Pháp luật về quyền lợi của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại - Hạn chế và hướng hoàn thiện

Một số Luận văn thạc sĩ luật học liên quan đến vấn đề thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại như: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giải q[r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt vi

Tóm tắt vii

LỜI NÓI ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2

2.1 Mục tiêu chung 2

2.2 Mục tiêu cụ thể 2

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 3

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 5

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT 6

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA BỊ ĐƠN ÁP DỤNG TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 7

1.1 TỔNG QUAN VỀ TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 7

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm tranh chấp kinh doanh, thương mại 7

1.1.1.1 Khái niệm tranh chấp kinh doanh, thương mại 7

1.1.1.2 Đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại .9

1.1.2 Các hình thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại 11

1.1.2.1 Hình thức thương lượng 11

1.1.2.2 Hình thức hòa giải 12

1.1.2.3 Hình thức trọng tài 13

1.1.2.4 Hình thức Tòa án 14

1.2 TỔNG QUAN VỀ BỊ ĐƠN TRONG TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 14

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 14 1.2.1.1 Khái niệm về bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 14

1.2.1.2 Đặc điểm bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 15

1.2.2 Phân loại bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 16

1.2.2.1 Căn cứ vào hình thức giải quyết tranh chấp 16

1.2.2.2 Căn cứ vào mục đích tham gia quan hệ pháp luật 16

1.2.3 Thời điểm phát sinh và chấm dứt tư cách bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 17

1.2.3.1 Thời điểm phát sinh tư cách bị đơn 17

1.2.3.2 Thời điểm chấm dứt tư cách bị đơn 18

1.3 TỔNG QUAN VỀ QUYỀN CỦA BỊ ĐƠN ÁP DỤNG TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 18

1.3.1 Khái niệm, đặc điểm về quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại 18

1.3.1.1 Khái niệm 18

1.3.1.2 Đặc điểm về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại 189

1.3.2 Phân loại quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại 21

1.3.2.1 Căn cứ vào các giai đoạn tố tụng 21

1.3.2.2 Căn cứ vào khả năng thực hiện 23

1.3.2.3 Căn cứ vào hình thức giải quyết tranh chấp 24

1.4 HỆ THỐNG CÁC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN QUYỀN CỦA BỊ ĐƠN ÁP DỤNG TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 24

1.4.1 Trong tố tụng tòa án 24

1.4.2 Trong tố tụng trọng tài 27

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA BỊ ĐƠN ÁP DỤNG TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI – HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN 33

2.1 CÁC QUYỀN ĐẶC THÙ CỦA BỊ ĐƠN TRONG TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 33

2.1.1 Quyền được thông báo về việc bị khởi kiện 34

2.1.1.1 Quy định của pháp luật 34

2.1.1.2 Hạn chế và hướng hoàn thiện 35

2.1.2 Quyền chấp nhận hoặc bác bỏ yêu cầu của nguyên đơn, người có quyền lợi,

nghĩa vụ liên quan 37

2.1.2.1 Quy định của pháp luật 37

2.1.2.2 Hạn chế và hướng hoàn thiện 38

2.1.3 Quyền của bị đơn trong thủ tục hòa giải tranh chấp kinh doanh, thương mại 40

2.1.3.1 Quyền không tham gia hòa giải 40

2.1.3.2 Quyền tham gia hòa giải 42

2.1.3.3 Bất cập và hướng hoàn thiện 43

2.1.4 Quyền đưa ra yêu cầu phản tố, kiện lại của bị đơn 47

2.1.4.1 Khái niệm về yêu cầu phản tố, kiện lại 47

2.1.4.2 Bản chất và phạm vi yêu cầu phản tố, kiện lại 478

2.1.4.3 Thời điểm yêu cầu phản tố, kiện lại 51

2.1.4.4 Thủ tục yêu cầu phản tố, kiện lại 54

2.2 MỘT SỐ QUYỀN CỦA BỊ ĐƠN VỚI TƯ CÁCH ĐƯƠNG SỰ TRONG TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 55

2.2.1 Quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng 55

2.2.1.1 Quy định của pháp luật 55

2.2.1.2 Hạn chế và hướng hoàn thiện 58

2.2.2 Quyền yêu cầu áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời 59

2.2.2.1 Quy định của pháp luật 59

2.2.2.2 Hạn chế và hướng hoàn thiện 65

KẾT LUẬN 69

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

PHỤ LỤC 1

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

BLTTDS Bộ Luật tố tụng dân sự

CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

GĐ-TANDTC Giải đáp – Tòa án nhân dân tối cao

NQ-HĐTP Nghị quyết – Hội đồng thẩm phán

TTGQCVAKT Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế TTTM Trọng tài thương mại

TÓM TẮT

Ngoài lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài nghiên cứu luận văn gồm có 02 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

Chương này tập trung làm rõ bản chất, sự hình thành và phát triển về quyền của

bị đơn, làm rõ cơ sở lý luận chung nhất về tranh chấp kinh doanh, thương mại và quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến quyền của bị đơn Từ đó, làm cơ sở phân tích các quy định của pháp luật về quyền của bị đơn trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

Chương 2: Quy định của pháp luật về quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại – Hạn chế và hướng hoàn thiện

Trong chương này tập trung phân tích các quy định pháp luật hiện hành và các văn bản liên quan đến quyền của bị đơn, thực trạng, những bất cập hạn chế khi áp dụng Từ đó, đưa ra những đề xuất hoàn thiện nhằm đảm bảo quyền lợi của bị đơn nói riêng, góp phần bảo vệ quyền con người nói chung, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp

LỜI NÓI ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Quyền con người là một giá trị cao quý, là thành quả chung của toàn thể nhân loại vì ấm no, tự do, bình đẳng và được tôn trọng nhân phẩm của tất cả mọi người Quyền con người là một hệ thống giá trị toàn cầu phổ biến nhằm tạo ra một khuôn khổ

để xây dựng hệ thống quyền con người được các quy phạm và tiêu chuẩn quốc tế bảo

vệ1 Từ các quyền chung của con người, mỗi quốc gia đã xây dựng hệ thống quyền công dân phù hợp với lịch sử và truyền thống văn hóa dân tộc và chính sách riêng của Nhà nước đó Các quyền dân sự chính trị được chính thức pháp điển hóa trong luật pháp quốc tế kể từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, đặc biệt với việc Liên hợp quốc thông qua Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948 và Công ước quốc

tế về quyền dân sự, chính trị năm 1966 Với vai trò đặc biệt quan trọng của các quyền dân sự mà luật pháp quốc tế về quyền con người cũng như Hiến pháp của hầu hết các nước đều đặt các quyền con người lên hàng đầu

Vấn đề quyền con người ở Việt Nam rất được quan tâm và được ghi nhận trong Hiến Pháp Tại Điều 3 Hiến pháp năm 2013 thể hiện “Nhà nước đảm bảo và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện”

Trong điều kiện kinh tế ngày càng phát triển, đặc biệt khi Việt Nam đã gia nhập

Tổ chức Thương mại thế giới, các quan hệ kinh doanh, thương mại ngày càng đa dạng, phong phú và mang những diện mạo, sắc thái mới Tương ứng với sự đa dạng phong phú của các quan hệ này, các tranh chấp kinh doanh, thương mại ngày càng phức tạp

và với số lượng lớn Thêm vào đó để cho đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước phát huy được sức mạnh to lớn, đạt được mục đích đã đề ra một cách toàn diện hơn trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thật sự là của nhân dân, do nhân dân và vì lợi ích nhân dân mà phục vụ Và để đạt được điều đó, để phù hợp với tình hình đất nước ngày càng phát triển cùng với xu thế toàn cầu hóa, thì Việt Nam phải tiến hành đẩy mạnh hơn nữa hoạt động cải cách trên tất cả các lĩnh vực mà trong

đó đặc biệt trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại thì quyền của bị đơn trong phát sinh

1Wilfgang Benedek, Tìm hiểu về quyền con người – Tài liệu hướng dẫn về giáo dục quyền con người (2008),

Nxb Tư pháp, Hà Nội, tr.16

tranh chấp kinh doanh, thương mại cần phải đảm bảo vì đó là nhu cầu thiết yếu, quan trọng để bảo vệ cho bị đơn trong các tranh chấp của họ

Trong nền kinh tế thị trường thì kinh doanh, thương mại diễn ra ngày càng đa dạng và phổ biến2 Chính vì vậy, kinh doanh, thương mại đóng vai trò vô cùng to lớn

và có vị trí quan trọng trong sự phát triển nền kinh tế đất nước

Các tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại thì không thể tránh khỏi Do đó, để các quan hệ trong hoạt động kinh doanh, thương mại phát triển lành mạnh có trật tự và đóng góp vào sự phát triển chung của đời sống kinh tế xã hội của đất nước, pháp luật Việt Nam cần có những quy định về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại để bảo đảm sự bình đẳng và an toàn pháp lý trong hoạt động kinh doanh, thương mại Tuy nhiên, vấn đề quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại vẫn chưa được quy định cụ thể, rõ ràng và hơn hết trong thực tiễn bảo vệ quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại vẫn chưa được chú trọng, chưa chặt chẽ, những quyền này còn mang tính hình thức, chưa thật sự khả thi nên chưa thật sự đảm bảo quyền lợi cho bị đơn trong tranh chấp kinh doanh,

thương mại Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Pháp luật về quyền của bị đơn áp

dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại – Hạn chế và hướng hoàn thiện” làm luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Luật của mình

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu chung

Góp phần hoàn thiện quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại giải quyết tại Tòa án và Trọng tài thương mại

2.2 Mục tiêu cụ thể

Đề tài nghiên cứu có hệ thống về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại trên cơ sở đã làm rõ các vấn đề lý luận về quyền của bị đơn, đặc biệt đi sâu vào nghiên cứu những bất cập của các quy định về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án và phương thức giải quyết bằng Trọng tài Trên cơ sở nghiên cứu quy định của pháp luât hiện hành và thực tiễn áp dụng pháp luật về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án và phương thức Trọng tài, từ đó phát hiện những hạn chế, thiếu sót của pháp luật và thực tiễn áp dụng Để đạt được mục tiêu đó, phải giải quyết được các vấn đề như:

2 Điều 3 Luật TM năm 2005; Điều 4 Luật DN năm 2014

Thứ nhất, làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến bị đơn và quyền của bị

đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại

Thứ hai, tìm hiểu quy định của pháp luật về quyền của bị đơn trong tranh chấp

kinh doanh, thương mại theo hình thức Tòa án và Trọng tài

Thứ ba, đưa ra những tồn tại, bất cập cùng những ý kiến đề xuất để hoàn thiện

các quy định về quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại theo hình thức giải quyết tranh chấp bằng Tòa án và Trọng tài

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Trong lĩnh vực khoa học pháp lý đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về vấn đề giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo những khía cạnh khác nhau Nhằm đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, có thể chia thành nhóm các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài như:

Nhóm công trình nghiên cứu làm rõ lý luận của việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại: Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam, Nxb: Đại học Quốc gia Hà Nội (2017);

Các bài Tạp chí chuyên ngành Luật học như: Giải quyết tranh chấp kinh doanh,

thương mại theo quy định của BLTTDS năm 2004 của tác giả Viên Thế Giang (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 12/2005); Giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế

bằng con đường Tòa án của tác giả Nguyễn Vũ Hoàng (NXB Thanh niên, năm 2003);

Về mở rộng thẩm quyền của Toà án cấp huyện trong việc giải quyết các tranh chấp

kinh doanh, thương mại theo BLTTDS của tác giả Vũ Thị Hồng Vân (Tạp chí Kiểm sát số 01/2006);

Nhóm công trình nghiên cứu về những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại: Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp kinh doanh theo BLTTDS và các vấn đề đặt ra trong thực tiễn thi hành của tác giả Phan Chí Hiếu (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 06/2005);

Nhóm công trình nghiên cứu kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án: Hoàn thiện các quy định về biện pháp khẩn cấp tạm thời để đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong giải quyết tranh

chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy (Tạp chí Kiểm sát số 22/2014); Hoàn thiện quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh

doanh, thương mại của Tòa án của tác giả Nguyễn Duy Phương (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 01/2015);

Một số Luận văn thạc sĩ luật học liên quan đến vấn đề thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại như: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án nhân dân cấp huyện của tác giả Nguyễn Vũ Hoàng; Thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh của Toà án theo Bộ luật tố tụng dân sự - Những điểm mới và các vấn đề đặt ra cho thực tiễn thi hành của tác giả Bùi Nguyễn Phương Lê; Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự - Những vướng mắc và giải pháp khắc phục của tác giả Khuất Thu Hương; Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án nhân dân - Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tác giả Phạm Thị Ban; Phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Trọng tài và Toà án dưới góc độ so sánh của tác giả Cao Thị Thanh Thuỷ

Các công trình trên đã góp phần quan trọng vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, nhất là pháp luật tố tụng dân sự và các luật liên quan đến hoạt động kinh doanh, thương mại, về thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại trong thời gian qua Các công trình nghiên cứu cũng đưa ra nhiều giải pháp có giá trị trong việc góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại Tuy nhiên, các nhóm công trình trên tập trung nghiên cứu về tranh chấp kinh doanh, thương mại nói chung nhưng chưa đưa ra các giải pháp tổng thể để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả của hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại Hơn nữa nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn đang tiếp tục được đặt ra và có nhu cầu giải quyết hoặc chưa được cập nhật trong pháp luật hiện hành Đây là vấn đề cấp thiết đặt ra trong tiến trình hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, hệ thống pháp luật kinh tế nói riêng ở Việt Nam Đặc biệt, chưa có một công trình chuyên biệt nào nghiên cứu quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại kết hợp giữa tố tụng Tòa án và tố tụng Trọng tài Vì vậy,

đề tài này sẽ đi sâu nghiên cứu lý luận cũng như thực tiễn để kiến nghị các giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại, đảm bảo quyền của bị đơn nói riêng, góp phần bảo vệ quyền con người nói chung

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam về phát triển kinh tế xã hội, về xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế cũng như trong quá trình giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại

Phương pháp lịch sử được sử dụng để tìm hiểu bản chất, sự hình thành và phát triển các quy định pháp luật về bị đơn và quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại

Phương pháp phân tích, tổng hợp để nhận thức một cách khái quát và chi tiết,

cụ thể về các vấn đề được nghiên cứu

Phương pháp so sánh được sử dụng để làm rõ những điểm khác biệt về các quy định pháp luật trong tố tụng Tòa án và tố tụng Trọng tài Mặt khác, so sánh các quy định pháp luật trước đây và quy định pháp luật hiện hành

Phương pháp diễn giải, bình luận để làm rõ các vấn đề lý luận liên quan đến quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

- Phạm vi nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu phân tích đánh giá các quy định của pháp luật về quyền của bị đơn áp dụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo hình thức Tòa án và Trọng tài Luận văn không nghiên cứu các quy định của pháp luật về quyền của các đương sự khác trong tranh chấp kinh doanh, thương mại như: Quyền của nguyên đơn, quyền của người có quyền và nghĩa

vụ liên quan,… cũng như không nghiên cứu quy định về trình tự giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

Quyền của bị đơn trong tranh chấp kinh doanh, thương mại được quy định rất rộng trong BLTTDS năm 2015 và Luật TTTM năm 2010 Tuy nhiên, đề tài chỉ nghiên cứu các nhóm quyền đặc thù của bị đơn theo Điều 72 của BLTTDS năm 2015 và một

số quyền chung với tư cách là đương sự theo quy định tại Điều 70 của BLTTDS năm

2015 Trên sơ sở đó, so sánh với quyền của bị đơn theo quy định của Luật TTTM năm

2010

- Phạm vi không gian: Các quy định của pháp luật áp dụng tại Việt Nam

- Phạm vi thời gian: Quy định của pháp luật về quyền của bị đơn theo quy định tại BLTTDS năm 2015, Luật TTTM năm 2010 và văn bản hướng dẫn thi hành