Án lệ trong hệ thống thông luật (common law) có vai trò hết sức quan trọng, chúng được coi là nguồn của luật không thành văn áp dụng để giải quyết các vấn đề tương tự và là cơ sở để đảm bảo sự nhất quán trong hoạt động xét xử. Thời gian trở lại đây, án lệ đã và đang dần khẳng định được vị trí và vai trò của mình không riêng chỉ ở hệ thống pháp luật các nước thuộc dòng họ Common Law mà nó còn lan rộng trên toàn thế giới. các quốc gia thuộc các dòng họ pháp luật khác cũng đã nghiên cứu và phát triển án lệ ở quốc gia mình, tại dòng họ civil law vị trí vai trò của án lệ cũng đã được đề cao hơn so với thời kì trước đây, Đặc biệt là đối với Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển mình của án lệ, án lệ được coi trọng và đưa vào trong thực tiễn áp dụng. Vậy Xu hướng phát triển của án lệ trong hệ thống nguồn pháp luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law như thế nào? Vấn đề phát triển án lệ ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay ra sao? Bài viết sau đây sẽ đi sâu làm rõ vấn đề này.
Trang 1VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT HÀ NỘI
BÀI TẬP LỚN HỌC KỲ
MÔN LUẬT SO SÁNH
Đề số 6: Anh/chị hãy bình luận về xu hướng phát triển án lệ trong hệ thống
nguồn pháp luật thành văn của các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civilaw
và liên hệ với Việt Nam.
Tên sinh viên: Đoàn Thái Phong
Mã số sinh viên: 1453801010189
Hà Nội – 2016
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 1
I – KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ÁN LỆ VÀ DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW 1
1.1 Khái quát về án lệ 1
1.2 Khái quát về dòng họ pháp luật Civil Law 3
II – VỊ TRÍ CỦA ÁN LỆ TRONG DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW 4
2.1 Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng 4
2.2 Án lệ trong giai đoạn gần đây được coi trọng hơn trong dòng họ pháp luật civil law 6
III ÁN LỆ Ở VIỆT NAM 10
3.1 Sự thay đổi vị thế của án lệ ở Việt Nam 10
3.2 Kinh nghiệm cần thiết cho việc phát triển án lệ ở Việt Nam 16
KẾT LUẬN 19
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
Trang 3nó còn lan rộng trên toàn thế giới các quốc gia thuộc các dòng họ pháp luậtkhác cũng đã nghiên cứu và phát triển án lệ ở quốc gia mình, tại dòng họ civillaw vị trí vai trò của án lệ cũng đã được đề cao hơn so với thời kì trước đây, Đặcbiệt là đối với Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển mình của án lệ, án lệ đượccoi trọng và đưa vào trong thực tiễn áp dụng Vậy Xu hướng phát triển của án lệtrong hệ thống nguồn pháp luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộc dòng
họ civil law như thế nào? Vấn đề phát triển án lệ ở Việt Nam trong giai đoạnhiện nay ra sao? Bài viết sau đây sẽ đi sâu làm rõ vấn đề này
NỘI DUNG
I – KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ÁN LỆ VÀ DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW
1.1 Khái quát về án lệ
Dưới góc độ khoa học pháp lý đã được nhiều quốc gia trên thế giới thừa nhận
và thực hiện Án lệ được hiểu là những bản án, quyết định đã được Tòa án tuyên
ra trước đây để giải quyết những sự việc cụ thể trên thực tế Những phán quyết,bản án này sau đó được ghi nhận trong các tập san án lệ, các báo cáo tổng hợp
án lệ… đó chính là một căn cứ quan trọng để phán quyết, bản án đó trở thànhkhuôn mẫu, trở thành cơ sở để tòa sử dụng trong xét xử nhằm đưa ra phán quyếttrong những vụ việc có tình tiết, vấn đề tương tự sau đó Cơ bản để một bản án,quyết định của Tòa án trở thành án lệ là nó phải có tính khuôn mẫu, có khả năng
Trang 4áp dụng lại sau này để làm cơ sở cho việc xét xử đối với những trường hợp chưa
có pháp luật điều chỉnh hoặc có, nhưng không phù hợp với thực tiễn
Việc tổng hợp, ban hành, quy định về quy chuẩn của những bản án, phánquyết được phép làm án lệ ở nhiều nước trên thế giới gắn với hoạt động lậppháp, nó gần như là một quá trình làm luật của Tòa án, theo những trình tự thủtục cụ thể, chặt chẽ từ ban hành các nguyên tắc chọn lựa, quá trình chọn lựa tớiviệc công nhận và cho áp dụng trên thực tế
Như vậy, để hiểu một cách đơn giản nhất, án lệ là bản án, quyết định đã đượcTòa án tuyên và sau đó được Tòa tối cao hoặc một cơ quan có thẩm quyền ghinhận, công bố theo các nguồn án lệ dựa vào các nguyên tắc nhất định, từ đấy gọi
là án lệ Các vụ việc sau có tính chất tương tự có thể áp dụng án lệ này để thamkhảo hoặc thậm chí là để đưa ra phán quyết, có giá trị tương tự như quy địnhtrong bất cứ văn bản pháp luật nào khác đang tồn tại
Theo quy định tại Nghi quyết 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn,
công bố và áp dụng án lệ, thì án lệ được hiểu như sau : “Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án
về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Toà án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Toà án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.”
Cũng tại nghị quyết này ở Điều 2 quy định về tiêu chí lựa chọn án lệ:
“Án lệ được lựa chọn phải đáp ứng được các tiêu chí sau đây:
1 Chứa đựng lập luận để làm rõ quy định của pháp luật còn có cách hiểu khác nhau; phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý, quy phạm pháp luật cần áp dụng trong một
vụ việc cụ thể;
2 Có tính chuẩn mực;
3 Có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, bảo đảm những vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý như nhau thì phải được giải quyết như nhau.”
Trang 51.2 Khái quát về dòng họ pháp luật Civil Law
Thuật ngữ civil law trong lĩnh vực luật học có hai nghĩa phổ biến
Thứ nhất, đó là tên gọi của hệ thống pháp luật lục địa châu Âu ( còn gọi là hệthống pháp luật La Mã - Đức), là dòng họ pháp luật lớn nhất thế giới, tồn tại ởcác nước châu Âu như Pháp, Italia, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Áo, Bỉ,Lúc- xăm- bua, Hà Lan, Thụy Sĩ, Scotland, phần lớn các nước châu Phi, hầu hếtcác nước Châu Mỹ Latinh, các nước phương đông kể cả Nhật Bản
Thứ hai, có nghĩa là luật dân sự - ngành luật điều chỉnh các quan hệ tài sản vànhân thân giữa các cá nhân, thuộc lĩnh vực luật tư điều chỉnh các quan hệ giữ tưnhân với tư nhân
Trong lĩnh vực luật so sánh, dòng họ civil law được hiểu theo nghĩa thứ nhất
là hệ thống pháp luật lớn nhất thế giới mà nền tảng của nó là luật La Mã cổ đại.Nhìn một cách tổng quan, dòng họ pháp luật Civil law có các đặc điểm cơ bảnsau:
- Chịu ảnh hưởng sâu sắc của Luật La Mã
Các bộ luật lớn nhất châu Âu như Bộ luật dân sự Napoleon năm 1804, bộluật dân sự Đức năm 1896 đều được hình thành trên cơ sở kết hợp tập quán địaphương và luật La Mã Luật La Mã được nghiên cứu tại các trường đại học ởĐức, Pháp và các nước lục địa Châu Âu và được coi là nguồn bỉ sung được ápdụng trực tiếp nếu pháp luật thành văn và tập quán luật của họ chưa có quy địnhđối với quan hệ xã hội cần thiết phải điều chỉnh pháp luật
- Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law được phân chia thành công pháp và tư pháp
Công pháp bao gồm những ngành luật điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa cơquan nhà nước với nhau hoặc giữa cac cơ quan nhà nước với tư nhân Tư phápbao gồm các ngành luật điều chỉnh các quan hệ tư nhân với tư nhân tư pháp Cơ
sở để phân chia luật pháp thành công pháp và tư pháp là phương pháp điềuchỉnh (phưong pháp tác động luật lên các quan hệ xã hội).Phương pháp điều
Trang 6chỉnh đặc trưng của tư pháp là phương tự do thỏa thuận ý chí và bỉnh đẳng, cònphương pháp thỏa thuận của công pháp là phương pháp mệnh lệnh.
- Các hệ thống pháp luât thuộc dòng họ civil law coi trọng lý luận pháp luận
Ngay từ thế kỉ XII, XIII, khi các trường đại học của các quốc gia lục địaChâu Âu ra đời, quan điểm của các giáo sư đại học lúc này dã là: Pháp luật làcông cụ, là mô hình tổ chức xã hội, là cái “ Sollen” chứ không phải “ sein” Cácquan điểm này được duy trì trong những thế kỉ tiếp theo Các học thuyết phápluật Các học thuyết pháp luật, các nguyên tắc pháp luật được coi là nguồn củapháp luật
- Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao
Ngoài các bộ luật thông thường như bộ luật hình sự, bộ luật tố tụng hình sự,
bộ luật tố tụng dân sự, bộ luật lao động, bộ luật thương mại các quốc gia châu
Âu đã xây dựng nhiều bộ luật khác nhau như bộ luật đất đai, bộ luật tố tụnghành chính… Các quy phạm luật trong các bộ luật thường rất cụ thể với các chếtài rõ rang vì vậy có thẻ áp dụng trực tiếp vào các quan hệ xã hội mà khong cầnthông qua văn bản pháp luật trung gian như nghị định hoặc thông tư hướng dẫnthi hành
- Dòng họ civil law không coi tiền lệ pháp là hình thức pháp luật thông dụng và phổ biến như pháp luật thành văn
Khác với dòng họ common law, dòng họ pháp luật civil law chịu ảnh hưởngsâu sắc của thuyết phân chia quyền lực nên không thừa nhận vai trò lập pháp củacác cơ quan xét xử
II – VỊ TRÍ CỦA ÁN LỆ TRONG DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW 2.1 Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng
Do chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết phân chia quyền lực nên các nướcthuộc dòng họ Civil Law không thừa nhận vai trò lập pháp của các cơ quan xét
xử Các luật gia Châu Âu lục địa có quan điểm tương đối thống nhất cho rằng
Trang 7lập pháp là hoạt động của nghị viện, còn tòa án chỉ là cơ quan áp dụng pháp luật
để xét xử chứ không phải tạo ra luật thông qua hoạt động xét xử Mặt khác dòng
họ Civil Law là dòng họ pháp luật có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao,sớm cho ra đời những bộ luật điển hình như Bộ luật dân sự Napoleon, Bộ luậtdân sự Đức 1896 Chính vì vậy, ở các quốc gia thuộc dòng họ pháp luật CivilLaw, luật thành văn là nguồn luật giữ vai trò chủ đạo, còn án lệ chỉ là những giảipháp không chắc chắn, có thể bị hủy bỏ và sửa đổi bất cứ lúc nào phụ thuộc vào
vụ việc mới Thực tiễn xét xử của tòa án không bị ràng buộc bởi những quyphạm do chính nó tạo ra và cũng không thể dựa vào các quy phạm đó để biệnluận cho quyết định của mình Án lệ chỉ được áp dụng khi thẩm phán thấy nóphù hợp với vụ án đang xét xử
Bộ luật dân sự Napholeon đã thiết lập một số quy định gây cản trở cho việc
phát triển án lệ Điều 5 Bộ luật dân sự Napholeon quy định “Cấm các thẩm phán dặt ra các quy định chung và có tính lập quy để tuyên án đối với những vụ việc được giao để xét xử” Điều 1351 bộ luật này cũng xác định: “ Bản án chỉ
có hiệu lực pháp luật đối với một vụ việc Chỉ được xem là cùng một vụ việc khi yêu cầu về cùng một vấn đề, dựa trên cùng một căn cứ và giữa cùng các bên tranh chấp”.
Ở các nước như Anh, Mỹ, Úc, án lệ luôn được xem là nguồn luật cơ bảnthậm chí về mặt thực tế còn nhiều ưu thế hơn so với luật thành văn Nhưng cácnước thuộc dòng họ Civil Law, mặc dù các phán quyết của Toà án ở các nướcnày đã được thừa nhận nhưng trong ý thức của các thẩm phán, họ thường khôngphải thừa nhận vai trò tạo ra pháp luật của họ giống như các thẩm phán thuộcdòng họ Common Law Vì thế, luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộcdòng họ Civil Law vẫn chiếm ưu thế
Riêng ở Pháp vào thế kỉ XII, XIII, án lệ trong một thời gian dài cũng có vaitrò quan trọng không kém gì án lệ ở nước Anh bởi khi xét xử các vụ án, các Toà
án thường áp dụng giải pháp công bằng (equite') và khi xét xử hoàn toàn độc lập
và không phải áp dụng tập quán pháp hay pháp luật thống nhất
Trang 82.2 Án lệ trong giai đoạn gần đây được coi trọng hơn trong dòng họ pháp
luật civil law
Mặc dù có nhiều cản trở như đã nói, ý nghĩa quan trọng của án lệ trong các
hệ thống thuộc dòng họ Civil Law ngày càng được thừa nhận và được chứngminh trong quá trình phát triển của pháp luật Biểu hiện bằng việc: Hai dòng họpháp luật Civil Law và Common Law mặc dù có nhiều điểm khác nhau, tuynhiên, càng ngày chúng càng có xu hướng hội tụ Dòng họ Civil Law có xuhướng coi trọng án lệ hơn Điều này được thể hiện thông qua hai nội dung sau:
- Thể kỉ XIX, cơ chế bảo hiến đã ra đời, do đó đã tồn tại các tổ chức bảohiến (ở Đức là tòa án bảo hiến) Chính vì thế, phán quyết của tổ chức bảo hiến
có tính rằng buộc đối với các tòa án cấp dưới Tại Đức tòa án bảo hiến liên bang
và tòa án liên bang khác có toàn quyền trong việc xây dụng án lệ Tòa án cấpdưới có nghĩa vụ phải thực hiện án lệ của tòa án này, nếu không bản án của họ
có thể bị giám đốc thẩm
- Trong quá trình xét xử, để đảm bảo tính thống nhất trong việc xét xử, đảmbảotính đúng đắn về chuyên môn nghiệp vụ cũng như sự tôn trọng của tòa áncấp trên, tòa cấp dưới luôn có xu hướng tham khảo những bản án đã được tuyên,căn cứ vào đó để đưa ra quyết định cho bản án cụ thể của mình
Các phán quyết của tòa án rất hay được quy chiếu tới các phán quyết đãtuyên trước đó Đây cũng có thể coi là những biểu hiện của việc sử dụng bản ántrong hệ thống pháp luật của các nước thuộc dòng họ Civil law Bên cạnh đó, Ta
có thể tìm ra những biểu hiện về sự phát triển án lệ trong một số quốc gia tiêubiểu thuộc dòng họ Civil Law:
a Án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp
Ở Pháp án lệ không có tính rằng buộc chính thức, tuy vậy được nghiên cứu kĩlưỡng và thường được các tòa án cấp dưới và chính tòa phá án tuân thủ Nhiềuquy định của pháp luật Pháp, bao gồm cả phần lớn bộ luật dân sự đã quá cổ, và
vì thế đã trở thành đối tượng giải thích của các cơ quan xét xử, việc giải thích ấy
đã làm thay đổi hoàn toàn nghĩa gốc của các quy định, làm cho chúng có nhữngbước phát triển hiện đại trong xã hội Đó là điều đã xảy ra, chẳng hạn, với luật
Trang 9bồi thường dân sự ngoài hợp đồng Tầm quan trọng to lớn mà án lệ có được trênthực tế cho thấy sự khác biệt giữa hệ thống luật của Pháp và hệ thống pháp luậtCommon law không quá lớn như người ta tưởng Khi đọc một bản án của tòa ánPháp, thông thường nó rất ngắn, ta cảm tưởng như là lời văn “trần trụi” của phápluật mà trong đó các phán quyết và phần nghiên cứu của các học giả luật khôngđược viện dẫn, mặc dù thực tế bất cứ phán quyết nào cũng chứa đựng những lígiải được trực tiếp lấy từ các phán quyết trước đây hoặc từ các nghiên cứu củacác học giả luật
Trong lĩnh vực luật hành chính, Luật hành chính ở Pháp không được phápđiển hóa như luật dân sự và thực tế cho thấy nó chủ yếu phát triển dựa trên cơ sở
án lệ Cũng có thể nói rằng, án lệ đóng vai trò quan trọng cho sự phát triểnngành luật hành chính hơn bất cứ ngành luật nào trong hệ thống pháp luật củaPháp Với tư cách là toà án cấp cao nhất trong ngạch toà hành chính, Tham
chính viện (Conseil d’Etat) đã đưa ra rất nhiều quyết định được coi là những án
lệ của luật hành chính Các cơ quan hành chính nhà nước luôn tôn trọng cácquyết định của Tham chính viện và coi đó như là nguồn của luật hành chính.Thường thì các văn bản quy phạm pháp luật hành chính có hiệu lực cao hơn án
lệ, một số ít trường hợp án lệ lại có hiệu lực cao hơn Chẳng hạn, Tham chính
viện đã tạo ra án lệ nổi tiếng trong bản án Koné ngày 3/7/1996 về vấn đề “Nhà nước phải từ chối dẫn độ người người nước ngoài trong trường hợp việc dẫn độ được yêu cầu vì mục đích chính trị”
Kể từ năm 2000, án lệ ở quốc gia này đã được các cơ quan nhà nước đăngmiễn phí trên mạng Internet cùng với tất cả các bộ luật, luật giúp người dân tiếpcận và hiểu được pháp luật
b Án lệ trong hệ thống pháp luật CHLB Đức
Trong xu hướng pháp điển hoá pháp luật ở Đức, vị trí của án lệ chưa bao giờ
bị đánh giá thấp trong hệ thống pháp luật Như chúng ta đã biết, ở Châu Âu cóhình thức thông luật, nó được phát triển trong quá trình tiếp nhận luật La Mã.Trong trường hợp không có sẵn văn bản pháp luật hay tập quán, các các thẩmphán Đức đã áp dụng linh hoạt các nguyên tắc của luật La Mã trong xét xử Vì
Trang 10thế có thể nói, trong khoảng thời gian từ thế kỷ thứ XVII đến thế kỷ thứ XVIII,
án lệ đã đóng vai trò quan trọng trong pháp luật Đức
Ở Đức, trong rất nhiều lĩnh vực, chúng ta không thể hiểu được nội dung thực
sự của các văn bản luật nếu không tìm hiểu các án lệ liên quan đến việc giảithích pháp luật Ví dụ, từ “vũ khí” (weapon) trong Bộ luật Hình sự Đức năm
1871, đã không chi tiết hoá tất cả những loại vũ khí mà người phạm tội sử dụngkhi phạm tội được qui định trong bộ luật này Toà án tối cao liên bang Đức đã
giải thích về thuật ngữ này trong án lệ năm 1971 như sau: “Theo Bộ luật Hình
sự Đức được ban hành năm 1871, vũ khí chỉ bao gồm các công cụ máy móc được sử dụng làm công cụ tấn công Sau thời điểm này, khái niệm này đã thay đổi Ngày nay, các chất hoá học dùng làm phương tiện để tấn công cũng được coi là vũ khí”.
Trong BLDS Đức, các quy định về hợp đồng, bồi thường thiệt hại v.v… đãđược hỗ trợ bởi hàng loạt những án lệ Ví dụ, Điều 181 BLDS Đức 1900 quyđịnh một chi nhánh không được cam kết, khi không có sự đồng ý của Công ty
mẹ của nó, các hợp đồng nhân danh công ty mẹ, trừ những giao dịch trong phạm
vi nghĩa vụ của chi nhánh Tòa án tối cao CHLB Đức đã giải thích điều 181 với
cách hiểu là: “Các chi nhánh không thể tham gia các giao dịch dân sự khi không có sự cho phép, trừ trường hợp các giao dịch đó chỉ đem lại lợi ích cho công ty mẹ” Án lệ của Tòa án tối cao CHLB Đức (về dân sự và hình sự) luôn
được các toà án cấp dưới tuân theo khi áp dụng trong thực tiễn áp dụng phápluật Nếu toà án cấp dưới không tuân theo cách giải thích và áp dụng pháp luậtcủa các bản án mà Tòa án tối cao CHLB Đức đã tuyên, thì các toà án cấp dưới
có nghĩa vụ giải thích rõ vì sao nó không tuân theo Thậm chí các luật sư cũngphải thực sự quan tâm đến án lệ, bởi nếu không chú ý đến các án lệ của các toà
án cấp cao, thì luật sư có thể sẽ phải bồi thường thiệt hại cho khách hàng vì tưvấn không đúng
Trong lĩnh vực luật Hiến pháp, các án lệ của Toà án Hiến pháp CHLB Đức
có hiệu lực như luật, nó bắt buộc các toà án cấp dưới phải tuân theo Điều 31.1
Trang 11của Luật Toà án Hiến pháp Đức quy định “Các quyết định của Toà án Hiến pháp CHLB Đức có hiệu lực bắt buộc với các cơ quan của chính quyền liên bang và các tiểu bang cũng như tất cả những toà án và các cơ quan nhà nước khác” Toà án Hiến pháp CHLB Đức có vị trí đặc biệt trong hệ thống toà án của
nước Đức Các quyết định của nó có hiệu lực cao hơn luật liên bang, trừ Hiếnpháp Đây là một đặc trưng cơ bản khi đề cập tới vai trò của án lệ trong hệ thốngpháp luật nước Đức hiện nay
c Tiến trình khẳng định vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp
và Đức
Mặc dù không có truyền thống pháp luật phát triển dựa trên cơ sở các án lệ lànguồn luật cơ bản như hệ thống pháp luật các nước trong hệ thống thông luật,nhưng án lệ đã trở thành xu hướng phát triển của hai hệ thống pháp luật Pháp vàĐức, là một bộ phận không thể thiếu trong pháp luật của những nước này Tuynhiên, cách áp dụng án lệ trong pháp luật Pháp và Đức vẫn có điểm khác biệt sovới cách sử dụng án lệ ở các nước thông luật Do bị ảnh hưởng bởi truyền thốngcoi trọng luật thành văn để luận giải các quyết định trong bản án, nên các phánquyết của các toà án Pháp, Đức thông thường không sử dụng phương pháp phântích tương tự các án lệ để làm cơ sở cho các quyết định của bản án Hơn nữa,trong một không gian pháp luật của Liên minh Châu Âu rộng lớn hơn phạm vipháp luật quốc gia, cách thức sử dụng và áp dụng án lệ của Toà án công lý Châu
Âu đã tác động không nhỏ đến tư duy pháp luật của các thẩm phán ở Pháp vàĐức Bởi vì khi giải quyết các vấn đề có liên quan đến pháp luật của Liên minhchâu Âu, thẩm phán của cả hai hệ thống pháp luật Pháp và Đức không thể tránhkhỏi việc sử dụng các án lệ của Toà án công lý Châu Âu Điều này đã tác độngđến văn hoá pháp lý trong xét xử của các thẩm phán các nước thành viên Việcvận dụng án lệ với vai trò là nguồn luật bổ trợ để tăng tính thuyết phục cho cácbản án đã và đang trở thành một xu hướng nổi bật trong nội dung các bản án củaToà án các nước thuộc hệ thống pháp luật dân luật ở Châu Âu