiện mục tiêu nhất định, chỉ tạm thời nhàn rỗi nên thường không kết dư với số lượng lớn, sau mỗi đợt huy động phải công khai việc huy động, quản lý và

sử dụng để tạo lòng tin, sự đồng thuận và ủng hộ cao của các thành viên tham gia đóng góp Ngoài ra, các tổ chức này cũng có bộ máy quản lý tài chính chuyên trách

để thu thập thông tin liên quan đến các tổ chức tín dụng

Phân loại theo kỳ hạn gửi tiền:

Phân loại theo kỳ hạn gửi tiền, tiền gửi bao gồm tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi có kỳ hạn:

* Tiền gửi không kỳ hạn

Tiền gửi không kỳ hạn là khoản tiền gửi với thời gian không xác định Thông thường, tiền gửi loại này để thực hiện các khoản chi trả phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh hoặc vì mục đích chi tiêu, tiêu dùng Khách hàng gửi loại tiền này sẽ không được trả lãi hoặc trả lãi với mức lãi suất thấp Tiền gửi không kỳ hạn hầu hết là khoản tiền đang chờ thanh toán, không phải là tiền mà khách hàng nhàn rỗi để dành nên khách hàng có thể rút ra hoặc sử dụng để thanh toán bất cứ lúc nào theo nhu cầu Đối với tiền gửi không kỳ hạn, khách hàng được sử dụng các công cụ thanh toán để chi trả như séc, ủy nhiệm chi và các lệnh chi khác… Ngoài ra, khách hàng có thể gửi tiền vào NHTM với thời gian không xác định với mục đích bảo toàn tài sản, gửi giữ tài sản mà không mang tính chất phục vụ thanh toán, khi cần

có thể rút ra để sử dụng Quy định về tiền gửi không kỳ hạn không có văn bản quy định riêng mà được áp dụng theo Thông tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 02/2019/TT-NHNN và một phần tại quy định về tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn theo Thông tư

số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018

*Tiền gửi có kỳ hạn

Theo quy định tại khoản 1 Điều 4 Thông tư số 49/2018/TT-NHNN ngày

31/12/2018 “Tiền gửi có kỳ hạn là khoản tiền của khách hàng gửi tại tổ chức tín

dụng trong một thời hạn nhất định theo thỏa thuận giữa khách hàng và tổ chức tín

dụng với nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho khách hàng” Theo đó, tiền

gửi có kỳ hạn là loại tiền gửi mà khách hàng gửi vào NHTM trên cơ sở có sự thỏa thuận với NHTM về kỳ hạn gửi tiền hay thời gian rút tiền Về nguyên tắc, khách hàng gửi tiền chỉ được rút tiền khi đến hạn thỏa thuận Tuy nhiên, trên thực tế để thu hút khách hàng gửi loại tiền gửi này, các NHTM có thể cho phép khách hàng được rút tiền trước thời hạn với mức lãi suất được hưởng thấp hơn so với lãi suất

áp dụng đối với kỳ hạn đã thỏa thuận Đối với mỗi loại kỳ hạn, NHTM áp dụng một mức lãi suất tương ứng trên nguyên tắc kỳ hạn càng dài, lãi suất càng cao Các loại kỳ hạn cụ thể do tổ chức nhận tiền gửi quy định và thường được chia ra ba loại: Ngắn hạn (dưới 12 tháng), trung hạn (từ 12 tháng đến dưới 60 tháng), dài hạn (từ 60 tháng trở lên)

Phân loại tiền gửi của khách hàng theo kỳ hạn từ ngắn hạn, trung hạn đến dài hạn và không thời hạn có ý nghĩa quan trọng đối với khách hàng gửi tiền cũng như tại ngân hàng nhận tiền gửi Tiền gửi không kỳ hạn có thể rút bất cứ lúc nào, tạo cho người gửi tiền sử dụng số tiền gửi một cách linh hoạt hơn nhưng lại không được hưởng lãi hoặc lãi suất rất thấp Do đó khi tham gia quan hệ tiền gửi dưới hình thức này, khách hàng thường sử dụng đồng thời với những dịch vụ mà tổ chức nhận tiền gửi cung cấp, đáp ứng nhu cầu sử dụng tiền linh hoạt của mình Tiền gửi có kỳ hạn ràng buộc khách hàng phải tuân thủ theo kỳ hạn gửi tiền nhưng lại có mức lãi suất cao hơn Khi có một lý do nào đó mà người gửi tiền theo kỳ hạn phải rút tiền trước hạn thì các ngân hàng thường yêu cầu khách hàng báo trước một thời hạn nhất định

và khách hàng sẽ chỉ được hưởng lãi suất rất thấp như đối với tiền gửi không kỳ hạn Đối với ngân hàng nhận tiền gửi, việc phân chia thành nhiều loại tiền gửi với

kỳ hạn khác nhau, mỗi kỳ hạn phù hợp với nhóm khách hàng riêng giúp cho các ngân hàng thu hút được nhiều khách hàng tới gửi tiền và đồng thời tạo điều kiện cho NHTM sử dụng nguồn vốn huy động bằng nhận tiền gửi có hiệu quả, lập kế hoạch kinh doanh phù hợp Tiền gửi có kỳ hạn càng dài thì ngân hàng càng có lợi thế sử dụng tiền gửi này để cho vay trung dài hạn, ổn định hơn và thu lại lợi nhuận cao hơn Tuy nhiên, đối với tiền gửi không kỳ hạn, do tính bất ổn định và không thể

dự đoán trước việc rút tiền của khách hàng nên ngân hàng không thể sử dụng toàn

bộ số vốn này để cho vay trung và dài hạn mà chỉ sử dụng theo một tỷ lệ nhất định

do Ngân hàng Nhà nước quy định Cụ thể: Với khách hàng gửi tiền, việc phân loại

kỳ hạn tiền gửi giúp đáp ứng nhu cầu của từng khách hàng nhất định bởi thời gian nhàn rỗi của khoản tiền cũng như nhu cầu về thời gian gửi tại ngân hàng của mỗi khách hàng là khác nhau Quy định về tiền gửi có kỳ hạn được thực hiện theo Thông tư số 49/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018 và một phần về tiền gửi tiết kiệm

có kỳ hạn tại Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018

Phân loại theo mục đích gửi tiền:

Theo mục đích gửi tiền của người gửi tiền, có thể phân loại tiền gửi cá nhân thành tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi thanh toán:

*Tiền gửi tiết kiệm:

Theo quy định tại khoản 1 Điều 5 Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày

31/12/2018 Quy định về tiền gửi tiết kiệm: “Tiền gửi tiết kiệm là khoản tiền được

người gửi tiền gửi tại tổ chức tín dụng theo nguyên tắc được hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi theo thỏa thuận với tổ chức tín dụng” Theo đó, tiền gửi tiết kiệm được hiểu

là khoản tiền của khách hàng được gửi vào tài khoản tiền gửi tiết kiệm, được xác nhận trên thẻ tiết kiệm, được hưởng lãi theo quy định của tổ chức nhận tiền gửi tiết

kiệm và được bảo hiểm theo quy định của pháp luật về bảo hiểm tiền gửi Có thể

thấy, đây là loại tiền gửi mà pháp luật quy định riêng đối với trường hợp người gửi tiền là cá nhân, nó được gửi ở các NHTM để được quản lí, cất giữ hộ hoặc để hưởng lãi theo định kỳ

Tiền gửi tiết kiệm có hai loại là tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn Tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn là tiền gửi tiết kiệm mà người gửi tiền có thể rút tiền theo yêu cầu mà không cần báo trước vào bất kỳ ngày làm việc nào của tổ chức nhận tiền gửi tiết kiệm Tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn là tiền gửi tiết kiệm, trong đó người gửi tiền thỏa thuận với tổ chức nhận tiền gửi tiết kiệm về

kỳ hạn gửi nhất định

*Tiền gửi thanh toán

Pháp luật hiện hành không quy định cụ thể về khái niệm tiền gửi thanh toán Tuy nhiên, quy chế pháp lý về tiền gửi thanh toán hiện được thực hiện theo Thông

tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 02/2019/TT-NHNN Theo đó, tiền gửi thanh toán là loại hình tiền gửi không kỳ hạn của các tổ chức, cá nhân gửi vào NHTM với mục đích chủ yếu là để thực hiện các giao dịch thanh toán, chi trả qua Ngân hàng cho các hoạt động mua bán hàng hóa, sử dụng dịch vụ và các khoản chi khác phát sinh trong đời sống hằng ngày bằng các phương tiện thanh toán như: séc lĩnh tiền mặt, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, chuyển tiền điện tử một cách thường xuyên, an toàn, thuận tiện

Khác với cách phân loại tiền gửi theo kỳ hạn, pháp luật ghi nhận việc phân loại tiền gửi theo mục đích gửi tiền rõ ràng hơn bằng việc ban hành hai quy chế pháp lý riêng biệt cho tiền gửi tiết kiệm (Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018 Quy chế về tiền gửi tiết kiệm) và tiền gửi thanh toán (Thông tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán của tổ chức, cá nhân tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được sửa đổi, bổ

sung bởi Thông tư 02/2019/TT-NHNN) Việc ghi nhận và điều chỉnh bằng quy chế pháp lý riêng đối với mỗi loại tiền gửi tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng của các tổ chức nhận tiền gửi và khách hàng gửi tiền

Ngoài các cách phân loại tiền gửi nêu trên, tiền gửi của khách hàng có thể được phân biệt theo theo phương thức trả lãi thường áp dụng đối với tiền gửi tiết kiệm như tiết kiệm trả lãi trước, tiết kiệm trả lãi sau và tiết kiệm trả lãi định kỳ; theo phương thức nộp gốc của tiền gửi tiết kiệm như tiết kiệm gửi một lần, tiết kiệm gửi góp định kỳ và tiết kiệm gửi góp không theo định kỳ; theo loại tiền bao gồm tiền gửi nội tệ và tiền gửi ngoại tệ

1.2 Mục tiêu, vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

1.2.1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

Nhận tiền gửi là hoạt động có vai trò quan trọng trong quá trình vận hành kinh doanh của NHTM Tiền gửi hình thành nên vốn huy động là cơ sở để ngân hàng thực hiện mọi hoạt động kinh doanh; việc thu hút khách hàng cũng chính là cách để nâng cao vị thế của NHTM trong thị trường kinh doanh Để duy trì hoạt động nhận tiền gửi

từ khách hàng thì điều quan trọng nhất chính là làm thỏa mãn nhu cầu cũng như tạo dựng sự tin tưởng cho khách hàng Do đó, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền

là yếu tố tiên quyết trong quá trình duy trì hoạt động của NHTM Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền có thể kể đến như sau:

Thứ nhất, tăng trưởng hoạt động huy động vốn từ tiền gửi Hoạt động huy

động vốn từ tiền gửi là tiền để để ngân hàng mở rộng các hoạt động kinh doanh Từ nguồn vốn huy động được, các ngân hàng có thể quyết định quy mô hoạt động tín dụng, quyết định khả năng thanh toán và bảo đảm uy tín của NHTM, quyết định năng lực cạnh tranh của NHTM,… Nguồn vốn dồi dào giúp cho ngân hàng mở rộng quy mô hoạt động, tăng cường quan hệ với các đối tác, tăng khả năng cạnh tranh với các ngân hàng khác, hạ lãi suất, linh hoạt về thời hạn tín dụng, hình thức trả lãi,… Các dịch vụ ngân hàng sẽ ngày càng được cải tiến, phát triển và được thực hiện tốt hơn Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM chính là bảo vệ nguồn vốn huy động tăng trưởng không ngừng

Thứ hai, đảm bảo an toàn hệ thống Không thể phủ nhận một điều rằng, để

đưa ra quyết định gửi tiền tại một NHTM, bất kỳ khách hàng nào cũng đều phải cân nhắc đến yếu tố sự bảo đảm an toàn tiền gửi của hệ thống Ngân hàng đó Chỉ khi NHTM gây dựng được uy tín và đảm bảo quyền lợi cho khách hàng gửi tiền, nguồn vốn của ngân hàng mới có thể ổn định để thực hiện các hoạt động kinh doanh khác, trong đó chủ yếu là hoạt động cho vay Nếu nguồn vốn huy động không ổn định thì

sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến NHTM, khi đó các cá nhân, doanh nghiệp có nhu cầu sẽ

không tiếp cận được nguồn vốn, không có vốn thể phát triển hoạt động kinh doanh,

từ đó dẫn đến trì trệ nền kinh tế Do vậy, mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền cũng chính là bảo đảm an toàn cho hệ thống ngân hàng và toàn

bộ nền kinh tế

Thứ ba, nâng cao vị thế của NHTM Việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi

tiền tại NHTM chính là nhằm mục tiêu nâng cao vị thế của NHTM Giữa một nền kinh tế phát triển không ngừng với sự ra đời hàng loạt các tổ chức tín dụng Việc một ngân hàng đảm bảo được quyền lợi của khách hàng gửi tiền đương nhiên sẽ chiếm ưu thế hơn so với các ngân hàng, tổ chức tín dụng khác Lượng khách hàng tăng trưởng không ngừng thể hiện rõ quy mô hoạt động, vị thế của NHTM

1.2.2 Vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

Mang tính chất là giao dịch/chuỗi giao dịch gắn liền với tài sản nên hoạt động nhận tiền gửi luôn chứa đựng không ít rủi ro Do vậy, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền không chỉ có vai trò quan trọng đối với khách hàng gửi tiền mà còn với cả các NHTM và toàn bộ nền kinh tế

Đối với khách hàng gửi tiền

Khách hàng gửi tiền vào NHTM thông qua tài khoản thanh toán hoặc gửi tiền tiết kiệm tại ngân hàng Các hình thức nhận tiền gửi của NHTM tạo ra những lợi ích quan trọng Việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền cũng chính là việc đảm bảo được mục đích của khách hàng khi gửi tiền vào NHTM

Thứ nhất, bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM chính là việc đảm

bảo quyền con người Là thành viên có trách nhiệm của Liên hợp quốc, Việt Nam luôn coi trọng việc bảo đảm quyền con người là bản chất của chế độ xã hội chủ

nghĩa Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nêu rõ: “các quyền con

người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật” Do đó, việc bảo vệ

quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM cũng chính là việc đảm bảo quyền con người một cách hợp pháp khi tham gia giao dịch tại NHTM

Thứ hai, bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM đem đến cho khách

hàng sự bảo đảm an toàn về tài sản do NHTM là tổ chức có chức năng nhận tiền gửi chuyên nghiệp Là tổ chức kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, trong tổ chức và hoạt động, các NHTM luôn chú trọng việc xây dựng quy trình tác nghiệp chặt chẽ để bảo đảm an toàn tài sản cho người gửi tiền cũng như sự an toàn của cả hệ thống ngân hàng Ngoài ra, với sự hỗ trợ của Nhà nước thông qua việc quy định về nghĩa vụ tham gia bảo hiểm tiền gửi và nghĩa vụ trích lập dự phòng bắt buộc đối với các NHTM, các khoản tiền gửi của khách hàng tại NHTM sẽ trở nên an toàn hơn so với

việc lựa chọn các hình thức đầu tư khác như mua vàng, ngoại tệ, chứng khoán hay bất động sản,…

Thứ ba, bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM đảm bảo rằng

khách hàng gửi tiền được hưởng lãi từ tiền gửi và được NHTM cung ứng các dịch

vụ liên quan đến tài khoản theo nhu cầu Trên thực tế, không phải tất cả những người có khoản tiền tiết kiệm đều có khả năng kinh doanh hay đạt được thành công khi đầu tư tiền của vào các kênh đầu tư khác Vì vậy, khi có khoản tiền nhàn rỗi, rất nhiều người lựa chọn gửi tiền vào các ngân hàng để hưởng lãi suất thay vì giữ tiền một chỗ Thực tiễn cho thấy các sản phẩm tiền gửi tiết kiệm của NHTM ngày càng phong phú và đa dạng, phù hợp với các nhu cầu, mục đích khác nhau của khách hàng

Đối với NHTM

Trong số các hoạt động của ngân hàng, hoạt động nhận tiền gửi và cấp tín dụng được coi là hai hoạt động quan trọng nhất Trong đó, hoạt động nhận tiền gửi có vai trò lớn đối với hoạt động cấp tín dụng của NHTM Bởi lẽ, tiền gửi của khách hàng tạo nên nguồn vốn chủ yếu, có tính ổn định, quyết định quy mô hoạt động cấp tín dụng và các hoạt động khác của ngân hàng Ngân hàng có nhiều vốn sẽ có ưu thế cạnh tranh hơn so với ngân hàng ít vốn, có điều kiện đưa ra các hình thức tín dụng linh hoạt, hạ lãi suất cho vay để từ đó làm tăng quy mô tín dụng Đặc biệt, tiền gửi từ khách hàng là cá nhân thường có thời gian nhàn rỗi tương đối dài, là yếu tố thuận lợi cho việc cho vay trung và dài hạn của các ngân hàng Việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền chính là đảm bảo được nguồn vốn hoạt động ổn dịnh cho NHTM, hay nói cách khác chính là đảm bảo sự sinh tồn của ngân hàng Mặt khác, khi một ngân hàng có được niềm tin của số đông khách hàng gửi tiền sẽ giúp nâng cao vị thế của ngân hàng, thu hút thêm nguồn vốn từ các khách hàng tiềm năng khác, giúp cho ngân hàng tăng nguồn vốn, mở rộng quy mô hoạt động

Đối với nền kinh tế - xã hội

Khách hàng gửi tiền vào ngân hàng, ngân hàng có thể tập hợp được các khoản tiền nhàn rỗi, tạm thời chưa sử dụng với các thời hạn khác nhau thành nguồn tiền lớn tài trợ cho nền kinh tế hoặc cho các cá nhân, tổ chức có nhu cầu sử dụng Nền kinh tế có thêm một kênh thu hút các nguồn vốn nhàn rỗi khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu vốn đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, sự cung cầu vốn giữa các thành phần khác nhau trong xã hội gặp nhau được dễ dàng hơn Giả sử trong trường hợp quyền lợi của khách hàng gửi tiền không được đảm bảo, khách hàng có nguy cơ phải gánh chịu rủi ro không được hoàn trả lại hoặc chỉ được chi trả từ bảo hiểm tiền gửi một phần rất nhỏ số tiền đã gửi, hay từ giá trị phân chia tài sản ngân hàng trong trường hợp ngân hàng phá sản Điều này dẫn đến một cuộc khủng hoảng mất niềm tin khiến cho các tầng lớp dân cư đồng loạt đi rút tiền

Thay vì gửi ngân hàng, tiền được cất giữ tại nhà, dẫn đến hệ quả thiếu nguồn vốn cho việc đầu tư phát triển nền kinh tế Không chỉ dừng lại ở đó, tình trạng này có thể sẽ tạo ra hiệu ứng phản ứng chuỗi khiến nhiều ngân hàng mất khả năng thanh toán, gây ra cuộc khủng hoảng đối với toàn bộ nền kinh tế Do đó, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền sẽ giúp tạo niềm tin cho khách hàng gửi tiền, giúp NHTM duy trì hoạt động kinh doanh, góp phần thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế -

xã hội Cũng thông qua hoạt động này, Nhà nước có thể kiểm soát, điều chỉnh chính sách tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền, thúc đẩy phát triển kinh tế Với chính sách lãi suất huy động vốn hợp lý, hoạt động huy động vốn của các NHTM sẽ tăng khả năng kích thích tiết kiệm trong nhân dân Ngoài ra, chúng ta có thể đánh giá được trình

độ phát huy nội lực của quốc gia, khai thác tiềm năng của mọi nguồn vốn đang còn tiềm ẩn, thu gom được một lượng tiền tương đối lớn trong nền kinh tế, giảm dần lượng tiền mặt trong lưu thông

1.3 Các cách thức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

Hiện nay, chưa có văn bản chuyên biệt nào quy định về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền Nội dung này nằm trong các luật như Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng, Bộ Luật Dân sự, Luật Bảo hiểm tiền gửi… và các văn bản hướng dẫn Ngay tại Luật Bảo hiểm tiền gửi là văn bản pháp luật quy định

cụ thể nhất về quyền lợi người gửi tiền cũng chỉ hướng tới đối tượng khách hàng là

cá nhân Tuy nhiên, có thể hiểu rằng, trong quan hệ song phương giữa khách hàng – chủ thể gửi tiền và NHTM - chủ thể nhận tiền gửi thì trách nhiệm của NHTM đối với khách hàng gửi tiền cũng chính là quyền lợi cơ bản mà khách hàng cần có được

Điều 10 Luật các tổ chức tín dụng 2010 quy định Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân

hàng nước ngoài có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi khách hàng như sau:

“ 1 Tham gia tổ chức bảo toàn, bảo hiểm tiền gửi theo quy định của pháp luật và công bố công khai việc tham gia tổ chức bảo toàn, bảo hiểm tiền gửi tại trụ

4 Thông báo công khai lãi suất tiền gửi, phí dịch vụ, các quyền, nghĩa vụ của khách hàng đối với từng loại sản phẩm, dịch vụ đang cung ứng;

5 Công bố thời gian giao dịch chính thức và không được tự ý ngừng giao dịch vào thời gian đã công bố Trường hợp ngừng giao dịch trong thời gian giao dịch chính thức, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải niêm yết

tại nơi giao dịch chậm nhất là 24 giờ trước thời điểm ngừng giao dịch Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không được phép ngừng giao dịch quá 01 ngày làm việc, trừ trường hợp quy định tại điểm e khoản 1 Điều 29 của Luật này”

Tương ứng với mỗi loại tiền gửi khác nhau, pháp luật lại đưa ra những quy định khác nhau về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể Có thể khái quát một số quyền của khách hàng gửi tiền như sau:

- Đối với tiền gửi tiết kiệm, khách hàng gửi tiền có các quyền như: được thanh toán đầy đủ gốc, lãi tiền gửi tiết kiệm; chuyển quyền sở hữu thẻ tiết kiệm, để lại thừa kế tiền gửi tiết kiệm, ủy quyền cho người khác thực hiện giao dịch; cầm cố thẻ tiết kiệm để vay vốn…

- Đối với việc mở tài khoản thanh toán, chủ tài khoản thanh toán có một số quyền như ủy quyền cho người khác sử dụng tài khoản thanh toán của mình; sử dụng số tiền trên tài khoản thanh toán của mình để thực hiện các lệnh thanh toán hợp pháp, hợp lệ; lựa chọn sử dụng các phương tiện thanh toán, dịch vụ và tiện ích thanh toán do tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán cung ứng; ủy quyền cho người khác sử dụng tài khoản thanh toán; được cung cấp thông tin về các giao dịch thanh toán, số dư trên tài khoản thanh toán của mình theo thỏa thuận với tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán; được yêu cầu tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán nơi mở tài khoản tạm khóa, đóng tài khoản thanh toán khi cần thiết; được gửi thông báo cho tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán về việc phát sinh tranh chấp về tài khoản thanh toán chung giữa các chủ tài khoản thanh toán chung;…

Có thể thấy, trong quan hệ gửi tiền, khách hàng với tư cách là bên gửi tiền

có rất nhiều quyền lợi Tuy nhiên, hiện nay pháp luật chưa có quy định về quyền của người gửi tiền được cung cấp thông tin khi bên nhận tiền gửi bị rơi vào tình trạng giám sát đặc biệt hoặc tình trạng kiểm soát đặc biệt Do hạn chế thông tin về ngân hàng thương mại rơi vào tình trạng giám sát hoặc kiểm soát đặc biệt nên khách hàng giao dịch thường xuyên với ngân hàng vẫn gửi tiền (hoặc chuyển tiền) vào tài khoản của mình nhưng sau đó không rút hoặc không sử dụng được tiền gửi,

có nguy cơ bị mất hoặc không được hoàn trả đầy đủ do tình trạng khó khăn về tài chính của ngân hàng Do vậy, theo quan điểm của tác giả, quyền được cung cấp thông tin của khách hàng khi ngân hàng xuất hiện tình trạng nêu trên cũng là một trong những nội dung cần được pháp luật xem xét quy định cụ thể

Tại Việt Nam, sự kiện đổ vỡ của hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân trên phạm

vi toàn quốc những năm 90 đã để lại cho chúng ta nhiều bài học sâu sắc và hậu quả lâu dài mà trước hết là lòng tin của khách hàng vào hệ thống ngân hàng Điều này một phần dẫn đến tâm lý lo ngại của người dân khi đứng trước lựa chọn gửi vốn nhàn rỗi vào ngân hàng Để có thể củng cố niềm tin của công chúng, vấn đề an toàn hoạt động ngân hàng luôn phải được coi là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong các

hoạt động ở cả khía cạnh hoạt động kinh doanh và khía cạnh quản lý nhà nước Vì vậy, một mặt pháp luật cần tạo hành lang pháp lý cho hoạt động của các NHTM, tạo

sự ổn định và sự lớn mạnh của hệ thống ngân hàng bằng các biện pháp bảo đảm an toàn đối với tiền gửi nói riêng và hoạt động huy động vốn nói chung; mặt khác mỗi NHTM cần có quy định cụ thể cũng như các biện pháp đảm bảo thực hiện trách nhiệm bảo vệ quyền lợi khách hàng khi gửi tiền tại NHTM

1.3.1 Phòng chống rủi ro và đảm bảo an toàn cho khách hàng gửi tiền tại NHTM

Ngoài các biện pháp bảo vệ quyền lợi chung cho khách hàng gửi tiền được các NHTM áp dụng theo quy định pháp luật như: trích lập dự trữ bắt buộc, tham gia bảo hiểm tiền gửi thì việc bảo vệ bí mật thông tin khách hàng gửi tiền cũng là một nội dung quan trọng, nhất là trong thời đại công nghệ số như hiện nay Mặt khác, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền cũng có sự khác biệt nhất định giữa khách hàng gửi tiền trực tiếp giao dịch tại ngân hàng và khách hàng gửi tiền qua hệ thống giao dịch điện tử Đối với khách hàng gửi tiền trực tiếp giao dịch tại Ngân hàng, Ngân hàng bảo đảm quyền lợi cho người gửi tiền bằng cách thực hiện quy trình nghiệp vụ nghiêm ngặt, đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật như việc nhận diện cá nhân, đối chiếu giấy tờ pháp lý, lấy chữ ký của khách hàng,… hay việc thông báo mất các sổ tiết kiệm/thẻ tiết kiệm đang lưu hành, tránh kẻ gian trục lợi; sử dụng camera ghi lại hình ảnh giao dịch của khách hàng phục vụ việc tra soát khi có khiếu nại của khách hàng hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền Trên thực tế, khách hàng gửi tiền, đặc biệt là khách hàng cá nhân trong nhiều trường hợp không thể biết đầy đủ trình tự, thủ tục để NHTM nhận tiền gửi và trách nhiệm của nhân viên ngân hàng phải làm gì để hoàn tất một giao dịch nhận tiền gửi Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp liên quan đến tiền gửi của khách hàng mà nguyên nhân là từ phía nhân viên ngân hàng thì ngân hàng phải liên đới chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại Đối với khách hàng gửi tiền thực hiện các giao dịch qua

hệ thống giao dịch điện tử, việc đảm bảo quyền lợi cho người gửi tiền chủ yếu được NHTM thực hiện thông qua các hình thức cảnh báo qua tin nhắn điện thoại, thiết lập dịch vụ tra cứu thông tin tài khoản, quy định hạn mức giao dịch qua hệ thống giao dịch điện tử, thiết lập quy trình xác thực hai lớp, dữ liệu của khách hàng khi lưu trữ, truyền trên mạng Internet phải được mã hóa hoặc che dấu và yêu cầu khách hàng bảo mật thông tin liên quan đến tài khoản và giao dịch của mình Ngoài

ra, khi có yêu cầu của khách hàng gửi tiền, ngân hàng có nghĩa vụ phong tỏa tài khoản tiền gửi để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng

Thực hiện trích lập dự trữ bắt buộc

Theo quy định tại Thông tư số 30/2019/TT-NHNN ngày 27/12/2019 về thực hiện dự trữ bắt buộc của các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, dự

trữ bắt buộc là số tiền mà các TCTD phải duy trì trên tài khoản thanh toán tại NHNN với mục đích chính là để dự trữ đảm bảo khả năng thanh toán tiền cho người gửi tiền khi TCTD gặp khó khăn về khả năng chi trả và khả năng thanh toán Đồng thời, nó là công cụ để Nhà nước điều chỉnh chính sách tiền tệ, đảm bảo an toàn cho hoạt động huy động vốn của NHTM Dự trữ bắt buộc được tính toán trên cơ sở số

dư tiền gửi huy động bình quân của từng loại tiền gửi phải dự trữ bắt buộc, tỷ lệ dự trữ bắt buộc được Thống đốc NHNN quy định trong từng thời kỳ NHNN ban hành Quyết định số 1158/QĐ-NHNN ngày 29/5/2018 về tỷ lệ dự trữ bắt buộc áp dụng cho các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài Theo quy định, tỷ lệ dữ trữ bắt buộc của các TCTD, Chi nhánh ngân hàng nước ngoài được tác giả tóm tắt tại bảng như sau:

Bảng 1.Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của các TCTD, Chi nhánh ngân hàng

nước ngoài

Loại TCTD

Tiền gửi VND Tiền gửi ngoại tệ

Không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới 12 tháng

Kỳ hạn từ

12 tháng trở lên

Tiền gửi của

tổ chức tín dụng ở nước ngoài

Tiền gửi khác không

kỳ hạn và có

kỳ hạn dưới

12 tháng

Tiền gửi khác có kỳ hạn từ 12 tháng trở lên

Theo quy định của Chính phủ

Theo quy định của Chính phủ

Theo quy định của Chính phủ

Theo quy định của Chính phủ

Tham gia bảo hiểm tiền gửi

Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là một loại bảo hiểm bắt buộc, không vì mục tiêu lợi nhuận nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của số đông khách hàng gửi tiền, nhất là những khách hàng gửi tiền cá nhân, bảo đảm cho sự an toàn của hệ thống

ngân hàng, xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, ngăn chặn sự đổ vỡ của hệ thống tài chính, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các NHTM có quy mô khác nhau trong nền kinh tế

Quy định pháp luật điều chỉnh về Bảo hiểm tiền gửi gồm có Luật BHTG 2012; Nghị định số 68/2013/NĐ-CP ngày 28/6/2013 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật BHTG; Thông tư 24/2014/TT-NHNN ngày 06/9/2014 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hướng dẫn một số nội dung về hoạt động bảo hiểm tiền gửi… Trong đó, quy định cụ thể rõ ràng về các đối tượng tham gia BHTG; quyền và trách nhiệm của các bên tham gia…

- Đối tượng tham gia bảo hiểm gồm có chủ thể nhận bảo hiểm, chủ thể tham gia bắt buộc và chủ thể hưởng quyền lợi

+ Chủ thể nhận bảo hiểm: là Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam có tên giao dịch quốc tế là Deposit Insurance of Vietnam (DIV) Đây là tổ chức tài chính do Nhà nước thành lập, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nhưng phải đảm bảo an toàn vốn và tự bù đắp chi phí, được miễn nộp các loại thuế Các tổ chức tham gia BHTG nếu gặp khó khăn về khả năng chi trả nhưng chưa đến mức phải đặt trong tình trạng kiểm soát đặc biệt thì tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam sẽ thực hiện các biện pháp hỗ trợ bằng cách: Cho vay hỗ trợ để chi trả tiền gửi được bảo hiểm; bảo lãnh các khoản vay để tổ chức tham gia BHTG có tiền chi trả tiền gửi được bảo hiểm; mua lại các khoản nợ và các hình thức khác theo quy định của pháp luật

+ Chủ thể tham gia bắt buộc: là các NHTM, ngân hàng này có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG và được quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại NHTM đó trong trường hợp ngân hàng này mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động

+ Chủ thể hưởng quyền lợi bảo hiểm: là các khách hàng gửi tiền bằng đồng Việt Nam tại các NHTM tham gia BHTG

Một trong những nghĩa vụ quan trọng của tổ chức tham gia BHTG là nộp phí BHTG Tổ chức tham gia BHTG phải tuân thủ quy định của pháp luật về mức phí BHTG, thủ tục nộp phí BHTG Trường hợp vi phạm nghĩa vụ nộp phí BHTG, tổ chức tham gia BHTG có thể phải gánh chịu các biện pháp chế tài do pháp luật quy định

Bảo mật thông tin của khách hàng

Vấn đề bảo mật thông tin của khách hàng là đề tài được dư luận quan tâm, nhất là khi việc rò rỉ, lộ bí mật thông tin khách hàng tại các NHTM ngày càng phổ biến, các đối tượng lợi dụng thông tin rò rỉ gây thiệt hại lớn đến tài sản của khách hàng cũng như làm giảm uy tín của NHTM trong quá trình cung ứng các dịch vụ cho khách hàng Tại Việt Nam, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công

nghệ và truyền thông, các NHTM cũng đã triển khai nhiều dịch vụ thanh toán, dịch

vụ ngân hàng mới phù hợp với xu thế áp dụng công nghệ trong lĩnh vực ngân hàng của các nước trong khu vực và trên thế giới Tuy nhiên, song song với sự phát triển của các dịch vụ đó là các hành vi khai thác thông tin cũng tinh vi hơn, việc xâm phạm bí mật thông tin của khách hàng trong hoạt động ngân hàng cũng trở nên phổ biến hơn Vì vậy, việc đảm bảo bí mật những thông tin và dữ liệu của khách hàng là một vấn đề cần thiết và có tính thực tế cao

Theo quy định tại Điều 6 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 đã ghi nhận quyền được bảo vệ bí mật thông tin của người tiêu dùng nói chung Theo đó,

“Người tiêu dùng được bảo đảm an toàn, bí mật thông tin của mình khi tham gia

giao dịch, sử dụng hàng hóa, dịch vụ, trừ trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu” Trong trường hợp các tổ chức, cá nhân vi phạm nghĩa vụ trên sẽ bị

xử phạt theo các chế tài quy định tại Điều 11, theo từng mức độ vi phạm sẽ áp dụng các chế tài phù hợp như: bị xử lý kỷ luật, phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự, phải bồi thường thiệt hại

Điều 16 Luật An toàn thông tin mạng 2015 quy định nguyên tắc bảo vệ

thông tin cá nhân trong đó: “Chủ thể xử lý thông tin cá nhân có trách nhiệm bảo

đảm an toàn thông tin mạng đối với thông tin do mình xử lý”; phải “xây dựng và công bố công khai biện pháp xử lý, bảo vệ thông tin cá nhân của tổ chức, cá nhân mình” Trong quá trình thu thập và sử dụng thông tin cá nhân, các chủ thể chỉ được

thu thập thông tin khi có sự đồng ý của cá nhân đó về phạm vi, mục đích của việc thu thập và sử dụng thông tin đó; chỉ sử dụng thông tin cá nhân đã thu thập vào mục đích khác mục đích ban đầu sau khi có sự đồng ý của chủ thể thông tin cá nhân; không được cung cấp, chia sẻ, phát tán thông tin cá nhân mà mình đã thu thập, tiếp cận, kiểm soát cho bên thứ ba, trừ trường hợp có sự đồng ý của chủ thể thông tin cá nhân đó hoặc theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền Luật này cũng ghi nhận trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong bảo vệ thông tin cá nhân trên mạng như: thiết lập kênh thông tin trực tuyến để tiếp nhận kiến nghị, phản ánh của

tổ chức, cá nhân liên quan đến bảo đảm an toàn thông tin cá nhân trên mạng Định

kỳ hằng năm tổ chức thanh tra, kiểm tra đối với tổ chức, cá nhân xử lý thông tin cá nhân; tổ chức thanh tra, kiểm tra đột xuất trong trường hợp cần thiết

Bên cạnh đó, với sự ra đời của BLHS 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 thì việc thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng được quy định Là tội phạm hình sự

và bị xử theo quy định tại Điều 291 của Bộ luật này Đây là quy định cụ thể nhất ghi nhận quyền được bảo vệ bí mật thông tin giao dịch khách hàng đồng thời xác định trách nhiệm của các cán bộ ngân hàng trong việc bảo vệ bí mật thông tin tài khoản của khách hàng Ngoài quy định này, BLHS 2015 còn có các quy định gián tiếp

điều chỉnh vấn đề này như quy định tại Điều 356: Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, Điều 357: Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ, Điều 361: Tội cố ý làm lộ bí mật công tác; tội chiếm đoạt, mua bán hoặc tiêu hủy tài liệu bí mật công tác, Điều 362: Tội vô ý làm lộ bí mật công tác; tội làm mất tài liệu

1.3.2 Phương thức giải quyết tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM

NHTM nhận tiền gửi của khách hàng, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng

và cung ứng các dịch vụ thanh toán là nội dung thường xuyên của hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ của các NHTM Do tính chất rủi ro của hợp đồng liên quan đến tài sản gắn liền với lợi ích, trong quá trình khách hàng gửi tiền và NHTM giao kết hợp đồng không tránh khỏi tranh chấp từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau (từ phía khách hàng gửi tiền, từ phía NHTM hoặc do quy định pháp luật không rõ ràng dẫn đến mâu thuẫn hai bên ) Để giải quyết tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM có 04 (bốn) phương thức giải quyết bao gồm: Thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và Tòa án Các bên tranh chấp có thể chọn lựa một phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp hoặc sử dụng phối hợp nhiều phương thức

Thương lượng

Là phương thức được các bên lựa chọn trước tiên và trong thực tiễn phần lớn các tranh chấp trong kinh doanh thương mại được giải quyết bằng phương thức này Nhà nước khuyến khích các bên áp dụng phương thức tự thương lượng để giải quyết các tranh chấp trên cơ sở tôn trọng quyền thỏa thuận của các bên Đối với tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM, việc áp dụng phương thức thương lượng là cần thiết Nó giúp giải quyết các vấn đề vướng mắc một cách nhanh chóng,

vì lợi ích của cả hai bên Tuy nhiên, do kết quả thương lượng cần dựa trên thiện chí của các bên, mà đối với các tranh chấp liên quan đến tài sản ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích nên thường mất nhiều thời gian và phải làm nhiều lần

Hòa giải

Hòa giải là hình thức giải quyết tranh chấp xuất hiện sớm nhất trong lịch sử

xã hội loài người trên nhiều lĩnh vực Hòa giải là việc các bên tranh chấp cùng

nhau bàn bạc, thỏa thuận để đi đến thống nhất một phương án giải quyết bất đồng giữa họ và tự nguyện thực hiện phương án đã thỏa thuận qua tự hòa giải hoặc thông qua bên trung gian (Hòa giải viên/trung tâm hòa giải) Tại Việt Nam, việc hòa giải tranh chấp Hợp đồng được coi trọng Các bên phải tự thương lượng, hòa giải với nhau khi phát sinh tranh chấp Khi thương lượng, hòa giải bất thành mới đưa ra Tòa án hoặc trọng tài giải quyết Ngay cả khi ra đến Tòa án, các bên vẫn có thể tiếp tục hòa giải với nhau Phương thức này giải quyết giải quyết tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM có ưu điểm tiết kiệm chi phí Cùng tham gia hòa giải là Trung gian hòa giải có kĩ năng, kiến thức chuyên môn giúp các bên tranh chấp tìm được hướng giải quyết đảm bảo quyền lợi của cả hai bên Tuy nhiên, khi đã có sự tham gia của bên thứ ba thì uy tín của NHTM không được đảm bảo và cũng không đem lại kết quả cao Một khi có bên thiếu thiện chí sẽ lợi dụng thủ tục hòa giải để trì hoản việc thực hiện nghĩa vụ của mình và có thể đưa đến hậu quả là bên có quyền lợi bị vi phạm mất quyền khởi kiện tại Tòa án hoặc trọng tài vì hết thời hạn khởi kiện Trong trường hợp này NHTM là tổ chức có trình độ hiểu biết pháp luật hơn sẽ dễ gây bất lợi cho khách hàng gửi tiền, đặc biệt là khách hàng cá nhân có tầm nhìn còn hạn chế

Trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận đưa ra những tranh chấp đã hoặc sẽ phát sinh giữa họ ra giải quyết tại Trọng tài Trọng tài sau khi xem xét sự việc tranh chấp, sẽ đưa ra phán quyết có giá trị cưỡng chế thi hành đối với các bên Phương thức giải quyết trọng tài cũng bắt nguồn từ sự thỏa thuận của các bên trên cơ sở tự nguyện Các bên được quyền thỏa thuận lựa chọn một Trọng tài phù hợp, chỉ định trọng tài viên để thành lập Hợp đồng (hoặc Ủy ban) Trọng tài giải quyết tranh chấp Khác với thương lượng hòa giải, trọng tài là một cơ quan tài phán (xét xử) Tính tài phán của trọng tài thể hiện ở quyết định trọng tài có giá trị cưỡng chế thi hành Khi khách hàng gửi tiền và NHTM xử lý tranh chấp bằng phương thức này thì cần phải có Thỏa thuận trọng tài thể hiện dưới hình thức văn bản và phải chỉ đích danh một trung tâm trọng tài cụ thể Phương thức này có ưu điểm thủ tục đơn giản, nguyên tắc trọng tài không công khai giúp các bên hạn chế sự tiết lộ các bí quyết kinh doanh, giữ được uy tín các bên

Tòa án

Khi tranh chấp hợp đồng phát sinh, nếu các bên không tự thương lượng, hòa giải với nhau thì có thể được giải quyết tại Tòa án Đây là phương thức thường được các bên tranh chấp kinh doanh thương mại sử dụng nhiều bởi quá trình và kết quả giải quyết tranh chấp mang tính bắt buộc, cưỡng chế thi hành Nhà nước có đủ biện pháp và công cụ cưỡng chế nếu bên vi phạm cố tình không thực hiện theo phán

quyết của Tòa án Ngoài ra, với nguyên tắc 2 cấp xét xử, những sai sót trong quá trình giải quyết tranh chấp có khả năng được phát hiện khắc phục Tuy nhiên, đối với riêng tranh chấp giữa khách hàng gửi tiền và NHTM thường ít muốn sử dụng phương thức này Bởi lẽ, NHTM với tư cách là “người vay tiền” đang muốn gây dựng uy tín và lòng tin công chúng thì đều không muốn công khai những sai phạm liên quan đến hoạt động kinh doanh của mình, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến

vị thế của NHTM Mặt khác, hầu hết các tranh chấp xảy ra mà sai phạm từ phía cán

bộ nhân viên của NHTM sẽ yêu cầu chịu trách nhiệm cá nhân bằng cách bồi thường thiệt hại cho khách hàng gửi tiền thông qua thương lượng và hòa giải

1.3.3 Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền trong trường hợp NTHM sáp nhập, mua lại, phá sản

NHTM bản chất cũng là một doanh nghiệp, việc hoạt động kinh doanh của NHTM có thể thuận lợi hoặc khó khăn phụ thuộc vào nhiều yếu tố Đến một thời điểm nào đó, vì nhiều nguyên do khác nhau, NHTM có thể đứng trước các nguy cơ chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, mua lại hoặc phá sản Khi NHTM rơi vào tình trạng này, điều mà hầu hết mọi người quan tâm đó là quyền lợi của khách hàng tại các ngân hàng này, đặc biệt là khách hàng gửi tiền sẽ được giải quyết ra sao?

Trong phạm vi đề tài, tác giả phân tích việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền trong trường hợp NHTM sáp nhập, mua lại và phá sản

Trường hợp NHTM sáp nhập, mua lại

Theo quy định tại Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2014: “ Một hoặc một số

công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập” và “Sau khi đăng ký doanh nghiệp, công ty bị sáp nhập chấm dứt tồn tại; công ty nhận sáp nhập được hưởng các quyền và lợi ích hợp pháp, chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị sáp nhập”

Như vậy, khi một hoặc một số NHTM cùng loại (sau đây gọi là ngân hàng bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một NHTM khác (sau đây gọi là ngân hàng nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang ngân hàng nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của ngân hàng bị sáp nhập Sau khi đăng ký doanh nghiệp thành công, ngân hàng bị sáp nhập sẽ chấm dứt tồn tại; ngân hàng nhận sáp nhập được hưởng các quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản của ngân hàng bị sáp nhập Trong trường hợp này, ngân hàng nhận sáp nhập

sẽ là chủ thể kế thừa mọi nghĩa vụ đối với khách hàng gửi tiền của ngân hàng bị sáp

nhập bao gồm nghĩa vụ thanh toán toàn bộ tiền gửi (tiền gốc và tiền lãi) cho khách hàng gửi tiền theo đúng thời hạn trong hợp đồng Thời điểm những năm 2010 –

2012, khi hàng loạt sự thay đổi của các NHTM diễn ra, để củng cố niềm tin và tránh gây hoang mang cho công chúng, NHNN đã ban hành Thông tư số 04/2010/TT-NHNN về sáp nhập, hợp nhất và mua lại TCTD, trong đó tại khoản 2 Điều 5 quy

định: “TCTD tham gia sáp nhập, hợp nhất, mua lại phải đảm bảo không ảnh hưởng

đến quyền lợi của khách hàng, đặc biệt là quyền lợi của người gửi tiền tại từng TCTD tham gia sáp nhập, hợp nhất, mua lại” Thực tế, tại Việt Nam thời điểm khi

SHB sáp nhập HBB, quyền lợi của khách hàng gửi tiền được hoàn toàn đảm bảo, đúng như lời phát biểu của ông Dương Quốc Anh – Chánh Thanh tra cơ quan giám

sát, Ngân hàng Nhà nước: “Đối với trường hợp HBB và SHB, toàn bộ quyền lợi của

người gửi tiền, các quyền, nghĩa vụ cũng như trách nhiệm của các bên liên quan với HBB sẽ tiếp tục được ngân hàng sáp nhập (trong trường hợp này là HBB) kế thừa

và tiếp tục thực hiện Ngân hàng Nhà nước sẽ giám sát chặt chẽ và kịp thời chỉ đạo các ngân hàng tham gia sáp nhập thực hiện đúng quy định của pháp luật, đảm bảo hoạt động kinh doanh của ngân hàng liên tục, không gián đoạn, đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền cũng như nghĩa vụ, trách nhiệm của các khách hàng khác tại HSB” (SBV, 2012) Do vậy, khách hàng gửi tiền tại NHTM trong

trường hợp sáp nhập, mua lại có thể yên tâm về quyền lợi của mình Với tư cách là

cơ quan quản lý Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền, NHNN sẽ theo sát chặt chẽ và đảm bảo cho quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại các NHTM

Trường hợp NHTM phá sản

Phá sản ngân hàng – điều tưởng chừng như không thể này lại hoàn toàn có thể xảy ra Mặc dù nguy cơ ngân hàng bị phá sản là rất nhỏ nhưng đối với khách hàng gửi tiền tại NHTM thì đây lại là vấn đề luôn quan tâm Với chủ trương tái cơ cấu mạnh mẽ ngành ngân hàng, tại Điều 146 Luật các tổ chức tín dụng sửa đổi được Quốc hội thông qua năm 2017, Chính phủ quyết định sẽ tiến hành cho phá sản các TCTD hoạt động yếu kém Chẳng hạn các TCTD cơ cấu tổ chức rườm rà, tính thanh khoản thấp, nợ xấu tăng cao, hoạt động trì trệ,… đến mức không thể phục hồi

dù qua thời gian được kiểm soát đặc biệt Tuy nhiên Chính phủ cũng nhấn mạnh sẽ

ưu tiên đảm bảo quyền lợi cho người gửi tiền Khi một TCTD tiến hành thủ tục phá sản, việc thanh lí tài sản và các khoản nợ sẽ thực hiện theo quy định tại Điều 101 Luật phá sản 2014:

“1 Việc phân chia giá trị tài sản của tổ chức tín dụng thực hiện theo thứ tự như sau:

a) Chi phí phá sản;

b) Khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế đối với người lao động, quyền lợi khác theo hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể đã ký kết;

c) Khoản tiền gửi; khoản tiền tổ chức bảo hiểm tiền gửi phải trả cho người gửi tiền tại tổ chức tín dụng phá sản theo quy định của pháp luật về bảo hiểm tiền gửi và hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam;

d) Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước; khoản nợ không có bảo đảm phải trả cho chủ nợ trong danh sách chủ nợ; khoản nợ có bảo đảm chưa được thanh toán do giá trị tài sản bảo đảm không đủ thanh toán nợ”

Như vậy, trong trường hợp NHTM phá sản, khách hàng gửi tiền tại NHTM

sẽ được thanh toán số tiền gửi dựa trên cơ sở phân chia giá trị tài sản của NHTM bị phá sản Mặt khác, theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật BHTG: “ BHTG là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được BHTG trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia BHTG lâm vào trình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản” Tuy nhiên, thực tế hiện nay BHTG chỉ chi trả tối đa 75 triệu đồng/ khách hàng Điều này có nghĩa là, trường hợp NHTM mất khả năng thanh toán thì khách hàng sẽ chỉ nhận được tối đa 75 triệu đồng tiền bảo hiểm bất kể khách hàng gửi vào NHTM số tiền nhiều hay ít Mặt khác, BHTG chỉ áp dụng đối với khách hàng gửi tiền là cá nhân, khách hàng gửi tiền là tổ chức không thuộc đối tượng được BHTG Đây cũng là vấn đề bất cập cần được xem xét và có hướng giải quyết hợp lý phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội và để khách hàng gửi tiền yên tâm khi “trao” tài sản cho NHTM

1.3.4 Tổ chức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan ngang Bộ trực thuộc Chính phủ, được Chính phủ giao nhiệm vụ quản lý lĩnh vực tiền tệ cũng như hoạt động ngân hàng, bao gồm hoạt động huy động vốn của các TCTD, trong đó có trách nhiệm trong việc bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của người gửi tiền và khách hàng của các

TCTD Theo quy định tại Điều 50 Luật NHNN năm 2010: “Thanh tra, giám sát

ngân hàng nhằm góp phần bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hệ thống các tổ chức tín dụng và hệ thống tài chính; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền và khách hàng của tổ chức tín dụng; duy trì và nâng cao lòng tin của công chúng đối với hệ thống các tổ chức tín dụng; bảo đảm việc chấp hành chính sách, pháp luật về tiền tệ và ngân hàng; góp phần nâng cao hiệu quả và hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng” Vai trò của NHNN cũng

được ghi nhận tại khoản 2 Điều 8 Luật BHTG 2012: “Ngân hàng Nhà nước Việt

Nam chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về bảo hiểm

tiền gửi” Vai trò của NHNN trong việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền được

thể hiện rõ bằng việc ban hành các quy định về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng; hướng dẫn, tổ chức đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ ngân hàng nâng cao ý thức khi tham gia giao dịch; tuyên truyền, phổ biến, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định pháp luật trong hoạt động kinh doanh…

Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTGVN)

BHTGVN được thành lập năm 1999 và đi vào hoạt động năm 2000, là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ BHTGVN hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, nhằm bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, góp phần duy trì sự

ổn định của hệ thống các TCTD, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng Cụ thể, đối với người gửi tiền, hoạt động của BHTGVN góp phần củng cố niềm tin của công chúng đối với hệ thống các TCTD, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền Đối với hệ thống các TCTD, BHTGVN tạo điều kiện thuận lợi cho hệ thống các TCTD phát triển lành mạnh, an toàn và huy động tiền gửi cho đầu tư phát triển, từ đó tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế đất nước phát triển bền vững

Cơ sở pháp lý đầu tiên tại nước ta điều chỉnh hoạt động BHTG là Nghị định

số 89/1999/NĐ-CP về BHTG; tiếp theo là Nghị định số 109/2005/NĐ-CP (sửa đổi

bổ sung một số điều của Nghị định 89) và hiện nay là Luật Bảo hiểm tiền gửi số 06/2012/QH13 Điều này thể hiện sự quan tâm ngày càng lớn của Đảng, Nhà nước

ta đối với chính sách bảo vệ người gửi tiền Từ khi được thành lập, trải qua hơn 20 năm với nhiều khó khăn và thách thức, BHTGVN đã chi trả tiền gửi được bảo hiểm cho người gửi tiền kịp thời, đúng quy định, góp phần nâng cao niềm tin công chúng đối với hệ thống tài chính, ngân hàng Đến nay, BHTGVN đang bảo vệ cho hơn 5 triệu tỷ đồng tiền gửi tại 1.282 tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi trong toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam (Phòng Tiếp thị truyền thông, 2020) Người gửi tiền còn được BHTGVN bảo vệ gián tiếp thông qua các nghiệp vụ BHTG khác nhằm góp phần đảm bảo an toàn hoạt động ngân hàng gắn với “vòng đời” của tổ chức tham gia BHTG như: Cấp và thu hồi chứng nhận tham gia BHTG, giám sát từ xa, kiểm tra tại chỗ, tham gia kiểm soát đặc biệt… Bên cạnh triển khai các hoạt động nghiệp

vụ, BHTGVN cũng tích cực tuyên truyền chính sách BHTG đến người gửi tiền và đây được coi là một trong những mục tiêu hàng đầu của BHTGVN Khi người dân hiểu rõ chính sách BHTG, niềm tin của họ vào hệ thống ngân hàng sẽ cao hơn Rủi

ro đột biến rút tiền gửi sẽ ít có khả năng xảy ra, hệ thống ngân hàng vì thế sẽ hoạt động an toàn hơn

Hiện nay, tổ chức BHTG là tổ chức quan trọng thực hiện vai trò bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền Tuy nhiên, quy định pháp luật về BHTG ở nước ta

vẫn còn nhiều vướng mắc như mức phí, hạn mức bảo hiểm, việc kiểm tra, giám sát của BHTG đối với các NHTM… cần được làm rõ nhằm thể hiện được đúng vai trò của BHTG trong công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền nói riêng và hoạt động kinh doanh của NHTM nói chung

1.4 Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

1.4.1 Yếu tố khách quan

Quy định pháp luật và các văn bản liên quan

Các hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng vốn dĩ là ngành hoạt động kinh doanh đặc biệt, chứa đựng nhiều rủi ro, có ảnh hưởng lớn đến Nhà nước và các chủ thể có liên quan, đòi hỏi phải có cơ chế pháp lý chặt chẽ và có chế độ bảo đảm quyền lợi của các chủ thể Đối với tiền gửi, chế độ dự trữ bắt buộc, bảo hiểm tiền gửi, nghĩa vụ bảo mật thông tin khách hàng gửi tiền,…được pháp luật chú trọng quy định bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của khách hàng gửi tiền, duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng NHTM huy động vốn dưới hình thức nhận tiền gửi của khách hàng sẽ phải thực hiện các quy định về đảm bảo an toàn cho nguồn vốn huy động từ nền kinh tế, như vậy mới tạo lòng tin cho người gửi tiền Về cơ bản, Nhà nước đã thiết lập một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, tạo cơ sở cho các NHTM tiến hành hoạt động kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật Đồng thời, pháp luật cũng hướng tới bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, đáp ứng nhu cầu gửi tiền

và sử dụng các dịch vụ ngân hàng, lựa chọn hình thức gửi tiền phù hợp với mục đích và yêu cầu của họ, tạo niềm tin cho khách hàng gửi tiền Tuy nhiên, do hệ thống pháp luật Việt Nam bao gồm nhiều lĩnh vực pháp luật song song với nhau và

có luật chung - luật chuyên ngành Một vấn đề xảy ra trên thực tế có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định pháp luật trong các lĩnh vực khác nhau, do vậy sự thay đổi của quy phạm pháp luật này có thể kéo theo nhu cầu thay đổi quy phạm pháp luật khác có liên quan Điều này ít nhiều ảnh hưởng đến việc bảo vệ các quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

Điều kiện kinh tế - xã hội

Điều kiện kinh tế - xã hội ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển nền kinh tế nói chung và hoạt động ngân hàng nói riêng Do vậy, phần nào nó cũng ảnh hưởng tới quyền lợi của các chủ thể tham gia trong lĩnh vực ngân hàng, cụ thể là quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng Chẳng hạn, một số chính sách pháp luật có liên quan đến trực tiếp tới bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền có thể được điều chỉnh xuất phát từ tình hình kinh tế - xã hội như: Chính sách lãi suất, chính sách điều chỉnh các loại tiền gửi, chính sách về bảo hiểm tiền gửi, chính sách về tỷ lệ bảo đảm an toàn vốn tối thiểu của các TCTD… Cụ thể như về lãi suất, căn cứ vào quan

hệ cung - cầu vốn; mức độ rủi ro thanh toán; rủi ro thị trường; lạm phát, tỷ suất lợi nhuận bình quân của nền kinh tế; mức biến động của tỷ giá và lãi suất thị trường quốc tế; chi phí quản lý kinh doanh của các TCTD, bao gồm cả chính sách thuế của Nhà nước đối với tiền gửi dân cư và hoạt động tín dụng,… Ngân hàng Nhà nước lượng hoá để xác định tính hợp lý và dự báo chiều hướng biến động của lãi suất thị trường, từ đó có sự tác động thích hợp thông qua việc điều hành công cụ chính sách tiền tệ để hướng lãi suất thị trường biến động phù hợp với các mục tiêu của chính sách tiền tệ Hay như chính sách về tỷ lệ an toàn vốn tối tiểu của các ngân hàng, xuất phát từ tình hình thực tế chuẩn bị cho việc áp dụng chuẩn Basel II (Basel II là phiên bản thứ hai của Hiệp ước Basel, trong đó đưa ra các nguyên tắc chung và các luật ngân hàng của ủy ban Basel về giám sát ngân hàng) vào hệ thống các ngân hàng, NHNN đã ban hành Thông tư số 41/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 quy định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài giảm từ mức 9% xuống mức 8%

1.4.2 Yếu tố chủ quan

Cơ chế hoạt động của NHTM

NHTM là chủ thể trong mối quan hệ giao dịch đối với khách hàng gửi tiền và có trách nhiệm trực tiếp đối với khách hàng cũng như khoản tiền gửi của khách hàng Dựa trên các quy định pháp luật, mỗi NHTM có cách thức riêng để triển khai và thực hiện đồng nhất trong toàn hệ thống Hiệu quả của việc thực thi quy định pháp luật cũng như quy định nội bộ về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền còn phụ thuộc vào nhiều yếu

tố, trong đó quan trọng nhất là cơ chế hoạt động của riêng mỗi NHTM Đối với người gửi tiền trực tiếp giao dịch tại Ngân hàng, Ngân hàng bảo đảm quyền lợi cho người gửi tiền bằng cách thực hiện quy trình nghiệp vụ nghiêm ngặt, đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật như việc nhận diện thông tin cá nhân, đối chiếu giấy tờ pháp lý, lấy chữ ký của khách hàng,…hay việc thông báo mất các sổ tiết kiệm/thẻ tiết kiệm đang lưu hành, tránh kẻ gian trục lợi; sử dụng camera ghi lại hình ảnh giao dịch của khách hàng phục vụ việc tra soát khi có khiếu nại của khách hàng hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền Trên thực tế, khách hàng gửi tiền trong nhiều trường hợp không thể biết đầy đủ trình tự, thủ tục để NHTM nhận tiền gửi và trách nhiệm của nhân viên ngân hàng phải làm gì để hoàn tất một giao dịch nhận tiền gửi Do vậy, việc NHTM quy định cũng như kiểm soát cơ chế hoạt động cũng ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền

Yếu tố kĩ thuật – công nghệ

Thông tin khách hàng hiện nay bị đánh cắp, mua bán như 1 loại hàng hóa,

mà pháp luật hiện hành thì chưa có quy định về loại tài sản là thông tin khách hàng Căn cứ Nghị định số 117/2018/NĐ-CP ngày 11/9/2018 của Chính phủ về giữ bí mật, cung cấp thông tin khách hàng của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước

ngoài và Quyết định số 45/2007/QĐ-NHNN ngày 17/12/2007 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về độ mật của từng loại tài liệu, vật mang bí mật nhà nước trong ngành Ngân hàng, thì bí mật nhà nước bao gồm cả thông tin khách hàng Do vậy, việc bảo mật thông tin khách hàng là trách nhiệm quan trọng của mỗi NHTM Với

sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghệ thông tin, đặc biệt tình hình tội phạm

sử dụng công nghệ cao gia tăng thì việc tăng cường các biện pháp đảm bảo an ninh,

an toàn hệ thống là vô cùng cần thiết cho hoạt động của Agribank cũng như các NHTM khác Việc đầu tư vào các kĩ thuật công nghệ góp phần đảm bảo việc bảo mật thông tin khách hàng cũng chính là bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại các NHTM

Rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên

Trong những năm gần đây, sự đòi hỏi về đạo đức nghề nghiệp đã được nhân rộng ra hầu hết các ngành nghề khác của xã hội Lĩnh vực ngân hàng cũng không là ngoại lệ và càng được lưu tâm hơn khi hàng loạt các đại án xảy ra liên tiếp trong thời gian qua, trong đó vấn đề đạo đức của cán bộ, nhân viên bị lên án một cách sâu sắc Cán bộ, nhân viên ngân hàng là những người trực tiếp tiếp xúc với khách hàng, nếu không có tư tưởng đạo đức đúng đắn trong quá trình thực hiện giao dịch, quy định nội bộ và tuân thủ pháp luật thì rất dễ xảy ra tình trạng trục lợi cá nhân, gây ra thiệt hại lớn cho ngân hàng cũng như khách hàng Do đó, yếu tố rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên cũng tác động đến công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM

1.5 Kinh nghiệm của một số NHTM về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền

Với tính chất là giao dịch/chuỗi giao dịch gắn liền với tài sản, hoạt động nhận tiền gửi của luôn chứa đựng không ít những rủi ro Vì vậy, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền không chỉ có vai trò quan trọng đối với cá nhân gửi tiền

mà còn với cả các NHTM Khi quyền lợi của khách hàng gửi tiền được đảm bảo, lợi ích đầu tiên của các NHTM đó là củng cố được niềm tin của khách hàng, giữ gìn uy tín và văn hóa kinh doanh, là nền tảng cho việc phát triển và mở rộng quy mô hoạt động Theo thống kê từ báo cáo tài chính và thông tin công bố của 27 ngân hàng trong nước, tính đến cuối năm 2019, tổng số dư tiền gửi khách hàng của nhóm ngân hàng này đạt hơn 7 triệu tỷ đồng (315 tỷ USD), tăng 15% so với cuối năm trước Nhóm Big 4 ngân hàng gồm Agribank, BIDV, Vietcombank, VietinBank vẫn là những cái tên dẫn đầu có số lượng tiền gửi khách hàng cao nhất.Trong đó, Agribank

là ngân hàng có số tiền gửi gia tăng nhiều nhất trong 1 năm, theo đó Agribank nhận thêm hơn 243.000 tỷ đồng (hơn 10 tỷ USD) tiền gửi Tiếp đó là Vietcombank với mức tăng hơn 126.000 tỷ đồng (gần 5,5 tỷ USD) Tiền gửi ở BIDV tăng thêm hơn 124.000 tỷ đồng (5,4 tỷ USD), Vietinbank vẫn là ngân hàng được nhiều khách hàng

lựa chọn gửi tiền với gần 67.000 tỷ tăng thêm năm qua (2,9 tỷ USD) (Vietnamdaily, 2020) Không thể phủ nhận một điều rằng, để đưa ra quyết định gửi tiền tại một NHTM, bất kỳ khách hàng nào cũng đều phải cân nhắc đến yếu tố uy tín, sự bảo đảm an toàn tiền gửi của hệ thống Ngân hàng đó Với số lượng NHTM gia tăng tại Việt Nam, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền ngày càng được quan tâm, đây là yếu tố mang tính cạnh tranh giữa các ngân hàng nhằm thu hút khách hàng lựa chọn nơi uy tín để gửi gắm tài sản của mình Đối với các biện pháp bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền đã có quy định pháp luật cụ thể như: trích lập

dự trữ bắt buộc, tham gia bảo hiểm tiền gửi, các NHTM đều thực hiện theo đúng quy định Ngoài ra, do cơ chế chính sách đặc thù riêng mà mỗi NHTM lại có nhiều cách thức khác nhau để thực hiện việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền Bên cạnh những mặt đạt được thể hiện qua các số liệu tăng trưởng huy động vốn tiền gửi thì vẫn còn một số hạn chế mà rất nhiều NHTM hiện nay gặp phải Cụ thể: trong quy trình thủ tục gửi, rút tiền; bảo mật thông tin khách hàng gửi tiền; vấn đề đạo đức của cán bộ, nhân viên…

Tại Vietinbank xảy ra vụ việc như sau: Trần Thị Thùy Dung (36 tuổi, ngụ thị trấn Long Thành, huyện Long Thành, nguyên là giao dịch viên PGD Long Thành, VietinBank chi nhánh Đồng Nai) bị VKSND tối cao truy tố 2 tội danh là lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản Theo cáo trạng của VKSND tối cao, Dung là giao dịch viên làm việc tại VietinBank chi nhánh Đồng Nai từ năm 2007-2017 Do quá trình kinh doanh cá nhân bị thua lỗ, để có tiền trả nợ và tiếp tục đầu tư, Dung đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để chiếm đoạt tiền gửi tiết kiệm của khách hàng do mình phụ trách tại PGD Long Thành, VietinBank chi nhánh Đồng Nai (Nhật Minh, 2019) Sau khi vụ việc xảy ra, Vietcombank đã phối hợp chuyển cơ quan điều tra xử lý vụ án theo đúng trình tự quy định pháp luật

Một vụ việc khách hàng mất tiền trong tài khoản Vietcombank như sau: Một

số khách hàng tại Thái Nguyên là chủ thẻ Vietcombank cho biết vào sáng 12/2/2018, khi vừa mới ngủ dậy họ đã tá hỏa khi nhận được nhiều tin nhắn thông báo biến động số dư trong tài khoản Vietcombank.Cụ thể, các giao dịch đều diễn ra trong khoảng rạng sáng 2-5h ngày 12/2 với cùng một phương thức Thông báo đầu tiên các khách hàng này nhận được đều là thông báo xem số dư trong tài khoản, sau

đó là liên tiếp các giao dịch rút tiền với số tiền 3 triệu đồng/giao dịch cho tới khi hết tiền trong tài khoản Tuy nhiên sau đó không lâu, Chi nhánh này đã ngay lập tức báo cáo lên Hội sở và xin phép linh hoạt xử lý hoàn trả giao dịch trong ngày hoặc chậm nhất lày ngày hôm sau để khách hàng yên tâm đón Tết Việc trình báo và làm việc với cơ quan chức năng liên quan đến điều tra tội phạm công nghệ cao sẽ được tiến hành đồng thời nhằm đảm bảo quyền lợi cho khách hàng (Hoàng Dung, 2018)