Chân dung con người Việt Nam trên báo in hiện nay (Khảo sát tin, bài về người tốt, việc tốt trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết năm 2014 đến hết tháng 3/2015)

Với những vấn đề đặt ra như trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Chân dung con người Việt Nam trên báo in hiện nay” thông qua việc khảo sát các tin, bài về NTVT nhằm làm rõ vấn đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG THỊ YẾN

CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM

TRÊN BÁO IN HIỆN NAY (Khảo sát tin, bài về người tốt, việc tốt trên các báo

Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết năm 2014 đến hết tháng 3/2015)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG THỊ YẾN

CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM

TRÊN BÁO IN HIỆN NAY (Khảo sát tin, bài về người tốt, việc tốt trên các báo

Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết năm 2014 đến hết tháng 3/2015)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Linh Khiếu

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới

sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Linh Khiếu Những số liệu trong luận văn là trung thực Kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trương Thị Yến

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng đến các giảng viên khoa Báo chí và Truyền thông, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình giảng dạy trong thời gian tôi học tại trường

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS TS Nguyễn Linh Khiếu đã tận tâm hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện luận văn

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trương Thị Yến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM TRÊN BÁO IN – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN 9

1.1 Một số khái niệm 9

1.1.1 Báo in 9

1.1.2 Chân dung con người 11

1.1.3 Người tốt, việc tốt 13

1.2 Vai trò của báo chí trong tuyên truyền về người tốt, việc tốt 16

1.3 Một số tiêu chí của người tốt, việc tốt trên báo chí hiện nay 21

1.3.1 Tiêu chí người tốt, việc tốt 21

1.3.2 Tiêu chí người tốt, việc tốt trên báo chí 28

Tiểu kết chương 1 29

Chương 2: CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM TRÊN BÁO TUỔI TRẺ, LAO ĐỘNG, ĐẠI ĐOÀN KẾT 31

2.1 Giới thiệu về các tờ báo lựa chọn khảo sát 31

2.1.1 Báo Tuổi trẻ 31

2.1.2 Báo Lao động 31

2.1.3 Báo Đại đoàn kết 32

2.2 Thực trạng các tác phẩm về chân dung con người trên báo in 32

2.2.1 Số lượng và tần suất 32

2.2.2 Nội dung 34

2.2.3 Hình thức 45

2.3 Đánh giá thực trạng tuyên truyền về chân dung con người trên báo in 54

2.3.1 Ưu điểm 54

2.3.2 Hạn chế 55

Tiểu kết chương 2 58

Chương 3: GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG, HIỆU QUẢ TUYÊN TRUYỀN CHÂN DUNG CON NGƯỜI TRÊN BÁO IN 59

3.1 Giải pháp về nhận thức 59

3.2 Giải pháp từ cơ quan báo chí 60

3.2.1 Tăng cường sự xuất hiện của bài viết về người tốt, việc tốt 60

3.2.2 Đổi mới hình thức trình bày 62

3.2.3 Nâng cao hiệu quả của ảnh minh họa 65

3.3 Giải pháp với nhà báo 67

3.3.1 Nâng cao kiến thức, năng lực và vốn sống 67

3.3.2 Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ 67

3.3.3 Trau dồi đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của nhà báo 71

3.4 Một số kiến nghị 73

3.4.1 Với các cơ quan lãnh đạo, quản lý báo chí 73

3.4.2 Đối với cơ quan báo chí 74

3.4.3 Đối với Hội Nhà báo Việt Nam 76

Tiểu kết chương 3 76

KẾT LUẬN 78

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH : Công nghiệp hóa

CNXH : Chủ nghĩa xã hội HĐH : Hiện đại hóa

HTX : Hợp tác xã

NTVT : Người tốt, việc tốt NXB : Nhà xuất bản

TNCS : Thanh niên Cộng sản

TP : Thành phố

XHCN : Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay, con người được coi là nhân tố quan trọng hàng đầu để thực hiện nhiệm vụ CNH, HĐH đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Bởi vậy việc đào tạo, xây dựng nhân tố con người được xác định là nhiệm vụ quan trọng của Đảng, Nhà nước ta Vấn đề đặt ra là cần xác định rõ những chuẩn mực của con người Việt Nam hiện nay, đâu là chân dung con người cần hướng tới xây dựng, phát triển?

Viết về con người là đề tài sinh động và giàu sức sống của báo chí Chân dung con người trên báo chí cũng được phản ánh đa dạng ở nhiều khía cạnh, góc nhìn khác nhau Dù ở khía cạnh nào, thì con người khi xuất hiện trên báo chí đều có

sự ảnh hưởng nhất định đến con người trong xã hội Điều này đặt ra yêu cầu với báo chí, đó là làm thế nào để những ảnh hưởng đó có tác dụng tích cực, góp phần vào mục tiêu xây dựng con người mới đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Muốn vậy, thì con người xuất hiện trên báo chí phải là những con người có “đạo

đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc” như Đảng ta xác định trong

Nghị quyết Đại hội XII của Đảng

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định “Đào tạo con người là vấn

đề chiến lược, phong trào“người tốt, việc tốt” chính là một biện pháp quan trọng của chiến lược đào tạo con người đó” [51, tr.387] Người cũng cho rằng: Những

gương người tốt, làm việc tốt muôn hình muôn vẻ là vật liệu quý để xây dựng con người Như vậy, có thể khẳng định người tốt, việc tốt (NTVT) có vai trò quan trọng trong việc xây dựng, phát triển con người; là đại diện cho những yếu tố tiêu biểu, tích cực của con người cần được nhân rộng, lan tỏa trong xã hội

Cùng với việc coi trọng vai trò của gương NTVT, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng xác định tầm quan trọng của việc tuyên truyền rộng rãi những tấm gương đó trên báo chí Từ năm 1954, Người đã yêu cầu báo Đảng và báo của các đoàn thể mở

ra chuyên mục “Người tốt việc tốt” để tuyên truyền rộng rãi gương tốt trong quần

chúng nhân dân Người cho rằng “Lấy gương ngươi tốt, việc tốt để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ

chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới” [32, tr 558] Tiếp thu tư

tưởng của Người, trong Luật Báo chí nước ta cũng quy định rõ một trong những

nhiệm vụ của báo chí là: “Phát hiện, nêu gương người tốt, việc tốt, nhân tố mới; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực

xã hội khác” Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc thực hiện nhiệm vụ này của báo chí

thời gian qua còn nhiều hạn chế Báo chí dường như đang tập trung quá nhiều vào việc khai thác các thông tin tiêu cực, thậm chí cả thông tin xấu mà thiếu vắng hình ảnh những tấm gương tốt của con người Trong báo cáo công tác báo chí hàng năm của Hội Nhà báo Việt Nam những năm gần đây cũng đã gọi tên rõ những hạn chế của báo chí, đó là tình trạng xa rời tôn chỉ mục đích, thiên về khai thác mặt trái, giật gân, hình ảnh phản cảm nhằm câu khách vì mục tiêu kinh tế; thiếu thông tin phản ánh tích cực, gương NTVT Trước thực tế đó, việc tuyên truyền về NTVT trên báo chí nói chung, báo in nói riêng càng trở nên quan trọng và cần thiết hơn bao giờ hết

Với những vấn đề đặt ra như trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu

“Chân dung con người Việt Nam trên báo in hiện nay” thông qua việc khảo sát

các tin, bài về NTVT nhằm làm rõ vấn đề: chân dung con người Việt Nam tiên tiến,

tiêu biểu, tích cực đã được tuyên truyền như thế nào trên báo in hiện nay

cứu này, tác giả đã khảo sát, tìm hiểu và phân tích thực trạng việc tuyên truyền gương thanh niên tiêu biểu trên Báo Thanh niên và Tiền phong Qua khảo sát của tác giả cho thấy: Đa phần các tin, bài đã tập trung phản ánh những tấm gương thanh niên tiêu biểu trên các lĩnh vực như: tham gia phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ

Tổ quốc, phong trào sáng tạo trẻ và nghiên cứu khoa học; trong học tập, văn hóa, thể dục, thể thao; trong tình nguyện vì cộng đồng… Đây là những nội dung khi được phản ánh trên báo đã tạo tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành động của

thanh niên Theo nghiên cứu của tác giả, việc viết về gương thanh niên tiêu biểu được nhiều phóng viên chia sẻ đây là một đề tài khó viết và bị đánh giá là khô khan, khó thu hút được độc giả khiến nhà báo phải loay hoay lựa chọn cách thể hiện về nội dung, hình thức và cách đặt vấn đề Có xu hướng mất cân đối giữa tỷ lệ tin, bài

về gương thanh niên tiêu biểu và những tin, bài viết về thanh niên chưa tốt làm tác động không nhỏ tới nhận thức của thanh niên nói chung Tác giả đưa ra 3 giải pháp

về nhận thức, nguồn lực và chế độ, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả công tác tuyên tryền gương thanh niên tiêu biểu trên hai tờ báo

“Hình ảnh người chiến sĩ công an thủ đô qua báo chí Hà Nội (Khảo sát báo

An ninh thủ đô, HàNộimới, chuyên mục “truyền hình ATV” và chuyên mục “Truyền hình Vì an ninh Thủ đô” của Đài Phát thanh truyền hình Hà Nội từ tháng 1 đến tháng 6/2012)” (Luận văn Thạc sĩ Báo chí - Bùi Ngọc Mai): Trong nghiên cứu này,

tác giả đã khảo sát thực tế, chỉ ra những ưu nhược điểm của báo chí Thủ đô trong việc tuyên truyền hình ảnh người chiến sĩ công an Qua khảo sát cho thấy báo chí đã phản ánh khá rõ nét về hình ảnh người chiến sĩ công an Thủ đô trên các mặc công tác, góp phần xây dựng được hình ảnh đẹp về người chiến sĩ công an, giúp độc giả, khán giả hình dung ra được phần nào các mặt hoạt động của lực lượng công an Thủ

đô Tuy vậy, báo chí mới chỉ khắc họa chủ yếu hình ảnh người chiến sĩ công an Thủ

đô qua công cuộc đấu tranh trấn áp tội phạm, còn coi nhẹ hình ảnh người chiến sĩ công an trong việc thường ngày Báo chí tập trung chủ yếu vào công việc mà chưa khắc họa được đời sống tinh thần, đạo đức, lối sống của người chiến sĩ công an Báo chí thiên về biểu dương hình ảnh người chiến sĩ công an mà coi nhẹ phê phán, đấu tranh với những biểu hiện chưa tốt, nhất là đối với báo chí của công an Hà Nội Về hình thức, báo chí Hà Nội đã sử dụng được nhiều thể loại bài viết đa dạng, phong phú trong việc xây dựng hình ảnh về người chiến sĩ công an Thủ đô

“Thông tin về điển hình tiên tiến trong phong trào bảo vệ an ninh Tổ quốc trên báo in ngành công an (Khảo sát 3 báo: An ninh Thủ đô, Công an Nhân dân, Công an Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 1 đến tháng 12/2012)” (Luận văn Thạc

sĩ Báo chí - Nguyễn Kim Anh): Nghiên cứu đã phản ánh tình hình thông tin về điển hình tiên tiến trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc trên 3 đầu báo

chính của ngành công an, đồng thời nêu rõ sự tác động mà thông tin các báo đem lại

có tác dụng và hiệu quả như thế nào đối với phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc Nhiều tấm gương sáng được các báo đề cập, nhiều tập thể được tuyên dương xứng đáng, tuy nhiên còn chủ yếu tập trung vào những tập thể, cá nhân điển hình trong ngành công an, chưa chú trọng đến những tập thể, cá nhân điển hình ngoài ngành Có bài viết còn phản ánh chung chung, chưa thực sự chuyên sâu vào các điển hình tập thể và cá nhân Tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp: về nguồn tài chính,

về tổ chức cán bộ, về nghiệp vụ, về phối hợp giữa báo in ngành công an với các cơ quan báo chí khác

Bên cạnh đó, có nhiều công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề tuyên truyền

NTVT trên báo chí như: "Người tốt việc tốt" trên báo chí hiện nay, thực trạng và vấn đề đặt ra (Khảo sát trên các báo: Nhân dân, Quân đội nhân dân, HàNộimới, Lao động từ năm 2004 - 2006)” (Luận văn Thạc sĩ Báo chí - Bùi Thị Thu Trang):

Trong công trình nghiên cứu này, tác giả có những thống kê về số lượng, dung lượng các bài viết về NTVT trên 4 tờ báo được khảo sát; nêu rõ các khía cạnh về nội dung, hình thức thể hiện, những thành công, hạn chế, nguyên nhân và các giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền về NTVT trên các báo Nghiên cứu này của tác giả đã nêu khá cụ thể về thực trạng tuyên truyền về người tốt việc tốt trên một số tờ báo giai đoạn 2004-2006

“Phóng sự Báo Lao động trong chức năng biểu dương khẳng định nhân tố mới, điển hình tiên tiến trong cuộc đổi mới” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Nguyễn

Thị Tuyết Lan) Trong nghiên cứu này, tác giả đã tập trung khảo sát các bài phóng

sự trên Báo Lao động viết về chủ đề biểu dương nhân tố mới, điển hình tiên tiến; từ

đó có những nhận xét, đánh giá về chất lượng, hiệu quả tuyên truyền qua hình thức phóng sự của Báo Lao động Nghiên cứu của tác giả khá cụ thể tuy nhiên mới chỉ hạn chế trong một thể loại (phóng sự) và trong phạm vi một tờ báo (Báo Lao động), chưa có những nghiên cứu ở phạm vi rộng hơn

Một số công trình nghiên cứu khác có liên quan đến đề tài như: “Nhân tố con người được tuyên truyền trên báo Nhân dân năm 2000 - 2002” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Nguyễn Thị Na); “Hình ảnh con người mới Việt Nam trong quá trình

công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Phí Thanh Hường); “Tuyên truyền về điển hình tiên tiến, người tốt, việc tốt trên báo chí hiện nay” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Nguyễn Thị Thu Hà)

Từ các góc độ khác nhau, các công trình nghiên cứu này đã nêu lên thực trạng tuyên truyền về hình ảnh con người, những NTVT, điển hình tiên tiến trên báo chí Các công trình nghiên cứu cũng đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng về hình thức, nội dung và hiệu quả tuyên truyền Tuy nhiên đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào về chân dung con người Việt Nam được thể hiện qua các tin, bài về NTVT trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng các tác phẩm về NTVT trên báo in thời gian qua, luận văn đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả tuyên truyền NTVT trên báo in hiện nay, góp phần làm sáng

rõ chân dung tiêu biểu, tích cực của con người Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu trên, luận văn cần thực hiện 3 nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận chung xung quanh việc tuyên truyền

về NTVT trên báo in để làm cơ sở cho những nghiên cứu của đề tài luận văn

Thứ hai, khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng tác phẩm báo chí viết về

NTVT trên báo in hiện nay; những thành công, hạn chế và những vấn đề đang đặt

ra đối với tuyên truyền NTVT trên báo in

Thứ ba, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng và hiệu

quả tuyên truyền về NTVT trên báo in hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Chân dung con người Việt Nam được thể hiện qua báo in hiện nay

Phạm vi nghiên cứu

Chân dung con người Việt Nam trên báo chí được phản ánh đa dạng, nhiều chiều, có chân dung con người tích cực, tiêu biểu và cũng có những chân dung tiêu

cực, đáng phê phán Tuy nhiên, chân dung con người Việt Nam tiêu biểu, tiên tiến luôn là đề tài được khuyến khích trên báo chí, với mục tiêu hướng đến là góp phần lan tỏa cái tốt đẹp, cái nhân văn ra cộng đồng, góp phần xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới với những đặc trưng tiêu biểu đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Trong công tác tuyên truyền nói chung và trên báo in nói riêng, chân dung con người tiên tiến, tiêu biểu, tích cực được biểu hiện đầy đủ, rõ nét nhất những phẩm chất tốt đẹp của mình qua các tấm gương NTVT trong mọi ngành nghề, lĩnh vực của đời sống xã hội Bởi vậy, trong khuôn khổ luận văn này chúng tôi chỉ giới hạn nghiên cứu chân dung con người Việt Nam ở khía cạnh con người tích cực, tiêu biểu được tuyên truyền qua những tin, bài NTVT trên báo in

- Đối tượng khảo sát: 3 tờ nhật báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết

- Thời gian kháo sát: Từ tháng 1/2014 đến tháng 3/2015

5 Cơ sở uận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước ta về vai trò, tính chất và nhiệm vụ của báo chí trong xây dựng và phát triển con người, tôn vinh NTVT

Các phương pháp nghiên cứu của luận văn gồm:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tác giả sử dụng nguồn thông tin, các kết

quả nghiên cứu trước đó đã được công bố để làm sáng tỏ cho vấn đề mình nghiên cứu Đây chính là những lí thuyết cơ sở cho việc đánh giá các kết quả khảo sát thực

tế và tìm kiếm những giải pháp khoa học cho vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp phân tích văn bản: Là phương pháp dùng để thu thập, xử lý

số lượng và phân tích các tác phẩm về NTVT trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết trong thời gian từ tháng 1/2014 đến hết tháng 3/2015

- Phương pháp điều tra xã hội học:

Để tiến hành phương pháp này, tác giả sử dụng bảng hỏi anket để thu thập thông tin từ độc giả - những người tiếp nhận tác phẩm về NTVT trên báo in

Với 200 bảng hỏi, tác giả lựa chọn mẫu theo cụm 3 tỉnh, thành là Hà Nội,

TP Hồ Chí Minh và Thái Nguyên theo yếu tố vùng miền và dân cư Hà Nội và

TP Hồ Chí Minh là hai thành phố lớn đại diện cho 2 miền Nam - Bắc; là nơi tập trung của nhiều cơ quan, đơn vị, trường học; có số dân cư đông, đa dạng về thành phần xã hội; số lượng báo in được phát hành chiếm tỷ lệ cao so với các tỉnh, thành khác Thái Nguyên là tỉnh đại diện cho khu vực miền núi, đồng thời cũng là thành phố tập trung nhiều khu công nghiệp, trường đại học, cao đẳng, có thành phần dân

cư đa dạng

Các mẫu chọn cụ thể như sau:

Kết quả: Tổng số 200 phiếu phát ra, thu về được 180 phiếu hợp lệ (đạt 90%)

6 Ý nghĩa uận và thực tiễn của uận văn

Về mặt lý luận

Luận văn góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận chung trong việc báo chí tuyên truyền làm sáng rõ chân dung con người Việt Nam thông qua tuyên truyền về NTVT

Về mặt thực tiễn

- Luận văn góp phần làm rõ một số ưu điểm, hạn chế của việc truyên truyền

về NTVT trên báo in Đồng thời, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả tuyên truyền về NTVT trên báo in hiện nay

- Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo đối với những người quan tâm đến vấn đề tuyên truyền về chân dung con người, NTVT trên báo chí, nhất là đối với sinh viên báo chí, cán bộ, phóng viên, biên tập viên báo chí về đề tài này

Học sinh, sinh viên (30 mẫu)

Học sinh, sinh viên (30 mẫu)

Cán bộ, công chức, giảng viên, nhà báo

…

(30 mẫu)

Cán bộ, công chức, giảng viên, nhà báo

… (30 mẫu)

200 mẫu

Hà Nội

(80 mẫu)

TP Hồ Chí Minh (60 mẫu) Thái Nguyên (60 mẫu)

7 Kết cấu của Luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm 3 chương:

- Chương 1: Chân dung con người Việt Nam trên báo in - Những vấn đề lý luận cơ bản

- Chương 2: Chân dung con người Việt Nam trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết

- Chương 3: Một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả tuyên truyền về chân dung con người trên báo in

Đến nay, đã có nhiều quan niệm khác nhau về báo in:

Theo tác giả Hà Huy Phượng: Báo in là thuật ngữ chỉ một loại hình báo chí định kỳ thông tin thời sự các sự kiện, các vấn đề trong đời sống xã hội thông qua

việc sử dụng ngôn ngữ chữ viết và kỹ thuật in ấn để truyền tải thông tin

Theo tác giả Dương Xuân Sơn: Báo chí in bao gồm báo và tạp chí là những

ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội

Theo Luật Báo chí (2016): Báo in là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh,

ảnh,thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in

b) Đặc trưng, đặc điểm của báo in

Báo in là ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự

và được phát hành rộng rãi trong xã hội Định kỳ của báo in có nhiều loại khác nhau như: hàng ngày, thưa kỳ (2, 3, 5 ngày một số), hàng tuần Định kỳ của báo in chính

là sự xuất hiện theo chu kỳ đều đặn và cố định của sản phẩm báo Chu kỳ xuất hiện của báo in có ý nghĩa quan trọng vì nó quy định thời điểm mà công chúng đón nhận sản phẩm báo in

Tính thời sự của báo in được hiểu là sự phản ánh nhanh chóng những sự kiện mới xảy ra, vấn đề mới nảy sinh hoặc vừa mới được phát hiện trong đời sống xã hội Mỗi tờ báo in có công chúng tiếp nhận khác nhau và công chúng thực hiện phương thức tiếp nhận theo những hướng khác nhau

Báo in chuyển tải nội dung thông tin thông qua văn bản in gồm: chữ in, hình

vẽ, tranh ảnh, sơ đồ, biểu đồ… Toàn bộ các yếu tố thể hiện nội dung thông tin của các tác phẩm báo in xuất hiện đồng thời trước mắt người đọc hầu như ngay trên cùng một trang báo Sự đồng hiện của báo in được thể hiện bằng những thông tin cùng xuất hiện đồng thời trên trang báo in thông qua việc trình bày tổ chức trang báo, bao gồm các phần: tên chuyên mục, tiêu đề, tít, sapô hoặc những dòng chữ gây chú ý, tít phụ cùng sự hỗ trợ của hình vẽ, tranh ảnh, sơ đồ, biểu đồ… Công chúng đọc một bài báo in có thể do tít và sapô hấp dẫn hay cũng có thể do tranh ảnh, biểu

đồ minh họa gây chú ý cho họ Cũng chính vì vậy mà có thể nói sự đồng hiện thông tin của bài viết trên cùng một trang báo in là một trong những lợi thế nhất định của báo in Công chúng có thể cùng lúc lướt mắt trên toàn bộ bài báo và sau đó có thể tìm những thông tin thú vị hoặc cần thiết cho mình Cũng chính sự đồng hiện các yếu tố thể hiện của một bài báo trên một trang báo cũng làm ảnh hưởng lớn đến công tác biên tập nội dung tít, sapô và phần chính văn của một bài báo in Do phương thức thông tin đặc thù trên, báo in có những đặc điểm ưu việt sau:

Thứ nhất, người đọc hoàn toàn chủ động trong việc tiếp nhận thông tin từ

báo in Sự chủ động bao gồm từ việc bố trí thời điểm đọc, lựa chọn trình tự đọc đến việc chủ động về tốc độ đọc, cách thức đọc khi trong tay có một tờ báo in cụ thể Buổi sáng người ta có thể mua một tờ báo in của một cơ quan báo chí nào đó, đọc lướt qua các tin tức, bình luận quan trọng rồi chiều tối về nhà mới đọc tiếp những bài báo dài và đáng quan tâm như phóng sự, phản ánh, các loại ký… Khi đọc các tờ báo in, người ta hoàn toàn có thể đọc lướt nhanh những nội dung quen thuộc, đọc

kỹ hay đọc lại những nội dung phức tạp mà đọc lần đầu chưa rõ Đặc điểm này tạo cho báo in khả năng thông tin những nội dung sâu sắc, phức tạp Nhà báo có thể trình bày, lý giải các nội dung thông tin với những mối quan hệ đan chéo, những biểu hiện trên nhiều bình diện, nhiều tầng lớp khác nhau Những thông tin có thể được tổ chức theo nhiều cách khác nhau mà người đọc vẫn có thể hiểu, miễn là những thông tin, nội dung bài viết là bổ ích, đáp ứng được nhu cầu của người đọc

Thứ hai, vì sự tiếp nhận thông tin báo in của công chúng là quá trình chủ

động, đòi hỏi người đọc phải tập trung cao độ, phải huy động sự làm việc tích cực

của trí não Vì thế làm tăng khả năng ghi nhớ thông tin, giúp người đọc có thể nhận thức sâu sắc những mối quan hệ bên trong phức tạp Nội dung thông tin đề cập các vấn đề, sự kiện trong cả một chu kỳ xuất bản Thông tin về các vấn đề, sự kiện thời

sự diễn ra trong chu kỳ sau đó chỉ có thể được đề cập trong sản phẩm được xuất bản vào thời điểm định kỳ sau Vì thế trong báo in bao giờ cũng tồn tại một khoảng thời gian trống thông tin, hay nói cách khác, độ nhanh, tính thời sự của báo in bị hạn chế hơn so với các loại hình phát thanh và truyền hình và đặc biệt là báo mạng điện tử

Hơn nữa nguồn thông tin từ báo in đảm bảo sự chính xác và độ xác định cao

Dù thông tin chậm hơn so với các loại hình báo chí khác nhưng đảm bảo sự chính xác về thông tin vì đã được kiểm định Báo in có thể làm tài liệu, minh chứng cho các công trình nghiên cứu khoa học

1.1.2 Chân dung con người

Chân dung là thuật ngữ được sử dụng nhiều trong lĩnh vực nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh, văn học Và từ lâu khái niệm chân dung cũng được

sử dụng phổ biến trong lĩnh vực báo chí

Theo Từ điển Tiếng Việt,“chân dung” được định nghĩa là “tác phẩm hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh thể hiện đúng diện mạo, thần sắc, hình dáng một người nào đó” [34, tr.193] Theo định nghĩa này, chân dung con người được hiểu là diện mạo, thần

sắc và hình dáng của con người được thể hiện thông qua một bức tranh, ảnh hay một tác phẩm điêu khắc có hình khối cụ thể Người xem có thể nhìn thấy trực tiếp diện mạo, thần sắc, hình dáng đó, dễ dàng hình dung ra con người có thật ngoài thực tế

Trong lĩnh vực văn học, khái niệm chân dung cũng được sử dụng khi nói về một thể loại văn học lấy con người làm đối tượng chủ yếu để phản ánh Trong cuốn

Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

đã đưa ra khái niệm chân dung văn học như sau: Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ, các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng Hay như nhà văn Tô Hoài định nghĩa: Chân dung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn nhân, những câu nói cái cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy từng biết

Chân dung con người trong văn học, nghệ thuật khác với chân dung con người trong lĩnh vực báo chí Chân dung con người trong văn học, nghệ thuật có thể mang yếu tố hư cấu, còn trong báo chí, chân dung đó phải là người thật, việc thật, được phản ánh chân thực thông qua tác phẩm báo chí Việc dùng báo chí để khắc họa chân dung con người không giống như người họa sĩ vẽ chân dung, coi chân dung là mục đích cuối cùng Mà khái quát hơn, sâu sắc hơn là nhà báo làm toát lên chân dung một con người với cuộc sống thực của họ, từ đó khái quát lên thành những vấn đề xã hội, những thông điệp xã hội muốn gửi tới độc giả

Bàn về khái niệm của thể loại ký chân dung - thể loại báo chí tiêu biểu khi phản ánh chân dung con người, tác giả Đức Dũng quan niệm: Con người trong tác phẩm ký chân dung phải có địa chỉ sát thực, tiêu biểu, đáp ứng được yêu cầu tuyên truyền thời sự Con người phải được đặc tả ở diện mạo, dáng vẻ bề ngoài hoặc thông qua những hành động, những việc làm tiêu biểu

Trong cuốn Tác phẩm báo chí, khi nói về chân dung con người trong thể loại

phóng sự báo chí, các tác giả cho rằng: “Mỗi bức chân dung cụ thể có thể nói lên một mảng hiện thực nào đó: hoặc minh chứng cho một truyền thống lịch sử, một phong tục tập quán, một nếp nghĩ, nếp làm ăn của một địa phương, một tộc người hoặc một khuynh hướng xã hội nào đó Chân dung con người có thể là tích cực hoặc tiêu cực, hạnh phúc hay bất hạnh, đáng biểu dương hay đáng phê phán…” [10, tr 181]

Trong khái niệm về thể loại ký chân dung, tác giả Dương Xuân Sơn cho rằng:

Ký chân dung là một thể loại thuộc thể ký báo chí có đối tượng phản ánh là những con người hay một tập thể người có thật, được coi là tiêu biểu vào những thời điểm nhất định, đáp ứng yêu cầu thông tin thời sự Đó là những con người hay tập thể người có hành động, việc làm hoặc suy nghĩ nội tâm đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng [38, tr 84]

Như vậy, có thể hiểu khái niệm chân dung con người trên báo chí là những

con người có thật được báo chí phản ánh thông qua tác phẩm báo chí Qua đó, không chỉ diện mạo, thần sắc, hình dáng của con người được thể hiện, mà cả tính cách, phẩm chất, lối sống, năng lực, thể trạng, hoàn cảnh, địa vị xã hội và các mối quan hệ xã hội của con người đó cũng được bộc lộ Trên báo in, chân dung con

người được thể hiện thông qua ngôn ngữ hình ảnh (ảnh báo chí) và ngôn ngữ chữ viết (bài báo)

Chân dung con người trên báo chí được phản ánh đa dạng, nhiều chiều, có những chân dung tích cực, tiêu biểu và cũng có những chân dung đáng phê phán Nhưng về cơ bản, chân dung con người đó phải đáp ứng được các yêu cầu, đó là có tính chân thực, tiêu biểu, điển hình và tính thời sự

1.1.3 Người tốt, việc tốt

Đầu tháng 6/1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc với một số cán bộ Ban

Tuyên huấn Trung ương Đảng về việc làm và xuất bản loại sách Người tốt việc tốt

Người đã nói: “Nhân dân ta rất anh hùng, ra ngõ gặp anh hùng… Có thể nói trong mỗi nhà đều có anh hùng, như thế ra ngõ mới gặp anh hùng chứ! Nhìn lại lịch sử mấy nghìn năm của ông cha ta, ta cũng thấy điều đó Cứ mỗi lần có những thử thách lớn thì nhân dân ta lại tỏ rõ khí phách, nêu cao phẩm chất tốt đẹp của mình… Cho nên Bác nghĩ: cần có những phần thưởng để khuyến khích, động viên, cổ vũ mọi người hăng hái làm tròn nhiệm vụ Từ ngày hòa bình lập lại, Bác có yêu cầu báo

của Đảng và của các đoàn thể mở ra mục Người mới việc mới để làm việc đó đi đôi với phong trào thi đua ở các cấp, các ngành Bây giờ nên gọi là Người tốt việc tốt

cho đúng hơn” [32, tr 547-548] Như vậy, khái niệm NTVT trên báo chí lần đầu tiên được nhắc đến do Chủ tịch Hồ Chí Minh, để nói đến những người có đóng góp cho phong trào cách mạng của nhân dân ta

Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm: Bất cứ ai, hễ làm việc gì mà nổi lên tinh thần chí công vô tư, mình vì mọi người, dù rất nhỏ, dù ở bất cứ lĩnh vực nào, ở tầng lớp nào, trong giới nào, ở lứa tuổi nào đều được coi là gương NTVT Đó có thể là

“cháu gái tên Xuân ở Quảng Bình đã chiến đấu dũng cảm, góp phần bắn rơi máy bay Mỹ”, là “các cháu bé Việt Nam nhặt được của rơi đem trả”, là bộ đội “không những biết đánh giặc giỏi mà còn biết đỡ đẻ cho dân”, là các cụ già Việt Nam “cùng con cháu đánh giặc giữ nước, xung phong chăm sóc sức khỏe thương bệnh binh, đỡ đầu lớp mẫu giáo, trông nom vườn trẻ, gương mẫu trồng cây, trồng rừng Có những

cụ ông, cụ bà chuyên nhận nuôi những con trâu ghẻ, trâu gầy của hợp tác xã thành những con trâu béo khỏe có thể kéo cày, kéo gỗ được”… Người tốt, việc tốt trong

quan niệm của Bác còn là: “Hai cô con gái đi đường thấy cái hố nhỏ ở vỉa hè đã rủ nhau đi lấy đất lấp lại cho đồng bào khỏi vấp ngã Một người nông dân đi giữa trời mưa thấy bao gạo của Nhà nước không có gì che phủ, đã cởi tấm nilông của mình ra đậy gạo cho Nhà nước Cụ già Việt kiều trở về Tổ quốc để cùng chia sẻ những khó khăn, cùng gánh vác công việc đánh Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội”…

Có thể thấy, những NTVT theo quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh là những con người rất bình dị, đời thường, làm những việc nhỏ nhưng có ích cho xã hội Đó là những người yêu nước, có đạo đức trong sáng, có lòng dũng cảm, gan dạ,

có tình đoàn kết, sẻ chia, nhân hậu… Đó là những nét đẹp truyền thống của con người Việt Nam, là những nét vẽ tạo nên chân dung tiêu biểu của con người Việt Nam trong truyền thống văn hóa của dân tộc

Bước sang thời kỳ đổi mới đất nước, khái niệm NTVT được hiểu theo nghĩa rộng hơn: bên cạnh những giá trị truyền thống của con người Việt Nam, NTVT hiện nay cần phải có tri thức, biết đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào cuộc sống, có bản lĩnh chính trị vững vàng, chủ động năng động, sáng tạo trong tình hình mới, biết làm nên sự nghiệp từ bàn tay trí óc của mình, giúp ích cho xã hội, cho đất nước

Nhà báo Nguyễn Uyển trong bài tham luận “Báo chí với việc nêu gương tốt việc tốt” cho rằng: Từ lâu tổ hợp từ này đã được dùng để chỉ những điển hình về

con người và sự việc tiêu biểu xuất hiện trong nhân dân lao động và đương nhiên những điển hình ấy phải phù hợp với xu thế phát triển chung của lịch sử Mới, tốt có nghĩa là tiên tiến và thường được biểu hiện ở một số điểm như sau: Người tiên tiến, việc tiên tiến, biện pháp tiên tiến Hai vế cụm từ “người tốt, việc tốt” có liên quan với nhau nhưng không đồng nhất với nhau Nói người tốt (qua việc tốt), tức là phải xem xét dưới nhiều khía cạnh Ngược lại, khi nói việc tốt chỉ cần nêu sâu sự việc không cần biết lai lịch

Ông Vũ Hồ, trong bài viết “Trao đổi kinh nghiệm viết gương tốt” thì cho

rằng: Người tốt được nêu phải là một tấm gương có tác dụng tốt trong việc giáo dục đường lối, nhiệm vụ cách mạng của Đảng, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, xây dựng đạo đức mới, con người mới, phục vụ tốt yêu cầu từng thời kỳ của công tác giáo dục chính trị, lãnh đạo tư tưởng, có tác dụng góp phần vào sự chiến thắng của

cái tiên tiến đối với cái lạc hậu, cái tốt đối với cái xấu, chủ nghĩa tập thể với chủ nghĩa cá nhân Họ là người có tư tưởng và hành động tiên tiến, có thành tích xuất sắc (trước hết là các anh hùng, dũng sỹ quyết thắng, chiến sỹ thi đua…), được quần chúng - trước hết là quần chúng ở chính nơi đó công tác công nhận, xứng đáng được nêu gương về nhiều mặt hoặc về một mặt nào đó

Trong Lời tựa sách Tâm sáng, chí bền của Thông tấn xã Việt Nam, khái

niệm NTVT được nêu như sau: Nhân vật được coi là người tốt việc tốt phải là

“Những cá nhân, tập thể trung thành với sự nghiệp cách mạng, đi đầu trong đổi mới, dũng cảm, cần cù, sáng tạo, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của bản thân, đơn vị, gương mẫu trong đời sống hàng ngày” Có rất nhiều đề tài cho thể loại gương NTVT như: Xây dựng nếp sống văn minh; Gia đình văn hóa; Hộ gia đình làm kinh

tế giỏi; gia đình hiếu học, tấm gương sản xuất giỏi; tấm gương đi đầu trong phong trào thi đua… Đó là những người có địa chỉ xác thực, có những hành động và việc làm tiêu biểu, đủ sức thuyết phục

Ở một phạm vi rộng hơn, NTVT chính là những tấm gương điển hình tiên

định nghĩa: “Điển hình là có tính tiêu biểu nhất, bộc lộ rõ bản chất của một nhóm hiện tượng, đối tượng”, “tiên tiến là ở vị trí hàng đầu, vượt hẳn trình độ phát triển chung, đạt thành tích cao, có tác dụng đối với phong trào thi đua” Như vậy, điển hình tiên tiến trên báo chí có thể hiểu được là: Những tấm gương cụ thể, sinh động (cá nhân hoặc tập thể) có tính chất điển hình, tiêu biểu nhất trong sản xuất và đời sống, vượt hẳn trình độ phát triển chung, đạt thành tích cao, có tác dụng cổ vũ tinh thần thi đua lao động sản xuất, tổ chức cuộc sống của đông đảo nhân dân

Về khái niệm điển hình tiên tiến và nhân tố mới, PGS.TS Nguyễn Văn Dững

trong cuốn Báo chí và dư luận xã hội cho rằng: “Cần phân biệt giữa điển hình tiên

tiến và nhân tố mới Nếu điển hình tiên tiến được coi là mô hình hay cách thức tổ chức sản xuất, tổ chức cuộc sống có hình hài khá toàn diện để mọi người, mọi nơi học tập và làm theo, thì nhân tố mới, đúng như tên gọi của nó, chỉ là một nhân tố mới, một khía cạnh tích cực, nổi trội, chứ chưa phải là mô hình hoàn chỉnh của sự vật hay hiện tượng” [9, tr 307]

Như vậy, có thể hiểu về khái niệm NTVT như sau: Người tốt, việc tốt là những con người có phẩm chất, đạo đức tốt cùng những việc làm hay, cử chỉ đẹp có lợi ích cho đất nước, xã hội, được coi là những tấm gương để tuyên truyền, giáo

biểu cho con người của một giai đoạn lịch sử nhất định.

1.2 Vai trò của báo chí trong tuyên truyền về người tốt, việc tốt

Người tốt, việc tốt có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Bởi nếu mỗi người, mỗi ngày cố gắng làm những việc tốt thì cái tốt sẽ trở thành phổ biến, sẽ lấn

át được cái xấu, cái xấu sẽ bị đẩy lùi nhường chỗ cho cái tốt nảy nở và phát triển, cả

xã hội sẽ trở nên tốt đẹp, văn minh Muốn cho cái tốt ngày càng nảy nở, phát triển thì những gương NTVT phải được tuyên truyền rộng rãi trong quần chúng nhân dân

để mọi người cùng học tập, noi theo Đây là vai trò và cũng là nhiệm vụ quan trọng của báo chí nói chung, báo in nói riêng

Báo chí là phương tiện thông tin tác động đến đông đảo công chúng nhất, một cách thường xuyên liên tục nhất, trên phạm vi rộng lớn nhất Do vậy, mọi hoạt động của báo chí luôn gắn liền với vấn đề thu phục, tập hợp lực lượng và “tranh thủ bạn đồng minh chính trị” theo cách nói của V.I.Lê-nin Khi đề cập đến chức năng

của báo chí, V.I.Lê-nin đã khẳng định: “Báo chí là người tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể, và tổ chức tập thể”, điều này càng phù hợp với thời đại bùng nổ thông

tin hiện nay Với nội dung thông tin có định hướng đúng đắn, chân thật, có sức thuyết phục, báo chí có khả năng hình thành dư luận xã hội, dẫn đến hành động xã hội, phù hợp với sự vận động của hiện thực theo những chiều hướng có chủ định Với vai trò là chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng, báo chí xã hội chủ nghĩa có trách nhiệm xây dựng dư luận xã hội lành mạnh, động viên quần chúng tích cực hoàn thành nhiệm vụ cách mạng

Để thực hiện sứ mệnh của mình, nhiệm vụ đặt ra cho báo chí là khẳng định yếu tố tích cực, phát hiện và phản ánh cái mới trong sự nghiệp xây dựng CNXH, phê phán những tàn dư của chế độ cũ, những quan niệm, lối sống lỗi thời trong nội

bộ nhân dân, phát huy trí tuệ tài năng và tiềm lực của đất nước nhằm đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ chính trị to lớn Việc thông tin một cách liên tục, phong phú,

đa dạng, nhiều chiều về những tấm gương NTVT có tác dụng tác động đến nhận thức của công chúng xã hội bằng thực tiễn cuộc sống, trên cơ sở đó góp phần định hướng dư luận xã hội, làm thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của con người Bằng những điển hình tiên tiến, những gương NTVT, báo chí không dừng lại ở tác dụng cổ động, tuyên truyền mà mở ra thực hiện chức năng to lớn là góp phần tổ chức và chỉ đạo phong trào cách mạng của quần chúng, tạo ra hiệu quả thiết thực

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng việc nêu gương NTVT, Người coi đó là những tấm gương có giá trị lớn trong việc cổ vũ các hoạt động cách mạng

và phong trào cách mạng Người viết: “một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”, vì vậy những tấm gương NTVT tiêu biểu cần phải được giới thiệu rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng Người lưu ý công tác tuyên truyền và báo chí phải nêu gương những cán bộ trong sạch, gương mẫu, cần, kiệm, liêm, chính Người cho rằng, việc lấy gương NTVT để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ chức cách mạng, xây dựng cuộc sống mới, con người mới Người còn nói: “Những gương người tốt, làm việc tốt muôn hình muôn vẻ là vật liệu quý để các chú xây dựng con người Lấy gương tốt trong quần chúng nhân dân và cán bộ, đảng viên để giáo dục lẫn nhau là một phương pháp lấy quần chúng giáo dục quần chúng rất sinh

động và có sức thuyết phục rất lớn”

Từ những năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ thị “Các báo chí phải khuyến khích những người tốt việc tốt và thẳng thắn phê bình những điều xấu: lười biếng, tham ô, lãng phí, quan liêu Đó là một việc rất cần thiết” Thực hiện lời dạy của Bác, nhiều tờ báo đã sớm ra các mục: “Người mẫu mực, sự việc mẫu mực”,

“Người kiểu mẫu, việc kiểu mẫu”, “Gương trong”, “Việc nhỏ nghĩa lớn”… Biết bao tấm gương giản dị, đời thường đã được phản ánh trên báo chí, kịp thời biểu dương, khuyến khích và cổ vũ mọi tầng lớp nhân dân Tháng 8/1968, Bác chỉ thị đưa người tốt việc tốt in thành sách để gửi cho mọi người cùng học tập noi theo Các nhà xuất bản ở phía Bắc đã liên tục cho ra đời các tên sách: Ba sẵn sàng; Ba đảm đang; Hậu phương thi đua với tiền phương; Trung với Đảng, hiếu với Dân; Dạy tốt, học tốt; Nghìn việc tốt… Sách in khổ nhỏ, mỏng, phát hành rộng rãi trong cả nước Gương

NTVT được tuyên truyền đến mọi vùng quê, thôn bản, được đọc trên đài phát thanh của các địa phương; được nghiên cứu, học tập trong nhân dân, lôi cuốn hàng triệu người thi đua trở thành người tốt, làm những việc tốt hàng ngày Cũng từ đây, việc tuyên truyền NTVT đã nhanh chóng trở thành một trong những thể loại quan trọng của báo chí Việt Nam

Trong thời kỳ duy trì nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp, báo chí đã từng cổ vũ cho các điển hình như đưa cơ giới hóa vào nông nghiệp (Duy Tiên, Hà Nam), “Quỳnh Lưu làm chủ lao động và đất đai” (tên bài báo điều tra của Hữu Thọ) tiêu biểu cho dồn dân lên đồi, san bằng đồng ruộng tạo địa bàn cho cơ giới hóa; mô hình HTX thâm canh tăng vụ, tăng năng suất lúa của HTX Bình Đà, rồi HTX Bình Minh; mô hình HTX Định Công (Thanh Hóa) tiêu biểu cho phát triển nông nghiệp,

tổ chức cuộc sống nông thôn;… Trong công nghiệp, thời kỳ những năm 70 - 80 của thế kỷ trước cũng đã có nhiều điển hình tiên tiến, như nhà máy chế tạo công cụ số 1, nhà máy chế tạo biến thế,… Đó là những điển hình trong sản xuất và đời sống đã có tác dụng cổ vũ tinh thần thi đua lao động sản xuất, tổ chức cuộc sống của đông đảo nhân dân

Bước sang thời kỳ CNH, HĐH đất nước, đường lối, chính sách đúng đắn của Đảng cùng với sự sáng tạo của đông đảo người lao động đã tạo nên nhiều tấm gương đẹp đẽ và sinh động trong cuộc sống, vì lợi ích của toàn xã hội và của mỗi người Mỗi tấm gương sáng, mỗi điển hình sinh động lại trở thành những hạt nhân tích cực, là chất men kích thích, lôi cuốn, thuyết phục mạnh mẽ mọi người, từ đó dấy lên các phong trào thi đua, khơi dậy trong mỗi cá nhân, tập thể và toàn xã hội tính chủ động, sáng tạo trong xây dựng đất nước Trong nhiều văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước, việc nêu gương NTVT, tuyên truyền những nhân tố mới tích cực, những điển hình tiên tiến được coi như nhiệm vụ quan trọng của công tác

tư tưởng, lý luận nói chung, báo chí nói riêng

Trong Luật Báo chí (1989), “phát hiện, biểu dương gương tốt, nhân tố mới; đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực xã hội khác” được quy định là một trong những nhiệm vụ cơ bản của báo chí nước ta Cho

đến Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí (1999) và Luật báo chí hiện

hành (2016) vẫn quy định nhiệm vụ, quyền hạn của báo chí là: “Phát hiện, nêu

gương người tốt việc tốt, nhân tố mới, điển hình tiên tiến”

Tiếp thu quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, “lấy gương người tốt việc tốt

để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng”, trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 (lần 2) (khóa VIII) về một số vấn

đề cơ bản và cấp bách trong công tác xây dựng đảng hiện nay; Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI) về một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay, Đảng ta đều xác định rõ vai trò, nhiệm vụ của các cơ quan thông tin đại chúng nói chung, báo chí nói riêng Đó là “nêu gương người tốt việc tốt, giới thiệu kinh nghiệm của các điển hình tiên tiến; lên án cái xấu, cái ác, tích cực đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu và các tệ nạn xã hội; chống những quan điểm sai trái, thù địch”

và “Chú trọng làm tốt hơn việc nêu gương những người tốt việc tốt; lấy nhân tố tích cực để đẩy lùi tiêu cực; đồng thời phê phán, đấu tranh với những biểu hiện sa sút về

tư tưởng chính trị, vô trách nhiệm, vụ lợi cá nhân, vi phạm những chuẩn mực đạo đức, lối sống ”

Đại hội IX của Đảng yêu cầu “báo chí, xuất bản phát hiện những nhân tố mới, cái hay, cái đẹp trong xã hội, giới thiệu gương người tốt việc tốt, những điển hình tiên tiến…” Nghị quyết Trung ương 5 (khoá IX) về nhiệm vụ chủ yếu của công tác tư tưởng, lý luận trong tình hình mới khẳng định việc “coi trọng tuyên truyền gương người tốt việc tốt, nhân tố mới tích cực” Tiếp đó, đến Nghị quyết Trung ương 5 (khóa X) về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trước yêu cầu mới, việc tuyên truyền, cổ vũ, động viên các nhân tố mới, điển hình tiên tiến, gương NTVT trên mọi lĩnh vực tiếp tục được coi là nhiệm vụ quan trọng của báo chí Nghị quyết yêu cầu các cơ quan báo chí: “Coi trọng đúng mức việc phát hiện, biểu dương các nhân tố mới, điển hình tiên tiến; tích cực đấu tranh, góp phần ngăn chặn và từng bước đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, quan liêu, các tiêu cực và tệ nạn xã hội”

Khi cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh được phát động (năm 2006), nhiệm vụ nêu gương NTVT, điển hình tiên tiến càng được đề cao hơn với các cơ quan báo chí Hầu hết các tờ báo trong nước đều mở các chuyên mục, chuyên trang tuyên truyền về học tập và làm theo tấm gương đạo đức

Hồ Chí Minh, nhiều gương NTVT, điển hình tiên tiến đã được giới thiệu trên mặt

báo Điển hình là Báo Nhân dân với chuyên mục “Gương sáng, việc hay Hà Nội”,

“Người tốt việc tốt”; Báo Lao động với chuyên mục “Bình dị mà cao quý”; Báo Quân đội nhân dân với “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; Hànộimới mở chuyên mục “Nét đẹp người Thủ đô”; Báo Tin tức (Thông tấn xã Việt Nam) với chuyên mục “Gương sáng noi chung” Đài truyền hình Việt Nam dành nhiều thời lượng, xây dựng nhiều chuyên mục, nhiều chương trình chất lượng, chuyên sâu để thông tin, tuyên truyền về việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, chú trọng phát hiện và nhân rộng các điển hình tiên tiến, tạo sức lan tỏa ra toàn xã hội Đài Tiếng nói Việt Nam dành thời lượng tuyên truyền về gương NTVT trong chuyên mục “Những bông hoa đẹp” hệ VOV2; “Người tốt việc tốt”, “Cửa sổ nhân ái” hệ VOV5…

Nhận thấy rõ vai trò của báo chí, trong Chỉ thị số 03 ngày 14/5/2011 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, Đảng ta yêu cầu “các cơ quan thông tin đại chúng, đội ngũ báo cáo viên thường xuyên tuyên truyền về tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, về các điển hình tiên tiến, người tốt việc tốt” Mới đây, Chỉ thị số 05 ngày 15/5/2016 của

Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, việc “tuyên truyền về các điển hình tiên tiến, gương người tốt việc tốt, những cách làm sáng tạo trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách

Hồ Chí Minh” tiếp tục là nhiệm vụ quan trọng của báo chí cách mạng nước ta

Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước, nhiều năm qua, báo chí nói chung, báo in nói riêng đã tỏ rõ vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, có sức mạnh rất lớn trong việc cổ động, tuyên truyền quần chúng bằng những tấm gương

có địa chỉ cụ thể, những việc làm ích nước, lợi dân Việc tuyên truyền, học tập và làm theo tấm gương NTVT không những có tác dụng tạo khí thế thi đua sôi nổi, cổ

vũ mọi người phát huy mọi khả năng và phẩm chất tốt đẹp để hoàn thành các nhiệm

vụ, mà còn góp phần tích cực bồi dưỡng, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng nếp sống mới và xã hội văn minh, đẩy lùi những tư tưởng, việc làm tiêu cực, những thói hư, tật xấu

Với những đặc trưng, đặc điểm, những ưu thế nhất định của mình, báo in đã góp phần quan trọng trong việc tuyên truyền về những tấm gương NTVT Vai trò của báo in là không thể thay thế và ngày càng phát huy hơn trong công tác tuyên truyền NTVT của Đảng, Nhà nước ta

1.3 Một số tiêu chí của người tốt, việc tốt trên báo chí hiện nay

1.3.1 Tiêu chí người tốt, việc tốt

Bác Hồ đã chỉ rõ: Cái đích nhắm đến của những người làm báo khi viết gương NTVT không phải là nêu gương để người khác học tập cách làm, hành động, hay phương pháp mới, phổ biến khoa học - kỹ thuật… mà cái chính là nêu gương đạo đức cách mạng của con người Đó là những đức tính tốt đẹp như tình yêu thương, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau, cùng nhau vượt khó khăn gian khổ, đức hy sinh, lòng quả cảm cứu giúp nhau khi hoạn nạn, lúc chông gai, tấm lòng mình vì mọi người, không tham lam, ti tiện, ghen tị, làm điều ác… Đó là những đức tính mà thời đại nào cũng cần phải có của con người, phù hợp với pháp luật, truyền thống tốt đẹp

về văn hóa, nêu cao cái tốt, chống cái xấu của nhân dân ta

Những đức tính tốt đẹp ấy của con người Việt Nam, trải qua hàng nghìn năm lịch sử đã trở thành truyền thống của dân tộc Như nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử nước ta đã khẳng định: tính cách dân tộc gần như là tất cả nội dung của giá trị đạo đức truyền thống, bao gồm: tính tập thể - cộng đồng; trọng đạo đức; cần kiệm; giản dị; thực tiễn; tinh thần yêu nước bất khuất và lòng yêu chuộng hoà bình, nhân đạo, lạc quan Tác giả Trần Văn Giàu đúc kết bảy giá trị "yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa" là những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc ta Một nhà nghiên cứu khác đã khẳng định các giá trị đạo đức truyền thống cao đẹp của dân tộc ta bao gồm: lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết, lao động cần cù và sáng tạo; tinh thần nhân đạo, lòng yêu thương và quý trọng con người, trong đó yêu nước là bậc thang cao nhất trong hệ thống giá trị đạo đức của dân tộc Những nét tính cách đặc trưng, hay những giá trị này đã vẽ nên chân dung tốt đẹp của con người Việt Nam qua bao thời kỳ lịch sử NTVT trong quan niệm của nhân dân ta cũng là những con người với những đặc trưng tốt đẹp trên

Đất nước bước vào thời kỳ CNH, HĐH, nhiều thang giá trị về con người thay đổi Con người mà Đảng ta hướng đến xây dựng vừa mang những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, vừa phải có những tính cách, đặc trưng của con người mới phù hợp với yêu cầu phát triển Các nghị quyết của Đảng ta những năm qua đã xác định rất rõ những yêu cầu mới của con người Việt Nam hiện nay Tiêu biểu như Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã nhấn mạnh vấn đề cốt lõi, trung tâm của xây dựng văn hóa là xây dựng con người Nghị quyết

đã nêu rõ quan điểm: “Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo” Đảng ta đặt ra yêu cầu phải bồi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đạo đức, lối sống

và nhân cách; đúc kết và xây dựng hệ giá trị chuẩn của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Tại Đại hội XII của Đảng, một trong 6 nhiệm vụ trọng tâm được Đảng ta đề ra trong giai đoạn mới, đó là: “Phát huy nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; tập trung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh” Các tư tưởng, quan điểm về xây dựng con người

đó là những nội dung, định hướng xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và sắp tới Việc xác định đúng đắn được tiêu chí con người văn hóa Việt Nam mới có thể có các giải pháp xây dựng, giáo dục, đào tạo, phát triển con người

để có thể đáp ứng tốt những đòi hỏi của thời kỳ CNH, HĐH, mở cửa hội nhập quốc

tế, đảm bảo phát triển bền vững, rút ngắn khoảng cách tụt hậu

Cùng với sự vận động và phát triển của đất nước, con người nói chung, những quan niệm về NTVT cũng đã có những thay đổi Nhưng xét cho cùng, dù có thay đổi thế nào chăng nữa, khi nói đến NTVT vẫn không bao giờ thoát ra khỏi cái vòng trung tâm là đạo đức, là giữ bền gốc thiện Ví dụ như nhà báo có thể viết về các gương sáng làm giàu, nhưng không phải làm giàu bằng bất kỳ giá nào mà phải làm giàu một cách chính đáng, giúp nhau cùng vượt khó làm giàu Đó mới là đạo

đức của con người thời kỳ mới Xã hội càng phát triển, càng cần những tấm gương trong sáng mới để chống lại những mặt trái đã phát lộ của kinh tế thị trường, như sự xuống cấp của đạo đức, tất cả vì đồng tiền mà có khi bất chấp mọi thủ đoạn…

Như vậy, để viết về NTVT cho đúng, cho hiệu quả, báo chí cần xác định rõ đâu là những tiêu chí của NTVT được xã hội hiện nay công nhận

Những năm gần đây, khi tổ chức tuyên dương NTVT, các tổ chức, cơ quan, đơn vị, địa phương đã đưa ra những tiêu chí rất cụ thể UBND Thành phố Hồ Chí Minh khi tổ chức bình chọn, biểu dương NTVT giai đoạn 2013-2015 của Thành phố đã đưa ra các tiêu chí: NTVT là các cá nhân tiêu biểu về việc tốt, việc thiện trên các lĩnh vực của đời sống xã hội như có hành động dũng cảm để bảo vệ tài sản của Nhà nước, nhân dân, người bị hại; Giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội, phòng chống các loại tội phạm, tệ nạn xã hội; Tham gia giải quyết việc làm cho người lao động, giúp nhau vượt nghèo, vượt khó; Cảm hóa, giúp đỡ, chăm lo cho các đối tượng lầm lỡ, hoàn lương, người được tha tù, người sau cai nghiện ma túy thành công tái hòa nhập cộng đồng; Tham gia hiến máu nhân đạo, hiến xác, hiến mô cho hoạt động nghiên cứu khoa học, y khoa; Đóng góp công sức, trí tuệ cho việc phát triển các ngành, nghề sản xuất, kinh doanh dịch vụ, những sáng kiến về những công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật; Gương học sinh, sinh viên điển hình tiêu biểu

về vượt khó, vươn lên trong học tập, học giỏi liên tục nhiều năm liền

UBND Thành phố Hà Nội cũng đã ra Quy định Xét tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” trên địa bàn thành phố Hà Nội Theo đó, tiêu chuẩn “người tốt, việc tốt” được quy định như sau: NTVT toàn diện là những cá nhân chấp hành chính sách và pháp luật của Nhà nước, sống chan hòa, quan hệ tốt với quần chúng, đoàn kết, trung thực, tương thân - tương ái, có nhiều việc làm tốt, cưu mang, giúp đỡ được nhiều người, làm được nhiều việc thiện có tác dụng nêu gương trong gia đình, cộng đồng và xã hội; Hăng hái tham gia các phong trào thi đua của địa phương, cơ quan, đơn vị, là tấm gương tiêu biểu trong các phong trào thi đua yêu nước, đầu tàu, gương mẫu; Có việc làm xuất sắc được khen thưởng đột xuất và biểu dương gương tiêu biểu, điển hình trong việc thực hiện chức trách nhiệm vụ được giao, có tác dụng lôi cuốn mọi người noi theo, được các thành viên trong tập thể hoặc cộng đồng quý

trọng, nể phục và suy tôn Tiêu chuẩn công nhận “Việc tốt” cho cá nhân có một trong những hành động sau đây: Hoàn thành tốt nhiệm vụ đột xuất do các cấp có thẩm quyền giao trong một thời gian ngắn; Có sáng kiến được áp dụng trong thực tiễn mang lại hiệu quả rõ rệt; Có hành động dũng cảm đấu tranh chống những hành

vi tiêu cực, chống những việc làm vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội; Lập thành tích tốt trong đấu tranh khám phá các vụ án về an ninh, kinh tế, hình sự, ma túy; Có hành động dũng cảm cứu người bị nạn; có việc làm kiên quyết bảo vệ tài sản của Nhà nước và của nhân dân; Có hành động, việc làm thể hiện nghĩa cử cao đẹp bảo

vệ và phát huy thuần phong mỹ tục, được cộng đồng ghi nhận hoặc được dư luận xã hội hoan nghênh

Tóm lại, từ những giá trị truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam, cùng những yêu cầu của thực tế cuộc sống, có thể khái quát những tiêu chí của NTVT trong giai đoạn hiện nay gồm những đặc trưng sau:

1) Yêu nước

Tinh thần yêu nước có ở người Việt Nam từ rất sớm, là một vũ khí tinh thần sắc bén, là bản lĩnh, tính cách, là sức sống, nguồn lực vô cùng to lớn của dân tộc ta Lòng yêu nước đã được dùi mài, hun đúc qua các cuộc chống ngoại xâm, chống thiên tai, xây dựng và bảo vệ đất nước Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi Nó kết thành một làn sóng

vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất

cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [31, tr 171] Như vậy, xét từ góc độ truyền thống, tinh thần yêu nước nồng nàn là một đặc tính cố hữu của người Việt Nam, và đó là một tiêu chí không thể thiếu của con người Việt Nam trong mọi thời đại

Ngày nay, trước yêu cầu mới của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, yêu nước thể hiện qua ý chí và hành động đem lại sự phồn vinh cho đất nước, hạnh phúc cho nhân dân; làm được những điều có lợi cho dân tộc, đặt quyền lợi quốc gia dân tộc lên trên lợi ích cá nhân; quyết tâm giữ gìn, bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia, dân tộc Trong đó, ý chí và hành động quyết tâm bảo vệ nền độc lập tự do, thống

nhất toàn vẹn lãnh thổ là nội dung cốt lõi của tinh thần yêu nước Đây là một tiêu chí căn bản, quan trọng của NTVT trong giai đoạn hiện nay.

2) Nhân ái, nghĩa tình

Nhân ái, nghĩa tình là một phẩm chất đạo đức quý báu, một giá trị tinh thần

cơ bản trong văn hoá truyền thống của con người Việt Nam Qua những thời kỳ lịch

sử khác nhau, lòng nhân ái có những nội dung mới, song về cơ bản, vẫn giữ được nét đặc sắc riêng, là cơ sở quan trọng để thiết lập mối quan hệ giữa người với người

Vì vậy, ở giai đoạn hiện nay, trong việc xây dựng lối sống mới để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước, chúng ta không thể không kế thừa giá trị cao cả này

Thực tế đời sống xã hội đã xuất hiện rất nhiều những tấm gương sáng về lòng nhân ái, lối sống nghĩa tình, nhiều người trong số họ đã được báo chí phản ánh, nêu gương Những việc làm xuất phát từ tấm lòng nhân ái đã thắt chặt thêm tình đoàn kết, yêu thương giữa con người với con người, góp phần xây dựng xã hội nhân văn lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Bởi vậy, nhân ái, nghĩa tình là một tiêu chí không thể thiếu của NTVT, đại diện cho chân dung con người Việt Nam hiện nay

ta tồn tại trong lịch sử

Trong bối cảnh của công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, nhiều chuẩn mực

và giá trị mới đang được hình thành, do đó ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết tập thể ngày nay phải được đặt trong bối cảnh mới Biểu hiện của tính cộng đồng trong giai đoạn hiện nay, đó là gắn liền lợi ích của cá nhân với lới ích xã hội Nhiều người

đã thực sự gương mẫu, đặt lợi ích của tập thể lên trên lợi ích cá nhân, góp phần hết sức to lớn vào sự phát triển chung của đất nước Rất nhiều những hoạt động chung tay vì cộng đồng được con người hưởng ứng, không chỉ trên phạm vi một tổ chức,

mà trên phạm vi quốc gia, thậm chí quốc tế Đó là những việc làm tốt đẹp, ý nghĩa,

là một trong những biểu hiện của NTVT trong giai đoạn hiện nay

4) Lao động giỏi, cần cù, sáng tạo

Trong các công trình nghiên cứu về văn hóa, lịch sử và con người Việt Nam,

đa số các nhà nghiên cứu đều thừa nhận cần cù lao động là một giá trị đạo đức nổi bật trong hệ thống các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam Ngày nay, trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, cùng với sự chăm chỉ, cần cù, lao động phải có trình

độ chuyên môn cao và phải gắn liền với sáng tạo Trình độ chuyên môn cao thể hiện

ở khả năng nắm bắt, tiếp cận nhanh nhạy, kịp thời và đúng hướng xu thế phát triển của những vấn đề thuộc lĩnh vực lao động của mình để có thể lao động một cách sáng tạo, độc lập, có năng suất và hiệu quả tốt Thêm nữa, trong thời đại của cách mạng khoa học và công nghệ hiện nay, trình độ chuyên môn cao trong lao động còn thể hiện ở khả năng vận dụng tốt, kịp thời các thành tựu khoa học công nghệ hiện đại Khả năng sáng tạo, cải tiến, hoàn thiện và hiện đại hóa các công cụ và phương thức lao động trên cơ sở của khoa học công nghệ là tiêu chí không thể thiếu đối với con người văn hóa Việt Nam thời kì hiện nay

5) Tài năng, trí tuệ, dám nghĩ dám làm

Theo Từ điển tiếng Việt thìtài năng là một danh từ chỉ năng lực xuất sắc, có khả năng làm giỏi và có sáng tạo trong một công việc, một ngành, một lĩnh vực cụ thể Người tài rất cần được vinh danh, nhưng những người có tài năng, trí tuệ được vinh danh ấy phải là người có ý chí học tập, rèn luyện không ngừng Họ không tự bằng lòng với chính mình mà luôn kiên trì, nỗ lực học hỏi, sáng tạo để góp ích cho

xã hội, cho đất nước Quá trình phấn đấu, rèn luyện và thành tích của họ là tấm gương sáng, tạo nguồn cảm hứng học tập, sáng tạo cho nhiều người

Ngày nay, trong thời kỳ đất nước hội nhập kinh tế quốc tế, con người với tài năng, trí tuệ và sự năng động, dám nghĩ dám làm luôn được trân trọng, khuyến khích Họ là đại diện cho thế hệ tương lai của đất nước, sẵn sàng hội nhập quốc tế với sự tự tin về trình độ, năng lực và tư duy sáng tạo, đổi mới của mình

6) Nghị lực vượt lên số phận

Con người với nghị lực vượt lên số phận là những người gặp phải những éo

le, bất hạnh trong cuộc đời, nhưng với sự cố gắng, nỗ lực, với ý chí, nghị lực, quyết tâm, họ đã vượt qua mọi rào cản để theo đuổi và thực hiện ước mơ của mình, góp ích cho xã hội Đó là những người có hoàn cảnh sống éo le, thiếu thốn; những người khi sinh ra đã không may mắn khiếm khuyết một phần cơ thể, hay biến cố bất ngờ trong cuộc đời khiến họ không còn lành lặn Nhưng ở họ luôn tỏa sáng phẩm chất cao đẹp, có tinh thần xóa bỏ mặc cảm, vượt qua tật nguyền, khó khăn, phấn đấu vươn lên trong học tập, công tác, lao động sản xuất, hòa nhập với cộng đồng Nghị lực, tình yêu cuộc sống, ý chí mãnh liệt của những con người đáng khâm phục đó thực sự là tấm gương sáng để mọi người học tập, noi theo

7) Dũng cảm, bản lĩnh

Lòng dũng cảm, bản lĩnh của con người Việt Nam được biểu hiện trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Ta có thể thấy những tấm gương về lòng dũng cảm của các chiến sĩ công an, quân đội trong

sự nghiệp bảo vệ, giữ gìn chủ quyền quốc gia, dân tộc; trong đấu tranh chống tội phạm, bảo đảm trật tự an toàn xã hội cho nhân dân Nhiều tấm gương dũng cảm đã bất chấp nguy hiểm, hy sinh để mang lại bình yên cho nhân dân, đất nước Trong xã hội, có rất nhiều những con người bình thường nhưng họ đã có những hành động dũng cảm để cứu giúp người khác, bảo vệ lẽ phải Họ có thể là một người chạy xe

ôm, một anh công nhân dũng cảm bắt cướp; đó có thể là em học sinh dũng cảm cứu bạn gặp nạn; một cán bộ công chức dám đấu tranh chống lại những việc làm sai trái

ở cơ quan, đơn vị; là một nhà báo dám lên tiếng tố cáo tham nhũng, tiêu cực… Tất

cả những việc làm, hành động của họ là tiêu biểu cho lòng dũng cảm và bản lĩnh của con người Việt Nam Trong xã hội hiện nay, hơn lúc nào hết, những tấm gương

ấy cần được biểu dương, ca ngợi để những cái tốt được nhân rộng, phát huy, góp phần đẩy lùi cái sai trái, tiêu cực trong đời sống

Các nhóm tiêu chí trên là những đặc trưng tiêu biểu của NTVT giai đoạn hiện nay Tuy chưa đầy đủ và có thể có nhiều quan điểm khác nhau về những đặc trưng của NTVT, nhưng đó là những đặc tính cơ bản nhất, nhiều lần được nhắc đến trong các văn kiện của Đảng, Nhà nước ta Thực tế công tác tuyên truyền về NTVT trên báo chí hiện nay cũng cơ bản xoay quanh các nhóm tiêu chí này

1.3.2 Tiêu chí người tốt, việc tốt trên báo chí

Cùng với những tiêu chí của NTVT nói trên, khi trở thành nhân vật của các tác phẩm báo chí, NTVT còn cần đáp ứng được các tiêu chí như một thông tin báo chí

Người tốt, việc tốt được nêu gương trên báo chí không chỉ nhằm mục đích để mọi người biết đến họ, mà cái chính là để định hướng cho mọi người học tập và làm theo, để nhân rộng cái tốt đẹp ra cộng đồng Đối tượng tác động của báo chí là đông đảo công chúng và hiệu quả báo chí xét đến cùng là tác động của báo chí đến xã hội, đến con người, làm cho cái mới, cái tiến bộ chiếm ưu thế tuyệt đối trong nhận thức và hành vi của các tầng lớp quần chúng nhân dân Do đó, NTVT được coi như một thông tin trên báo chí cần phải đảm bảo các tiêu chí như: tính chân thực, khách quan; tính thời sự; tính đại chúng

Tính chân thực, khách quan

Một trong những yêu cầu của thông tin báo chí nói chung, đó là tính khách quan, chân thực Tính khách quan, chân thực là nguyên tắc tối cao, là điều kiện tồn tại của báo chí, thể hiện chất lượng của thông tin báo chí và tạo nên hiệu quả của hoạt động báo chí Bởi vậy, khi báo chí phản ánh về NTVT thì nhất thiết nhân vật NTVT đó phải là con người có thật, việc làm tốt có thật ngoài xã hội

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền” Để tấm gương NTVT có giá trị tuyên truyền thì

trước hết đó phải là những con người thực ngoài xã hội, có những việc làm, hành động cụ thể, được xã hội công nhận Nhà báo khi phản ánh, cũng phải đảm bảo tính chân thực, không “tô hồng”, cường điệu, “thổi phồng” sự thật Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng khuyên các nhà báo: “Nêu cái hay, cái tốt phải có chừng mực, chớ phóng đại, có thế nào nói thế ấy” Gương NTVT chân thực, khách quan sẽ tạo được niềm tin trong công chúng, có tác dụng thuyết phục, cổ vũ mọi người học tập, làm theo

Tính thời sự

Tính thời sự của báo chí là đưa đến cho công chúng về sự kiện mới nhất, giúp họ nhận thức kịp thời và có thái độ đúng đắn trước các sự việc, tình huống diễn ra trong đời sống xã hội Bởi vậy khi báo chí thông tin về gương NTVT cũng phải đảm bảo những tấm gương đó có tính thời sự, được nhà báo phát hiện

và phản ánh thường xuyên, kịp thời, phù hợp với các sự kiện, vấn đề đang được

xã hội quan tâm, chú ý

Để đảm bảo tính thời sự thì NTVT phải là con người đương thời, con người hiện tại, có những hành động, việc làm có ích cho cộng đồng, xã hội, đất nước mà ý nghĩa của nó vẫn đang phát huy giá trị trong đời sống hiện thực

Tính đại chúng

Báo chí là phương tiện thông tin đại chúng, tất cả mọi người trong xã hội không phụ thuộc vào nghề nghiệp, trình độ nhận thức, địa vị xã hội, lứa tuổi, giới tính… đều là đối tượng phục vụ của báo chí Chính vì thế, thông tin trên báo chí phải mang tính đại chúng, có thể phổ cập rộng rãi đến mọi tầng lớp nhân dân

Khi tuyên truyền về gương NTVT, tính đại chúng của gương NTVT thể hiện

ở những nhân vật bình dị, đời thường trong xã hội mà những việc làm, hành động tốt của họ dễ học, dễ làm theo, có tác dụng truyền cảm hứng, cổ vũ tinh thần sống đẹp, sống tốt đến nhiều người Bên cạnh đó, những hành động, việc làm tốt của họ phải có sức lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, tác giả luận văn đã hệ thống một số vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh khái niệm báo in, chân dung con người và khái niệm NTVT Đây là những khái niệm cơ sở cần làm rõ để giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn Với những đặc trưng, đặc điểm của mình, báo in có những lợi thế nhất định trong việc tuyên truyền về NTVT - một nhiệm vụ quan trọng của báo chí nói chung, báo in nói riêng Có thể khẳng định, NTVT có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, bởi vậy việc thông tin một cách liên tục, phong phú, đa dạng, nhiều chiều về những tấm gương NTVT có tác dụng tác động đến nhận thức của công chúng xã hội bằng thực tiễn cuộc sống, trên cơ sở đó góp phần định hướng dư luận xã hội, làm thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của con người Báo chí tuyên truyền về NTVT góp phần quan trọng vào việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện theo chủ trương của Đảng, Nhà nước ta; góp phần xây dựng nếp sống mới và xã hội văn minh, đẩy lùi những tư tưởng, việc làm tiêu cực, những thói hư, tật xấu

Tác giả luận văn đã đưa ra khái niệm về NTVT, đó là những cá nhân có phẩm chất, đạo đức tốt cùng những việc làm hay, cử chỉ đẹp có lợi ích cho đất nước,

quả và cần được nhân rộng ra Họ là những con người mẫu mực, tiêu biểu cho con người của một giai đoạn lịch sử nhất định Và trong giai đoạn đất nước bước vào thời kỳ CNH, HĐH, hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, NTVT là đại diện cho những con người tiêu biểu, tiên tiến, xuất sắc mà Đảng, Nhà nước ta hướng tới xây dựng NTVT hiện nay, vừa mang những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, vừa có những giá trị mới phù hợp với thời đại mới Trên cơ sở đó, tác giả luận văn đã khái quát những tiêu chí của NTVT trong giai đoạn hiện nay bao gồm: yêu nước; nhân

ái, nghĩa tình; đoàn kết, vì cộng đồng; lao động giỏi, cần cù, sáng tạo; tài năng, trí tuệ, dám nghĩ dám làm; nghị lực vượt lên số phận và những con người dũng cảm,

bản lĩnh Đồng thời, tác giả cũng chỉ rõ những tiêu chí cần có của NTVT trên báo chí Đây chính là cơ sở để tác giả tìm hiểu, phân tích thực trạng của việc tuyên

truyền về NTVT trên báo in hiện nay - vấn đề cần được giải quyết trong chương 2

Người ta biết đến Tuổi trẻ như một tờ báo xung kích, thường có những bước

đi tiên phong trên nhiều lĩnh vực với những phát hiện mới mẻ, có tính đề xuất thay đổi chính sách thuận lợi cho người dân Qua 40 năm phát triển, tờ báo ngày càng nhận được sự chú ý đón đọc của nhiều người Với sự phản ánh đa dạng, nội dung phong phú đáp ứng nhu cầu thông tin bạn đọc, Báo Tuổi trẻ đã góp phần rất lớn trong tuyên truyền, phản ánh sự nghiệp đổi mới của đất nước Tuổi trẻ luôn là tờ báo đi đầu trong việc nêu được những tấm gương vượt khó học giỏi, vượt khó làm giàu hay những tấm gương điển hình tiên tiến trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

2.1.2 Báo Lao động

Báo Lao động là cơ quan ngôn luận của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam,

ra đời số đầu tiên vào ngày 14/8/1929 Ngay từ khi ra đời cho đến nay, Báo Lao động luôn phát triển theo đúng đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước dưới

sự chỉ đạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Báo Lao động là tiếng nói của người lao động ở mọi lĩnh vực, thể hiện rõ quan điểm, lập trường của giai cấp công nhân, cổ vũ, tuyên truyền toàn dân thực hiện công cuộc đổi mới đất nước

Trong những năm cuối của thập niên 90, Báo Lao động được coi là một trong những tờ báo có sự đổi mới mạnh mẽ trong làng báo chí Việt Nam Tờ báo này được biết đến trong giai đoạn này bởi nhiều thông tin, nhiều bài báo dũng cảm lên tiếng phản