Luận văn nghiên cứu thực trạng giải quyết bồi thường của VKSND đối với các trường hợp bị oan, trên cơ sở đó, đưa ra các giải pháp, nhằm góp phần giải quyết tốt vấn đề BTTH cho [r]
Trang 1HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA H ổ CHÍ MINH
LẠI THỊ THU HƯƠNG
ÁP DỤNG PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI
CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG Tố TỤNG HÌNH s ự
CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
M ã s ố : 60 38 01
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ HÀNH CHÍNH QUOC GIA
HỔ CHÍ MINH
LUẬN VĂN THẠC s ĩ LUẬT
LVTHS 5311
THƯ VIỆN
Người hướng dẫn khoa học: TS Quách Sĩ Hùng
HỌC CHÍBH TRỊ - HÀNH CHỈNH QUỒÓ GIA HO CHÍ HBH
Vlệ N N H Ẩ N ơ d C & P H Á P LUẬT
PHÒNG TƯ LIỆU
a ’rw» ( F o
A-ĩ h.S"-.- ••
HÀ NỘI - 2007
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
Chương 1: c ơ SỞ LÝ LUẬN CỦA ÁP DỤNG PHÁP LUẬT B ổ i
THUỜNG THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG T ố TỤNG HÌNH S ự CỦA VIỆN KIỂM s á t n h â n d â n
1.1 Khái niệm tố tụng hình sự, cơ quan và người tiến hành tố tụng
hình sự gây thiệt hại cho người bị oan và trách nhiệm bổi thường
thiệt hại cho người bị oan
1.2 Áp dụng pháp luật nói chung và áp dụng pháp luật bồi thường
thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự của Viện kiểm
sát nhândân nói-riêng
1.3 Căn cứ áp dụng pháp luật trong bồi thường thiệt hại cho người
bị oan trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân
Chương 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT B ổ i THƯỜNG
THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG T ổ TỤNG HÌNH S ự CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
2.1 Thực trạng pháp luật về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân
2.2 Kết quả áp dụng pháp luật bồi thường thiệt hại cho người bị
oan trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân
Chương 3: NHỮNG YÊU CẦU TẤT YẾU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO
HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT B ổ i THƯỜNG THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG T ố TỤNG HÌNH s ự CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
Những yêu cầu trong việc áp dụng pháp luật bồi thường thiệt
hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát
nhân dân
Trang
1
7
7
31
41
50
50
55
85
Trang 33.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật bồi thường 92
thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự của Viện kiểm
sát nhân dân
NHỮNG BÀI VIẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG B ố 115 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 116
Trang 4DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ADPL : Áp dụng pháp luật
BLDS : Bộ luật Dân sự
BLHS : Bộ luật Hình sự
BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự
BTTH : Bồi thường thiệt hại
TAND : Tòa án nhân dân
TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao
THTT : Tiến hành tố tụng
TTHS : Tố tụng hình sự
VKS : Viện kiểm sát
VKSND : Viện kiểm sát nhân dân
VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao
XHCN : Xã hội chủ nghĩa
XHCN
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Vấn đề "làm oan người vô tội", "bỏ lọt tội phạm" và "minh oan trong tố tụng hình sự" đã và đang là mối quan tâm chung của toàn xã hội, đặc biệt là các cơ quan có thẩm quyền trong việc giải quyết các vụ án hình sự; trong đó
có ngành Kiểm sát nhân dân
Việc khắc phục oan, sai trong tố tụng hình sự là vấn đề không chỉ được quan tâm ở nước ta mà cũng được quan tâm ở nhiều nước trên thế giới
Công tác tư pháp ở nước ta trong những năm qua luôn được Đảng, Nhà
nước quan tâm nên đã có nhiều đổi mới, cải cách theo hướng tích cực, chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp đã nâng lên một bước, góp phần vào việc giữ vững an ninh, chính trị; trật tự an toàn xã hội; tạo môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập kinh
tế quốc tế Trong hoạt động của các cơ quan tư pháp thì công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm luôn được coi là công tác trọng tâm Các hoạt động này đều do những người làm việc trong các cơ quan tư pháp thực hiện; với mỗi con người cụ thể thì do nhiều lý do khác nhau, khó có thể tránh khỏi những sai sót dẫn đến làm oan người vô tội Song khi có những sai sót dẫn đến làm oan
người vô tội thì vấn đề quan trọng là ở chỗ phải tìm biện pháp khắc phục, trong
đó phải chú trọng việc nâng cao năng lực, nêu cao trách nhiệm và tạo những điều kiện cần thiết để những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng (THTT) hạn chế đến mức thấp nhất những sai lầm có thể xảy ra và nếu có xảy ra oan, sai thì phải kiên quyết khắc phục và phải bồi thường cho người bị oan
Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp của người bị oan trong hoạt động tố tụng nói chung và trong hoạt động tố tụng hình sự (TTHS) nói
Trang 6riêng Ngày 02 tháng 01 năm 2002, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 08- NQ/TW "Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới", Nghị quyết số 08-NQ/TW đã nêu rõ việc phải khẩn trương tiến hành và tổ chức thực hiện nghiêm túc các quy định của pháp luật về BTTH đối với những trường hợp bị oan trong hoạt động TTHS
Để triển khai thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW , ngày 17 tháng 3 năm 2003 ủ y ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số
38 8/2003/NQ-ƯBTVQH 11 về bổi thường thiệt hại (BTTH) cho người bị oan
do người có thẩm quyền trong hoạt động TTHS gây ra (từ đây gọi tắt là Nghị quyết số 388) Nghị quyết số 388 được ban hành là m ột chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước, đáp ứng được nguyện vọng của nhân dân trong tiến trình mở rộng dân chủ để phát triển và hội nhập Sự ra đời của nghị quyết này đã thực sự tạo ra những tiền đề cơ bản cho sự thay đổi quan điểm của các cơ quan tư pháp nói chung và của ngành Kiểm sát nhân dân nói riêng
về vấn đề BTTH cho người bị oan trong TTHS
Tại Hội nghị triển khai công tác năm 2005 của ngành Kiểm sát nhân dân (ngày 10/01/2005) tại Hà Nội, nguyên Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã chỉ rõ:
Ngành Kiểm sát cần tăng cường công tác kiểm tra, kịp thời phát hiện những yếu kém trong công tác kiểm sát để tìm biện pháp khắc phục, đồng thời kiên quyết xử lý những cán bộ vi phạm phẩm chất, đạo đức, lối sống để xây dựng ngành Kiểm sát nhân dân trong sạch vững mạnh, củng cố niềm tin của nhân dân đối với các cơ quan
tư pháp Để xảy ra những trường hợp khởi tố, truy tố oan trước hết thuộc về trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân Chúng ta phải nhìn nhận vấn đề này thật sâu sắc, phải hiểu với nỗi đau, nỗi khổ của người bị oan
Mặc dù Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) đã chỉ đạo, hướng dẫn các Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) địa phương tháo gỡ những khó
Trang 7khăn, vướng mắc trong việc thụ lý, giải quyết yêu cầu của người bị oan, tổ chức các đoàn kiểm tra, hướng dẫn việc rà soát, lập hồ sơ và chỉ đạo kiểm điểm, xác định trách nhiệm của các cá nhân có liên quan đến việc làm oan; song hoạt động áp dụng pháp luật (ADPL) về BTTH cho người bị oan vẫn chưa đạt được những kết quả như mong muốn; nhiều vụ việc đòi bồi thường đến nay vẫn chưa giải quyết dứt điểm Tình hình trên do nhiều nguyên nhân, nhưng trước hết là do các vãn bản pháp luật của Nhà nước quy định về việc giải quyết BTTH cho người
bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động TTHS gây ra chưa chưa đồng bộ, thiếu cụ thể và có khi không thống nhất nên chưa phát huy được hiệu quả cao Nhìn nhận từ bình diện lý luận cho thấy, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập có hệ thống và toàn diện về việc ADPL BTTH cho người bị oan trong TTHS của VKSND
Từ những vấn đề nêu trên, có thể thấy việc nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn ADPL về BTTH cho người bị oan trong TTHS của VKSND đang được đặt ra như một nhu cầu cấp bách trong hoạt động của ngành Kiểm sát nhân
dân Từ nhận thức như vậy, tôi đã chọn vấn đề "Áp dụng pháp luật bồi
thường thiệt hại cho người bị oan trong tô' tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân ở Việt Nam hiện nay" làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Ở Việt Nam, vấn đề BTTH cho người bị oan do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra đã bước đầu được chú ý nghiên cứu, với các công trình, bài viết của các tác giả như:
- Tưởng Bằng Lượng - Xấc định trách nhiệm đền bù thiệt hại giữa cơ
quan và cá nhân gây ra trong hoạt động tố tụng hình sự, Tạp chí Tòa án nhân
dân (TAND), số 1, tháng 2 năm 1999
- Nguyễn Thanh Tịnh - Bàn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của
Nhà nước trong hoạt động tố tụng hình sự, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Bộ
Tư pháp, số 3 tháng 5 năm 2000
Trang 8- Tiến sĩ Dương Thanh Mai, Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu khoa học cấp
Bộ về: "Bồi thường thiệt hại do bị bắt, giữ, xét xử oan, sai ở Việt Nam và một
s ố nước trên thê'giới", kết quả đề tài được tóm tắt đăng trên Tạp chí Nghiên
cứu Lập pháp, số 6, tháng 7 năm 2001
- Nguyễn Hữu Ước - Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của
cơ quan tiến hành tố tụng gây ra - Luận văn Thạc sĩ luật học năm 2001.
- Lê Mai Anh - Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ
quan tiến hành tố tụng gây ra - Luận án Tiến sĩ luật học năm 2002, Đại học
Luật Hà Nội
- Lê Minh Thắng - Bảo đảm quyền của công dân được bồi thường thiệt
hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay - Luận văn Thạc sĩ luật học năm 2006.
Các công trình khoa học nêu trên đã bàn đến vấn đề BTTH cho người bị oan do người có thẩm quyền trong cơ quan tiến hành TTHS gây ra, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường nhà nước trong lĩnh vực tư pháp, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân
Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về BTTH cho người bị oan trong TTHS do người có thẩm quyền của VKSND gây
ra, dưới góc độ lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
3 Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của luận văn
- Mục đích của luận vãn là nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến ADPL BTTH cho người bị oan trong TTHS do người có thẩm quyền của VKSND gây ra Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả ADPL của VKSND trong BTTH cho người bị oan trong TTHS
- Để đạt được mục đích nêu trên, luận văn đặt ra và thực hiện những nhiêm vu sau:
Trang 9+ Phân tích những vấn đề lý luận chung để làm rõ khái niệm, đặc điểm
và các giai đoạn ADPL nói chung, trong BTTH cho người bị oan trong TTHS của VKSND nói riêng
+ Đánh giá thực tiễn để làm rõ tình trạng oan trong TTHS và thực trạng giải quyết BTTH cho người bị oan của ngành Kiểm sát nhân dân trong thời gian qua
+ Xác định phương hướng, nội dung và các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả ADPL về BTTH đối với các trường hợp bị oan trong TTHS mà chủ thể áp dụng là VKSND
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Nghiên cứu những vấn đề lý luận về ADPL trong việc BTTH về tinh thần và vật chất cho người bị oan trong TTHS theo các tài liệu khoa học ở các
cơ sở đào tạo và ở VKSNDTC
+ Căn cứ để xác định trách nhiệm BTTH cho người bị oan của VKSND
+ Nghiên cứu thực trạng ADPL BTTH đối với các trường hợp bị oan trong hoạt động TTHS thuộc trách nhiệm của ngành Kiểm sát nhân dân từ khi Nghị quyết số 388 được ban hành đến nay
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn
- Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước ta về bảo đảm các quyền cơ bản của công dân trong TTHS
- Bên cạnh đó, khi thực hiện luận văn, tác giả đã sử dụng những nghiên cứu của chuyên ngành lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật cùng với phương pháp nghiên cứu khoa học khác như: phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, tọa đàm, xin ý kiến chuyên gia
Trang 105 Những đóng góp về khoa học của luận văn
Luận văn nghiên cứu thực trạng giải quyết bồi thường của VKSND đối với các trường hợp bị oan, trên cơ sở đó, đưa ra các giải pháp, nhằm góp phần giải quyết tốt vấn đề BTTH cho người bị oan trong TTHS như: hoàn thiện pháp luật về giải quyết BTTH, nâng cao năng lực, nêu cao trách nhiệm của VKSND, nâng cao ý thức pháp luật cho công dân Đó là những giải pháp, một mặt mang tính tình huống để giải quyết nhanh chóng những tồn đọng trước mắt, mặt khác cũng có tính định hướng chiến lược có ý nghĩa đối với tiến trình xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân và vì dân
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận vãn
Là công trình chuyên khảo đầu tiên làm sáng tỏ những vấn đề lý luận
và thực tiễn về ADPL BTTH cho người bị oan do VKSND gây ra trong giải quyết án hình sự; đề xuất một số giải pháp nhằm đảm bảo việc ADPL trong lĩnh vực này của VKSND, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay Do đó luận văn có thể được các Kiểm sát viên, Kiểm tra viên và cán bộ trong ngành Kiểm sát nhân dân vận dụng vào công tác thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả ADPL BTTH cho người bị oan Với ý nghĩa như vậy, luận vãn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo khi học tập, nghiên cứu về chuyên ngành lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn bao gồm 3 chương và 7 tiết
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Mai Anh (2004), Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ
quan tiến hành tố tụng gây ra, Nxb Lao động - xã hội, Hà Nội.
2 Hoàng Thế Anh (2005), "Qua hai năm thực hiện Nghị quyết 388 trong
ngành Kiểm sát nhân dân", Kiểm sất, (16).
3 Ban cán sự Đảng - Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2006), Báo cáo s ố
03/BCS-VKSNDTC ngày 517 kết quả thực hiện Nghị quyết 49-NQ/TW của
Bộ Chính trị trong ngành Kiểm sát nhân dân 6 tháng đầu năm 2007, Hà Nội.
4 Bộ Tài chính (1988), Thông tư số38/TT-BTC ngày 0416 hướng dẫn về việc
lập dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước cho bồi thường thiệt hại, Hà Nội.
5 Nguyễn Ngọc Chí, Đào Thị Hà (2003), "Oan và sai trong tố tụng hình sự",
Nghiên cứu lập phấp, (2).
6 Chính phủ (1997), Nghị định sô' 47/NĐ-CP, ngày 3/5/1997, về việc giải
quyết bồi thường thiệt hại do công chức, viên chức, người có thẩm quyền của cấc cơ quan tiêh hành tố tụng gây ra, H à Nội.
7 Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa luật (2001), Giáo trình lý luận chung về
Nhà nước và pháp luật, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội.
8 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Nghị quyết sô' 08/N Q -TW ngày 02/01
của Bộ Chính trị về một sô' nhiệm vụ trọng tâm công tác tư phấp trong thời gian tới, Hà Nội.
9 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết sô'48/N Q -TW ngày 2/6 của
Bộ Chính trị về hoàn thiện hệ thôhg pháp luật Việt N am đêh năm
2020, Hà Nội.
10^ Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết sô' 49/N Q -TW ngày 2/6 của
Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp tới năm 2020, Hà Nội.
11 Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2004), Giáo trình Lý luận chung
về nhà nước và phấp luật, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội.