Phim tài liệu về người cao tuổi của việt nam và hàn quốc từ góc nhìn tự sự (qua hai phim mình ơi – việt nam và mình ơi đừng qua sông – hàn quốc)

Đặc biệt với thể loại phim tài liệu – một thể loại dành nhiều sự quan tâm cho các vấn đề mang tính “thời sự nóng bỏng” thuộc về gia đình và xã hội – “người cao tuổi” trở thành một đề tài

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

NGÔ QUANG TRÍ

PHIM TÀI LIỆU VỀ NGƯỜI CAO TUỔI CỦA VIỆT NAM

VÀ HÀN QUỐC TỪ GÓC NHÌN TỰ SỰ

(QUA HAI PHIM: MÌNH ƠI - VIỆT NAM VÀ MÌNH ƠI ĐỪNG

QUA SÔNG - HÀN QUỐC)

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành

Lý luận, lịch sử, phê bình Điện ảnh _ Truyền hình

Mã số : 60210231

Người hướng dẫn khoa học:

TS Hoàng Cẩm Giang

Hà nội-2019

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài ……… 5

2 Lịch sử vấn đề ……….……… 7

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi của đề tài ……… 13

4 Phương pháp nghiên cứu……… 14

5 Cấu trúc luận văn……… 14

Chương 1 THỂ LOẠI PHIM TÀI LIỆU VÀ ĐỀ TÀI NGƯỜI CAO TUỔI TRONG ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC 1.1 Một số vấn đề lý luận về thể loại phim tài liệu 1.1.1 Khái niệm phim tài liệu và tính đặc thù của phim tài liệu………….16

1.1.2 Các cách phân loại phim tài liệu……….20

1.1.3 Phương thức tự sự trong phim tài liệu……… … 22

1.2 Vấn đề người cao tuổi và văn hóa ứng xử với người cao tuổi trong văn hóa và điện ảnh Việt Nam và Hàn Quốc 1.2.1 Quan niệm về chữ Hiếu trong văn hóa truyền thống Việt Nam và Hàn Quốc: cách ứng xử với người già và tuổi già 1.2.1.1 Từ điểm nhỉn gia đình ……….26

1.2.1.1 Từ điểm nhỉn xã hội ……….28

1.2.2 Mối quan tâm về đề tài người cao tuổi trong các tác phẩm điện ảnh – truyền hình châu Á Trường hợp hai phim tài liệu về người già: Mình ơi (Việt

Nam) và Mình ơi đừng qua sông (Hàn Quốc) ……… 31

Tiểu kết ……….35

Chương 2 CÁC PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ CỦA HAI PHIM MÌNH ƠI VÀ MÌNH ƠI ĐỪNG QUA SÔNG 2.1 Câu chuyện, cốt truyện và kết cấu tự sự 2.1.1 Câu chuyện và Cốt truyện ……… ……… 36

2.1.2 Kết cấu tự sự……… ………… ……….47

2.2 Nhân vật, người kể chuyện và điểm nhìn 2.2.1 Phim Mình ơi ……… 50

2.2.2 Phim Mình ơi đừng qua sông ……… 54

2.3 Tiểu kết……… 57

Chương 3 NGÔN NGỮ TỰ SỰ THÔNG QUA CÁC YẾU TỐ NGHỆ THUẬT ĐIỆN ẢNH CỦA HAI PHIM MÌNH ƠI VÀ MÌNH ƠI ĐỪNG QUA SÔNG 3.1 Dàn cảnh 3.1.1 Không gian – bối cảnh ……… ……… 59

3.1.2 Màu sắc và ánh sáng……… ……… ………60

3.1.1 Chiều sâu và bố cục khuôn hình ……… .……… 62

3.2 Quay phim……… 68

3.2.1 Cỡ cảnh……… ……… 69

3.2.2 Chuyển động máy và góc máy……… ……… ……… 71

3.3 Dựng phim……… 72

3.3 Âm thanh……… .75

3.5 Tiểu kết……… 79

KẾT LUẬN……….80

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 83

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Điện ảnh là loại hình nghệ thuật lớn của thế kỷ 20 và thế kỷ 21 Theo M.Jahn

trong công trình Nhập môn phân tích phim theo trần thuật học 1 : “Phim là một

hình thức trần thuật đa phương tiện dựa trên bản ghi âm thanh có tính vật lý và sự

chuyển động của hình ảnh” Từ năm 1895, khi những hình ảnh động đầu tiên được

anh em nhà Lumière trình chiếu cho công chúng, đến hôm nay môn nghệ thuật thứ

7 đã tạo ra được ảnh hưởng phi thường và rộng khắp đối với công chúng toàn cầu Vào cuối thế kỷ 19, khi điện ảnh mới được “phát minh”, việc những hình ảnh động xuất hiện trên màn ảnh được coi là một kỳ tích, thu hút mạnh mẽ hầu hết công chúng thời bấy giờ Cho nên, để làm ra một bộ phim và thỏa mãn sự tò mò của khán giả, vào thời kỳ đầu của điện ảnh, các nhà làm phim đã ghi hình bất kỳ cái

gì họ thấy, mà phần lớn là những sự việc xảy ra trong cuộc sống hằng ngày Nhưng cũng chính cách làm này đã dẫn đến sự ra đời của nhóm thể loại đầu tiên trong điện ảnh, đó chính là phim tài liệu Trải qua một thời gian dài, thể loại tài liệu đã đổi thay và phát triển rất nhiều, ngày càng có những đóng góp ý nghĩa và quan trọng cho sự phát triển của lịch sử điện ảnh thế giới

Điện ảnh là sản phẩm của thời kỳ hiện đại và của thời đại công nghiệp Đây cũng là thời kỳ và thời đại phát triển vượt bậc của khoa học, công nghệ kỹ thuật

và văn minh đô thị Bên cạnh đó tính độc lập, tự chủ của cá nhân ngày càng nâng

1 Manfred Jahn (2003), A Guide to Narratological Film Analysis, Poems, Plays, and Prose: A Guide to the Theory of Literary Genres, University of Cologne, Cologne, http://www.uni-koeln.de/~ame02/pppf.htm, Truy

cập ngày 25 tháng 6 năm 2019.

lên, sự phổ biến của mô hình gia đình hạt nhân thay thế cho mô hình gia đình nhiều thế hệ dẫn đến những đổi thay lớn lao trong vị trí và tâm thế của người cao tuổi giữa lòng xã hội hiện đại – đặc biệt ở các nước Đông Á (nơi có nền tảng lâu đời của truyền thống tư tưởng Nho giáo) Những rạn vỡ, lay chuyển mạnh mẽ ở cả mức độ sâu và rộng ấy khiến cho “vấn đề người già” trở thành một đề tài trở đi trở lại và ngày càng được quan tâm nhiều hơn trong nghệ thuật, đặc biệt là trong điện ảnh các nước Đông Á đương đại

Hình ảnh người cao tuổi được chắt lọc khá nhiều trong các bản phim của các tác giả, từ phim truyện đến các thể loại phim điện ảnh khác Đặc biệt với thể loại phim tài liệu – một thể loại dành nhiều sự quan tâm cho các vấn đề mang tính “thời

sự nóng bỏng” thuộc về gia đình và xã hội – “người cao tuổi” trở thành một đề tài khá lớn cho các nhà làm phim khai thác: từ những chân dung các lãnh tụ đến những chân dung một công dân, từ những bậc thiên tài trong mọi lĩnh vực đến những hình ảnh người lao động nghèo ở những vùng xa xôi Trong phim tài liệu, hình ảnh người già được thể hiện khá phong phú qua những tác phẩm của phim, trở thành một thước đo, một định nghĩa cho tính chân thiện mỹ trong các tác phẩm phim Các nhân vật người cao tuổi được thể hiện như một chứng nhân cho một thể chế, một ý thức hệ, một ngành nghề và trên tất cả là một nền tảng đạo đức của xã hội mà nhân vật đang sống và tồn tại Và đó cũng là sự chiêm nghiệm sâu sắc mang tính nhân bản mà các nhà làm phim dành cho những thế hệ tiếp sau qua các tác phẩm về tương lai và đời sống tinh thần của chính mình trong xã hội hiện đại Xuất phát từ những lý do đó, chúng tôi lựa chọn hai phim tài liệu về đề tài

người cao tuổi: Mình ơi (đạo diễn Lê Hương – Tùng Lâm – Nguyễn Huân, 2018)

và Mình ơi đừng qua sông (đạo diễn Jin Mo-young, 2013) đại diện cho hai nền

điện ảnh Đông Á vốn có truyền thống đề cao vị trí của người cao tuổi trong nền

văn hóa gia đình nhiều thế hệ: Việt Nam và Hàn Quốc Thông qua cách tiếp cận

từ góc nhìn tự sự kết hợp tiếp cận nhân học văn hóa, chúng tôi muốn tìm hiểu sự tương đồng, khác biệt trong cách thức tiếp cận cũng như phương thức thể hiện của hình tượng người cao tuổi trong phim tài liệu ở hai nền điện ảnh này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trên thế giới, việc nghiên cứu phim tài liệu đã có một truyền thống khá

dày dặn, và thể loại phim tài liệu đã được đưa vào giáo trình chính thống của các

trường đại học về điện ảnh, trong đó có công trình Film Art: An Introduction

(McGraw-Hill, 1994)2 đề cập cặn kẽ đến một số đặc trưng thẩm mỹ của phim tài

liệu ở chương “Thể loại phim” và cuốn Film History: An Introduction

(McGraw-Hill, 1994)3 đề cập đến sự phát triển thể loại phim tài liệu thuộc các nền điện ảnh

trên thế giới Cả hai công trình này đều là tác phẩm của David Bordwell và Kristin Thompson - hai trong số những nhà nghiên cứu điện ảnh hàng đầu của thế giới hiện nay

Về những vấn đề tổng quan của phim tài liệu, chúng ta có thể nhắc đến

công trình trứ danh có tên Introduction to Documentary (Indiana University

Press, 2001) của Bill Nichols – người đưa ra cái nhìn khái quát về các thể loại phim tài liệu và những điều căn bản liên quan tới chúng một cách toàn diện Tiếp

đó, cuốn Documentary: the margins of reality của Paul Ward (2005) tập trung

2 David Bordwell và Kristin Thompson (2016, lần tái bản thứ 11), Film Art: An Introduction, New York:

phân tích những định nghĩa và khái niệm liên quan đến phim tài liệu, cũng như mối quan hệ giữa tài liệu và phim hư cấu, đặc biệt chú ý đến quá trình tái cấu trúc kịch bản từ những chất liệu thực tế4 Năm 2010, tác giả Belinda Smaill (2010) xuất

bản công trình đáng chú ý mang tên The documentary: politics, emotion, culture,

New York, lần đầu tiên phân tích có hệ thống vai trò của cảm xúc và tình cảm trong việc hình thành phim tài liệu, đồng thời nhấn mạnh tính chính trị của phim tài liệu, đặc biệt trong các vấn đề giới tính, giai cấp và dân tộc5 Nhiều công trình nghiên cứu có giá trị khác liên quan đến documentary từ góc nhìn lý thuyết và

thực tiễn được biết đến hiện nay như Rethinking documentary: new perspectives,

new practices (Thomas Austin and Wilma de Jong, 2008); Theorizing Documentary (Michael Renov, 2012); Contemporary Documentary (Daniel

Marcus and Selmin Kara; 2015) Những công trình này chính là nền tảng lý thuyết cho các nhà nghiên cứu phim tài liệu trên thế giới tiến hành những khảo sát thực tiễn và cá nhân của mình

Về lịch sử của phim tài liệu, chúng ta có thể kể đến hai công trình nổi bật:

Non-fiction film: A critical History (Indiana University Press, 1992) của Richard

Meran Barsam và cuốn Documentary: A History of the Non - Fiction Film của

Erick Barnouw (Oxford University Press, 1993) Những giai đoạn đặc biệt quan

trọng và các thể loại phim tài liệu được đề cập trong cuốn The British

Documentary Film Moventment, 1926-1946 của tác giả Paul Swann (Cambridge

University Press 1989), cuốn The American Newsreel 1911-1967 của Raymond Fielding (Oklahoma University Press, 1972), cuốn Film as Ethnography do Peter Ian Crawford và David Turton làm chủ biên, Thomas Weugh với “Show us life”:

4 Paul Ward (2005), Documentary: the margins of reality, New York : Wallflower

5 Belinda Smaill (2010), The documentary : politics, emotion, culture, New York : Palgrave Macmillan

Toward a history and aesthetics the committed documentary (Scarecrow Press,

1995)

Nhiều công trình đương đại về phim tài liệu đã tập trung vào việc thể hiện

cách thức làm phim này khác biệt với cách thức làm phim hư cấu như thế nào

Tác phẩm Representing Reality: Issues and Concepts in Documentary (Indiana University Press, 1992) của Bill Nichols đã tìm ra câu trả lời cho câu hỏi này Tương tự, các công trình khác như Theorizing Documentary do Micheal Rnoc làm chủ biên (Routledge, 1993); Post-Theory: Reconstructing Film Studies

(Wisconsin Studies in Film) của David Bordwell và Noel Carroll (University of

Wisconsin Press, 2012); Rhetoric and Representation in Nonfiction Film của Plantinga (Cambridge University Press, 1997); và The Search for Reality: The

Art of Documentary Filmmaking (Michael Wiese Productions, 1999) của

Micheal Tobias… cũng đều tập trung làm rõ ranh giới, sự giao thoa, cũng như tính đặc thù của hai thể loại phim tài liệu (documentary) và phim truyện (feature)

Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể kể đến nhóm những công trình nghiên

cứu về một số nhà làm phim chủ chốt nhất trong lịch sử, như The Humphrey

Jennings Reader của Kevin Jackson (Carcanet Press, 1993), Reality Fictions: the Films of Frederick Wiseman của Thomas W Benson, Anderson và Carolyn

(Southern Illinois University Press, 1989); John Grierson and The National Film

Board: The Politics of Wartime Propaganda của Gary Evans (University of

Toronto Press, 1984); Robert J Flaherty: A Biography của Pauk Rotha (University of Pennsylvania Press, 1983); Emile de Antonio: Radical Filmmaker

in Cold War America của Randolph Lewis (University of Wisconsin Press, 2000)

và Emile de Antonio: A Reader của Douglas Kellner, Daniel G Streible

(University Of Minnesota Press, 2000): The Camera and I của Joris Ivens

(International Publishers, 1969), v.v…

Nhìn chung, việc nghiên cứu phim tài liệu trên thế giới đã đạt được nhiều thành công lớn, ở cả khía cạnh lý thuyết và ứng dụng thực tiễn Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu của phần lớn các công trình này vẫn là các bộ phim của châu

Âu, Mỹ, chứ chưa có sự tập trung chú ý vào các phim châu Á như Việt Nam và Hàn Quốc

2.2 Ở trong nước, các nghiên cứu về phim tài liệu chưa thực sự tập trung

và chuyên sâu Số lượng sách chuyên khảo liên quan đến thể loại này còn rất ít, phần lớn phim tài liệu được nhắc đến trong các công trình mang tính chất “điện ảnh sử”

Trước hết, chúng ta cần nhắc đến công trình đầu tiên tập hợp các bài viết,

chuyên luận về nhóm phim tài liệu – thời sự - khoa học mang tên Làm phim thời

sự - tài liệu (tập 1 – 1967), (tập 2 – 1968) của Cục Điện ảnh Việt Nam Năm 1983,

Cục xuất bản cuốn Điện ảnh Việt Nam (nhiều tác giả) trong đó phần phim thời sự

- tài liệu – khoa học do Trương Huy phụ trách biên soạn Chúng ta cũng cần kể đến một công trình chuyên biệt khác về phim tài liệu Việt Nam, xuất bản bằng

tiếng Anh The Vietnamese Documentary film (1987), do nhóm các nghệ sĩ nổi

tiếng thuộc thế hệ đạo diễn, biên kịch, quay phim thứ hai của nền điện ảnh tài liệu – thời sự - khoa học như Lưu Xuân Thư, Phạm Ngọc Trương, … thực hiện

Tiếp đó, năm 2006, cuốn Lịch sử điện ảnh Việt Nam (tập 1,2) do Cục Điện

ảnh xuất bản nhằm tổng kết chặng đường điện ảnh từ giữa năm 1975 đến đầu năm

2003, và có đề cập đến chặng đường phát triển của phim tài liệu Việt Nam Tương

tự, công trình Điện ảnh Việt Nam: Lịch sử - Tác phẩm – Nghệ sĩ – Lý luận – Phê

bình – Nghiên cứu gồm 4 tập (xuất bản 2011) của Trần Trọng Đăng Đàn cũng đề

cập đến phim tài liệu Việt Nam như một thể loại gắn bó hữu cơ với tiến trình phát triển của điện ảnh Cách mạng

2.3 Về hai bộ phim được nghiên cứu trong luận văn, ở trong nước chúng tôi nhận thấy chưa có nhiều bài nghiên cứu-phê bình sâu, thường chỉ là các bài điểm phim trên các trang báo mạng

Với phim Mình ơi đừng qua sông, trước hết có thể kể đến bài viết của tác

giả Vũ Văn Việt trên trang VnExpress: “Phim về chuyện tình cặp vợ chồng già

gây sốt ở Hàn Quốc”, đăng ngày 7/1/20156 Bài viết nhấn mạnh vào câu chuyện tình “lãng mạn và chân thực” của hai vợ chồng nhân vật chính, đồng thời cố gắng

lý giải tại sao bộ phim lại thành công cả về doanh thu và chất lượng nghệ thuât:

“Xét về kịch bản, điều đắt giá nhất trong bộ phim này là một câu chuyện tình như

mơ có thật về hai cụ già nơi sơn cước được xử lý dưới góc máy quyến rũ đậm chất điện ảnh”

Tác giả Ngọc King, trên báo Trí Thức Trẻ (đăng ngày 23/05/2015), trong bài viết: “Xúc động với tình yên hơn 70 năm trong My Love, Don't Cross That

River”, lại đặt ra một câu hỏi cho độc giả, đó là có bao giờ bạn quay lại ngắm nhìn

người yêu trẻ trung của mình rồi tự hỏi về thế nào là yêu đến “đầu bạc răng long”? Theo tác giả bài viết, mười lăm tháng trời tại Gangwon, đạo diễn Jin Mo-young

đã đem tới cái nhìn sâu sắc về tình yêu vĩnh cửu giữa đôi vợ chồng Jo man và Kang Kye-yeol Câu chuyện của đôi vợ chồng này đã chạm tới trái tim của tất cả, khiến chúng ta chợt thèm khát được như vậy Hai cụ già đã bên nhau hơn nửa thế kỉ, nhưng họ vẫn tìm được tình yêu và hạnh phúc từ những điều rất giản

Byeong-6 https://vnexpress.net/giai-tri/phim-ve-chuyen-tinh-cap-vo-chong-gia-gay-sot-o-han-quoc-3130665.html

đơn Điều kỳ diệu ấy vẫn thường xảy tới với những trái tim ấm áp biết yêu thương7

Tuyết Trần, trên báo Phú Yên Online (đăng ngày 30/07/2015) khẳng định sự giản

dị và nên thơ của câu chuyện, cũng như thông điệp lớn lao về tình yêu và hôn nhân của bộ phim8 Tương tự, Phương Nhung bắt đầu bài viết “Mối tình cảm động của

cặp vợ chồng già Hàn Quốc gây sốt” (đăng ngày 10/01/2015) trên Dân trí bằng

những xúc cảm cá nhân với những hành động, lời nói của hai nhân vật và sự khâm phục với tình yêu phi thường của họ trong suốt chiều dài phim9 Bài viết của tác

giả Lâm Lê, báo Tuổi trẻ Online, trong bài viết “Chuyện tình già chiến thắng phim

Hollywood” (đăng ngày 07/01/2015) nhấn mạnh “hiệu ứng xã hội mạnh mẽ” của phim so với phim Hollywood công chiếu cùng thời điểm10 Đánh giá chung về bộ phim, Yến Yến, trong bài viết “Tình yêu vượt mọi ranh giới thời gian, tuổi tác

(trang Đại Kỷ Nguyên, đăng ngày 30/07/18) đặt bộ phim là “là một trong sáu bộ

phim nổi tiếng trên thế giới về những mối tình già trên màn ảnh rộng thế giới”11

Với phim Mình ơi, chúng tôi chỉ khảo sát thấy một bài viết mạng có tên

“Tình yêu 70 năm của cặp vợ chồng già 'thương mãi khi chết thì thôi' khiến người

người ngưỡng mộ” của tác giả T.N đăng trên trang Đời sống Việt Nam 12 còn lại

chủ yếu các chia sẽ và lượt người thích phim khá lớn trên trang Đời sống Plus Điều này cũng do kênh phát hành duy nhất của phim là trên truyền hình quốc gia,

https://doisongvietnam.vn/tinh-yeu-70-nam-cua-cap-vo-chong-gia-thuong-mai-khi-chet-thi-thoi-khien-nguoi-với vị trí như một phim tài liệu báo chí, nên truyền thông không có nhiều bài phê bình chính thức về bộ phim Trong bài viết nêu trên, tác giả chủ yếu nhấn mạnh nội dung “tình cảm chân thành, thủy chung son sắt mà cụ ông và cụ bà dành cho nhau” và phản ứng tích cực của những người xem trẻ tuổi khi họ chia sẻ rất hào hứng bộ phim và các clip cắt từ phim trên mạng xã hội

Nhìn chung, các bài viết này chủ yếu nhấn mạnh vào chủ đề ca ngợi tình yêu người già, chứ chưa phân tích được nghệ thuật kể chuyện của mỗi phim, hoặc

so sánh hai phim với nhau để thấy được phong cách thể loại và phong cách cá nhân in dấu trong mỗi tác phẩm Chính điểm dừng này là lý do khiến chúng tôi khởi động nghiên cứu của mình về việc so sánh hai bộ phim về đề tài người cao tuổi từ góc nhìn tự sự

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Trong luận văn này, chúng tôi sẽ tập trung phân tích hình tượng người cao tuổi cũng như cách các nhà làm phim kể câu chuyện cuộc đời họ trong phim tài liệu của hai nước Việt Nam và Hàn Quốc

3.2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua các đặc trưng về phương thức tự sự của hai phim (như nhân vật và người kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu tự sự, ngôn ngữ điện ảnh), luận văn hướng đến việc tìm hiểu, phân tích, khái quát về sự tương đồng, khác biệt trong cách thức tiếp cận cũng như cách thể hiện/văn hóa thể hiện của hình tượng người cao tuổi trong phim tài liệu ở hai nền điện ảnh Việt Nam và Hàn Quốc

Ở cấp độ thứ hai, từ góc độ loại hình, việc nghiên cứu này cũng làm rõ phương thức làm phim tài liệu và quan niệm về điện ảnh của hai đạo diễn thuộc hai nền điện ảnh khác nhau

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu hai phim: Mình ơi (đạo diễn Lê Hương), Mình ơi

đừng qua sông (đạo diễn Jin Mo Young) mang tính tiêu biểu cho phim tài liệu về

đề tài người cao tuổi trong điện ảnh Việt Nam và Hàn Quốc Đây là hai bộ phim gây tiếng vang trong giới làm phim và khán giả của hai nước, đồng thời có nhiều điểm tương đồng về cách lựa chọn đề tài, tiếp cận nhân vật, song cũng có nhiều

điểm khác biệt về mặt nghệ thuật tự sự

4 Phương pháp nghiên cứu

Do xác định “phim tài liệu về đề tài người cao tuổi” là một hiện tượng văn hóa có tính đa chiều kích, chúng tôi đã sử dụng cách tiếp cận đa phương pháp, trên nhiều phân cấp khác nhau để thấy được toàn diện nhất các góc độ của vấn đề:

Về hướng tiếp cận chung, chúng tôi lựa chọn góc độ tiếp cận thể loại, tiếp cận điện ảnh dân tộc và tiếp cận nhân học văn hóa, để thấy được sự tương đồng và khác biệt tinh tế giữa hai bộ phim cùng thể loại, cùng đề tài, thuộc hai nền văn hóa, hai đạo diễn, hai nền điện ảnh khác nhau

Về mặt phương pháp luận, chúng tôi chủ yếu sử dụng những lý thuyết nghiên

cứu hình thức từ mỹ học (aesthetics) đến tự sự học (narratology) để tái hiện lại cấu

trúc hình tượng thẩm mỹ và cấu trúc tự sự của các nhóm nhân vật trong hai phim

Về các phương pháp cụ thể, chúng tôi sử dụng các phương pháp chuyên ngành của điện ảnh học và thi pháp học hiện đại như: phương pháp tự sự học, phương pháp tiếp cận văn hóa, phương pháp xã hội học

5 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn có bố cục ba chương:

Chương 1: Thể loại phim tài liệu và đề tài người cao tuổi trong điện ảnh

Việt Nam và Hàn Quốc

Chương 2: Nhân vật, kết cấu và cách kể chuyện qua hai phim Mình ơi và

Mình ơi đừng qua sông

Chương 3: Ngôn ngữ tự sự thông qua các yếu tố nghệ thuật điện ảnh của

hai phim Mình ơi và Mình ơi đừng qua sông

CHƯƠNG 1: THỂ LOẠI PHIM TÀI LIỆU VÀ ĐỀ TÀI NGƯỜI CAO

TUỔI TRONG ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC

1.1 Một số vấn đề lý luận về thể loại phim tài liệu:

1.1.1 Khái niệm phim tài liệu và tính đặc thù của phim tài liệu:

Trên thực tế, trong lịch sử nghiên cứu điện ảnh, phim tài liệu chưa có một định nghĩa chính xác và duy nhất

Định nghĩa đầu tiên được khẳng định cho đến nay là của John Grierson – một nhà sáng lập của phong trào phim tài liệu Anh những năm 1930- rằng phim tài liệu là sự “sáng tạo giữa sự thật” (“creative treatment of actuality”)13 Định nghĩa này vẫn được coi là mô hình định danh quen thuộc cho phim tài liệu đến tận ngày nay

Đạo diễn phim tài liệu nổi tiếng của Mỹ Pare Lorentz có một định nghĩa đơn giản về phim tài liệu - là “một bộ phim nói về điều có thật và mang kịch tính” (“a factual film which is dramatic”)14 Nhà làm phim tài liệu Joris Iven cũng cho rằng: “Có nhiều cái giữa hai giai đoạn từ quay phim đến chiếu cho công chúng - phát triển, in tráng, dựng phim, viết lời bình, hiệu quả âm thanh, âm nhạc Ở mỗi giai đoạn hiệu quả của cảnh quay có thể thay đổi nhưng nội dung cơ bản buộc phải giữ nguyên như ban đầu”15

Ở giai đoạn hiện tại, các từ điển học thuật quốc tế đều chia sẻ chung quan

điểm về phim tài liệu Theo Từ điển bách khoa Britannica (Encyclopædia

13 John Grierson (1946), The First Principles of Documentary, Grierson on Documentary, HarperCollins

Publishers, New York, pg 147

14Daniel Eagan (2009), America's Film Legacy: The Authoritative Guide to the Landmark Movies in the

National Film Registry, Continuum Publisher, New York

15 David Bordwell và Kristin Thompson (2016), Film Art: An Introduction, McGraw-Hill Education, New York

Britannica), phim tài liệu là thể loại phim “định hình và diễn giải chất liệu có thật cho mục đích giáo dục hoặc giải trí”16 Cambridge Dictionary định nghĩa

documentary là “một phim điện ảnh hoặc chương trình phát thanh – truyền hình cung cấp các dữ kiện có thực và thông tin về một đối tượng có thực”17 Tương tự,

Oxford Dictionary nhận định phim tài liệu là “một phim hay một chương trình

truyền hình - phát thanh cung cấp sự thật về một thứ gì đó” Trong nước, theo Từ

điển Bách khoa Việt Nam, phim tài liệu là phim mà “nguyên tắc hàng đầu là loại

bỏ sự hư cấu, chất liệu của nó là những cảnh quay người thực, việc thực”18 [10, tr

7880] Từ điển tiếng Việt cũng sử dụng lại cách định nghĩa này [11, tr 780]

Trong hệ thống tất cả các định nghĩa được sử dụng trong nghiên cứu tính đến hiện tại, chúng tôi chia sẻ hơn cả với ý kiến hàm súc, cô đọng của David

Bordwell và Kristin Thompson trong cuốn Film Art: An Introduction (Dẫn nhập

nghệ thuật điện ảnh): “Một cuốn phim tài liệu thường phản ánh các thông tin có thật về thế giới ngoài phim.” Hai tác giả cũng khẳng định “Phim tài liệu mang những tương phản một cách đặc trưng với phim hư cấu.”19

Rõ ràng, các định nghĩa đều có một điểm chung là khẳng định phim tài liệu nhất định phải dựa trên các dữ kiện và nhân vật có thật trong cuộc sống, cũng như mối liên hệ và sự đóng góp của thể loại này với sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực: “Phim tài liệu đã được thực hiện dưới hình thức này hay hình thức khác ở

16 Encyclopaedia Britannica (2019), Documentary film, https://www.britannica.com/art/documentary-film, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

17 Cambridge Dictionary (2019), Documentary,

https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/documentary, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019.

18 Từ điển Bách khoa Việt Nam (11, tr 780)

19 David Bordwell và Kristin Thompson (2016), Film Art: An Introduction, McGraw-Hill Education, New York

hầu hết các quốc gia và đã đóng góp đáng kể cho sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực trong phim.”20 Và tất nhiên, đó cùng là đặc điểm thể hiện tính khu biệt của phim tài liệu (documetary) so với phim truyện (feature) Câu hỏi đặt ra là: những yếu tố cụ thể nào quyết định sự khu biệt này? Và làm thế nào để nhà làm phim tài liệu có thể dung hòa/kết hợp giữa “dữ kiện có thật” và “kịch tính” trong phim tài liệu?

Trong bài viết “How can we define documentary” – một chương trong cuốn

Introduction to Documentary (2017), Bill Nichols đã đưa ra “ba giả thiết thông

thường về phim tài liệu” (“the three commonsense assumptions about documentary”) để cùng thảo luận về tính hợp lý của chúng [22, pg 1-28]21 Những thảo luận đa chiều này của ông có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn bản chất của phim tài liệu ngày này

Thứ nhất, về nhận định “tất cả phim tài liệu là để nói về thực tế, về điều gì

đó đã thực sự xảy ra”, Nichols cho rằng nó đúng, nhưng cần phải làm rõ ràng hơn

và sâu sắc hơn ý tưởng này, nếu không muốn rơi vào chủ nghĩa tương đối22 [22,

pg 5] Theo ông, chính xác hơn là chúng ta phải nói, các bộ phim tài liệu nói về các tình huống/sự kiện thực tế và tôn vinh các sự kiện đã biết (NQT nhấn mạnh), chứ chúng không giới thiệu những cái mới và chưa thể kiểm chứng Chúng nói trực tiếp về thế giới lịch sử hơn là đề cập theo lối ngụ ngôn về nó Trong khi đó,

20 Encyclopaedia Britannica (2019), Documentary film, https://www.britannica.com/art/documentary-film, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

21 Ở đây, Nichols dùng khái niệm “common senses” theo nghĩa là những hiểu biết/tri thức căn bản và được hầu hết mọi người thừa nhận, tức là ba nhận định về phim tài liệu mà ông đưa ra thảo luận, là những gì đã được đông đảo mọi người chấp nhận khi nhắc đến khái niệm “documentary”

22 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 5]

phim hư cấu lại xây dựng nên một thế giới mới dựa trên thế giới lịch sử, thông qua tính ước lệ và hàm ngụ của mình Đây cũng chính là điểm phân biệt đầu tiên và dễ thấy nhất giữa phim tài liệu và phim truyện

Thứ hai, nhận định “các phim tài liệu đều nói về những người có thật”

(“Documentaries are about real people”) cần được thay thế bằng ý tưởng chính xác hơn: phim tài liệu là phim về những người thật và họ không biểu diễn hoặc đóng vai trong phim như các diễn viên23 Nói cách khác, trong phim tài liệu các nhân vật thể hiện hay “play” chính bản thân họ Đương nhiên, họ có thể nhận thức sâu sắc về sự hiện diện của máy quay, mà trong các phỏng vấn hay các tương tác khác, họ hướng đến/nói với nó một cách trực tiếp (Hướng trực tiếp đến máy quay xảy ra khi các cá nhân nói chuyện trực diện với máy quay hoặc khán giả, điều này rất hiếm khi xảy ra trong phim hư cấu, nơi máy quay hoặt động như một người xem vô hình trong hầu hết thời gian)

Thứ ba, với nhận định thông thường - “phim tài liệu kể những câu chuyện

về những gì xảy ra trong thế giới thực”, Nichols tiếp tục đào sâu hơn vào bản chất phản ánh hiện thực của phim tài liệu: “Trong phạm vi một bộ phim tài liệu kể một câu chuyện, câu chuyện đó là sự đại diện đáng tin cậy cho những gì đã xảy ra hơn

là sự diễn giàu tính tưởng tượng với những gì có thể xảy ra.”24 Ý tưởng về việc những gì chúng ta thấy và nghe cung cấp “một quan điểm đáng tin cậy về thực tế” cũng cho phép chúng ta thừa nhận rằng, đối với bất kỳ sự kiện nào, luôn có nhiều hơn một câu chuyện tồn tại để thể hiện và giải thích nó Điều này cho phép chúng

23 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 6]

24 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 7-8]

ta suy nghĩ xa hơn, rõ ràng hơn về vai trò của cách kể chuyện (story telling) cũng như phong cách của mỗi đạo diễn trong phim tài liệu

Chia sẻ cùng một quan điểm với Bill Nichols, David Bordwell và Kristin Thompson cũng bàn khá kỹ về ranh giới phim tài liệu – phim hư cấu và những dấu hiệu để nhận biết mỗi thể loại, cũng như các phương thức khác nhau của phim tài liệu trong việc truyền tải thực tế, sự thực: chẳng hạn như tiêu đề của phim, tuyến nhân vật, địa điểm và sự kiện, thông tin liên quan, biểu đồ, bản đồ hoặc các hình ảnh minh hoạ, dàn dựng lại sự việc đã xảy ra v.v…25 Tuy nhiên, hai tác giả cũng nhấn mạnh rằng “việc dàn dựng một số cảnh trong phim tài liệu là hợp lý nếu nó phục vụ những mục đích quan trọng hơn khi truyền tải thông tin tới khán giả” và

“một bộ phim có cảnh quay được dàn dựng không có nghĩa là nó được xếp vào vương quốc của thể loại phim hư cấu”26 Chính các quan niệm khác nhau về ranh giới phim hư cấu – phim tài liệu và về mức độ của việc dàn dựng các sự kiện trong phim, sẽ quyết định đến cách các nhà làm phim phân loại phim tài liệu

1.1.2 Các cách phân loại phim tài liệu

Trong Film Art, David Bordwell và Kristin Thompson phân chia phim tài

liệu thành ba nhóm chính27:

Thứ nhất, đó là phim tài liệu biên soạn được sản xuất bằng cách tập hợp các

hình ảnh từ các nguồn tư liệu lưu trữ (The Atomic Cafe, Word is Out, ) Phim Hồ

Chí Minh – Chân dung một con người (Bùi Đình Hạc và Lê Mạnh Thích được

thực hiện năm 1990) là một phim tiêu biểu của Việt Nam thuộc nhóm này

Thứ hai, đó là phim tài liệu quay trực tiếp có đặc trưng là ghi lại một sự kiện

đang diễn ra với sự sắp xếp tối thiểu của nhà làm phim (hay cinéma - vérite, “phim

25 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 102]

26 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 104]

27 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington [22, pg 110]

phản ánh sự thật”): ví dụ như Primary, Hoop Dreams… Các phim Chuyến đi cuối

cùng của chị Phụng (Nguyễn Thị Thắm, 2014) hay Đi tìm Phong (Trần Phương

Thảo, 2015) là những phim tiêu biểu thuộc nhóm này

Thứ ba, đó là phim tài liệu về tự nhiên, ví dụ như Microcosmos,

Galapogos…, thường sử dụng kính hiển vi để khám phá thế giới côn trùng

Ở cấp độ chi tiết hơn, trong chương 6 cuốn Introduction to Documentary,

nhà nghiên cứu điện ảnh Bill Nichols đã nêu ra 6 thể loại phim tài liệu như sau: Poetic Documentaries (phim tài liệu thi ca – mang đến những trải nghiệm, cảm giác cá nhân về thế giới cho khán giả); Expository Documentaries (Phim tài liệu giải thích – mục đích chính là cung cấp thông tin và giải thích, bình luận, cắt nghĩa

về sự kiện); Observational Documentaries (phim tài liệu quan sát – chủ yếu giúp khán giả cùng song hành và quan sát sự kiện); Participatory Documentaries (phim tài liệu tham gia – có sự tham gia mang dấu ấn cá nhân của đạo diễn trên màn ảnh); Reflexive Documentaries (phim tài liệu phản thân – chú ý trình hiện bản thân hiện thực chứ không quan tâm đến những nhận định xã hội về hiện thực đó); Performative Documentaries (phim tài liệu trình diễn – hướng đến các dạng tri thức mang tính thực nghiệm hoặc các hình mẫu trừu tượng của tri thức)28

Trong nước, cuốn từ điển Từ điển bách khoa Việt Nam lại phân chia phim

tài liệu thành ba nhóm tiểu loại “chân dung, phóng sự, chính luận, nhằm vào ba đối tượng: con người, sự kiện, vấn đề.”29 Cách phân chia này chủ yếu căn cứ trên

đề tài và đối tượng phản ánh của phim, hơn là cách thức thực hiện bộ phim đó

28 Bill Nichols (2017), Introduction to Documentary, Indiana University Press, Bloomington

29 Nhiều tác giả (2005), Từ điển Bách khoa Việt Nam, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội [10, tr 7880]

Tuy nhiên, trong luận văn này chúng tôi tập trung hơn cả vào phương thức

tự sự của phim tài liệu, từ đó có thể tiến tới phân loại phim tài liệu theo tiêu chuẩn

chung của thế giới

1.1.3 Phương thức tự sự trong phim tài liệu

Sau khóa giảng dạy tại Việt Nam cho những người làm phim tài liệu của VTV, Andy Glynne, Giám đốc điều hành của Mosaic Films30, khi được hỏi về việc ông “đánh giá như thế nào về cách làm phim tài liệu của các học viên” đã trả lời rằng: “Tôi nghĩ một trong những vấn đề lớn nhất của học viên là sự thiếu hiểu biết về các thể loại phim tài liệu quốc tế hiện nay Xem ra đây như một xu hướng từ khi xây dựng format cho phim tài liệu, chúng giống như những mẩu tin kéo dài - lấp đầy bằng hình ảnh và lời bình, nhưng hầu như không chú trọng đến phong cách kể chuyện bằng hình ảnh.” Đạo diễn cũng nhấn mạnh quan niệm về phim tài liệu “là hình ảnh chứ không phải lời bình”31 Ông giải thích thêm, “tất

cả phim tài liệu sáng tạo là những phim có hình ảnh sinh động, tác động mạnh

và biết cách sử dụng hình ảnh để kể chuyện.” [12]

Bàn về tính tự sự trong phim tài liệu, trước hết cần làm rõ tính tự sự trong

điện ảnh nói chung Theo Manfred Jahn, “Phim là một hình thức trần thuật đa

phương tiện dựa trên bản ghi âm thanh có tính vật lý và sự chuyển động của hình

30 Mosaic Films là một công ty sản xuất phim tài liệu và hoạt hình nổi tiếng với lịch sử tự hào về việc làm phim tài liệu sáng tạo và phim hoạt hình từng đoạt giải thưởng ở Anh và trên toàn thế giới Mosaic được biết đến với cách tiếp cận đổi mới về chủ đề và phong cách, và đã giành được nhiều giải thưởng - bao gồm 3 giải BAFTA và nhiều giải thưởng RTS (Royal Television Society) Andy Glynne hiện là Giám đốc điều hành của Mosaic Films,

và là CEO sáng lập của Documentary Filmmakers Group - tổ chức phim tài liệu quốc gia Vương quốc Anh Ông

đã đạo diễn và sản xuất hơn 200 bộ phim cho các đài truyền hình ở cả Vương quốc Anh và ở nước ngoài

31 Vũ Quang (2018), Phim tài liệu là sự sáng tạo giữa sự thật, Tạp chí Người làm báo,

http://nguoilambao.vn/phim-tai-lieu-la-su-sang-tao-giua-su-that-n10528.html, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm

2019

ảnh Phim là một thể loại trần thuật bởi vì nó thể hiện một câu chuyện (một chuỗi những đơn vị hành động)”32

Về mặt bản chất, các tác phẩm điện ảnh dù tồn tại dưới dạng nào đều tuân theo cấu trúc tự sự của chuỗi nguyên nhân, kết quả trong việc sắp xếp các sự kiện

Do đó, các phim bao gồm cả phim hư cấu và phi hư cấu thường đều có cấu trúc ba hồi lớn: mở đầu, khai mở vấn đề; trung tâm, diễn tiến vấn đề; kết thúc, giải quyết vấn đề Hành động và sự kiện diễn ra trong phim thường tuân theo trình tự thời gian và không gian nhất định, tạo ra một chuỗi nhân quả thống nhất nhằm đạt được mục đích cuối cùng là giới thiệu đến người xem những câu chuyện trong đời sống dưới hình thức một “tự sự” hấp dẫn, mới lạ, có một “khái niệm truyện” (story concept) xuyên suốt Với phim tài liệu, cấu trúc phim cũng gần giống như các thể loại khác: cũng có phần mở đầu, phần thắt nút, phần phát triển, mở rộng, phần đỉnh điểm và cuối cùng là phần kết thúc Có thể nói, chỉ thiếu đi một trong các yếu

tố này, bộ phim sẽ mất đi tính hấp dẫn và đôi khi sẽ tạo hiệu ứng ngược so với tính chân thật của nó

Bởi lẽ phim tài liệu mô tả những con người và tình huống có thực, nên những chất vấn về tính xác thực, hay tính trung thực đã là một phần quan trọng trong tiến trình phát triển phim tài liệu ngay từ thuở ban đầu và đã thực sự đóng góp cho sự kiến tạo hình thức của chính nó Những kiểu câu hỏi như dưới đây thường xuyên được đặt ra và liên tục tái diễn khi chúng ta đối diện với một bộ phim tài liệu: Những phim tài liệu này có “thật” không? Chúng đại diện như thế

32 Manfred Jahn (2003), A Guide to Narratological Film Analysis, Poems, Plays, and Prose: A Guide to the Theory of Literary Genres, University of Cologne, Cologne, http://www.uni-koeln.de/~ame02/pppf.htm, Truy

cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

nào cho thế giới mà chúng mô tả? Những gì được bao gồm hay loại trừ ở đây, và

ý nghĩa của những lựa chọn đó là gì? Có phải sự hiện diện của máy quay ảnh hưởng đến những gì chúng ta thấy trên màn hình? Ai đang làm phim? Và ai tài trợ cho nó? Mối quan hệ của họ với các vấn đề hoặc thế giới được thể hiện trong phim

là gì? Ai đang nói trong phim, và nói cho/với ai?

Trong cuốn Documentary Voice & Vision, Martin Lucas và Kelly Anderson

lại chất vấn ngược lại những câu hỏi phía trên: làm sao chúng ta lại áp đặt được một cấu trúc truyện kể lên một đời sống thực (“Imposing a Structure on Real Life?”) Tác giả cho rằng, mặc dù mô tả đời sống thực nhất định nào đó, song một

bộ phim tài liệu không bao giờ có thể bao quát mọi khía cạnh xảy ra xung quanh

“đời sống thực” ấy, nó chỉ có thể quan tâm được một hay một số khía cạnh, và chỉ

có thể chọn được một góc nhìn/quan điểm nhìn nhất định nào đó của nhà làm phim

mà thôi Chính vì lẽ ấy, “sắp đặt những mô tả của bạn sao cho đúng với sự nhận thức của bạn về sự kiện, và đồng thời có một cấu trúc tự sự hấp dẫn, có thể là thách thức”33

Chính những câu hỏi nền tảng và mang tính thách thức theo nhiều chiều ấy

sẽ dẫn đến sự hình thành các hình thức (form) và nguyên tắc tự sự của phim tài

liệu, xét trên hai cơ sở: một thể loại thuộc loại hình điện ảnh, và một thể loại có

sự đối lập với phim hư cấu về chất liệu và cách kể chuyện

33 Martin Lucas and Kelly Anderson (2016), Documentary Voice & Vision, Focal Press, Waltham,

https://learning-oreilly-com.ezp-prod1.hul.harvard.edu/library/view/documentary-voice/9781317636120/?ar/?orpqemail=71390403%7cUNKNOWN%7cUNKNOWNtstamp=1571601406id=A0D 61A3B7A6A8D9CCAA355E0699CDD31DCBEFB11, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

Trước hết, như các thể loại điện ảnh khác, phim tài liệu là một hình thức kể chuyện Chúng bắt nguồn từ truyền thống ban đầu của điện ảnh, khi một người nào đó cố gắng truyền đạt kinh nghiệm, thông tin về một vấn đề hoặc ý tưởng về thế giới chúng ta đang sống Và họ "nói chuyện" với khán giả theo một hình thức được tổ chức có chủ ý nhất định Như chúng ta đã thấy trong mục 1.1.2, phim tài liệu có nhiều hình thức Một số nhà làm phim có cách thức biểu đạt trực tiếp và hiển ngôn, trong khi những người khác sử dụng các phương pháp quan sát hoặc

có tính chất gây ấn tượng Nhưng bất kể cách tiếp cận phong cách của họ là gì, phim tài liệu đưa chúng ta vào cuộc hành trình theo thời gian, thường sử dụng các

kỹ thuật kể chuyện đã xuất hiện hàng ngàn năm, xuyên qua rất nhiều nền văn hóa Một số nhà làm phim tài liệu sẽ ủng hộ cách này hay cách kia, trong khi nhiều người lại kết hợp cả hai Ngoài ra, do là một hình thức sáng tạo, phim tài liệu thường không hoàn toàn nằm gọn trong một thể loại và thường sử dụng/pha trộn các phương pháp vượt ra ngoài phạm vi của hai truyền thống này

Liên quan đến vấn đề tự sự trong phim tài liệu, chúng ta có thể chú ý đến các yếu tố chính sau: nhân vật và điểm nhìn; câu chuyện – cốt truyện; cấu trúc tự

sự Gắn chặt với các yếu tố này, ngôn ngữ điện ảnh của bộ phim (dàn cảnh, quay phim, dựng phim, âm thanh) chính là phương tiện trực tiếp chuyên chở câu chuyện

và thông điệp của tác giả Ở từng yếu tố nêu trên, phim tài liệu vừa có sự gắn bó, ảnh hưởng trực tiếp từ phim hư cấu, đồng thời lại có những nét riêng biệt, đặt thù của thể loại Mặc dù lựa chọn nhân vật, sự kiện có thực, song cách nhà làm phim lựa chọn, sắp xếp, cấu trúc tất cả các thành tố của bộ phim, các trật tự trước sau, tính liên kết và tương tác của các hình ảnh, tất cả phụ thuộc vào phong cách của tác giả, mục tiêu hướng đến của tác phẩm và đối tượng người xem mà bộ phim nhắm vào

1.2 Vấn đề người cao tuổi và văn hóa ứng xử với người cao tuổi trong văn hóa và điện ảnh Việt Nam và Hàn Quốc:

1.2.1 Quan niệm về chữ Hiếu trong văn hóa truyền thống Việt Nam và Hàn Quốc: cách ứng xử với người già và tuổi già

1.2.1.1 Từ điểm nhìn gia đình:

Các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam và Hàn Quốc, đều chịu ảnh hưởng

sâu sắc của truyền thống Nho giáo hóa Nho giáo, vốn là học thuyết “lấy gia đình

để hình dung thế giới, nhìn thế giới và các quan hệ xã hội” (Trần Ngọc Vương)34 Trong tư tưởng Nho giáo, trước hết trong phạm vi gia đình, “Hiếu” là một phạm trù gốc rễ của đạo lý làm người Chính vì lẽ đó, “lòng hiếu thảo là một trong những đức tính trung tâm đóng một vai trò như một phần của một thế giới quan chung, đặc trưng cho toàn bộ Đông Á”35

Mặc dù “hiếu thảo” thường được coi là một nghĩa vụ tất yếu của con cái với cha mẹ, song Khổng Tử mô tả đức tính này lại dựa trên mối quan hệ qua lại giữa nuôi dưỡng và chăm sóc Cha mẹ chăm lo cho con trẻ rồi con trẻ lớn lên lại chăm

lo cho cha mẹ già Việc thể hiện sự tôn trọng với cha mẹ không chỉ được thực hiện

để hoàn thành nghĩa vụ mang tính hình thức, mà nên được thực hiện từ tình yêu thương chân thành Theo quan điểm của Khổng Tử, tinh thần yêu thương đó là nền tảng cho hành xử đạo đức và một xã hội đạo đức

34 Theo lí giải của nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương, trong xã hội Nho giáo, “cư dân cư trú theo đơn vị huyết tộc, và dòng họ - các quan hệ thân tộc – có vai trò vô cùng to lớn, nên hoàng đế - thiên tử vừa phải là một người duy nhất, nhưng đồng thời lại là người của một dòng họ xác định (…) giao lại quyền con trưởng là người có đức” Xin xem: Trần Ngọc Vương, “Mẫu hình hoàng đế và con đường tìm kiếm sự thể hiện bản ngã trong triết

học và văn học khu vực Đông”, trong sách Về con người cá nhân trong văn học cổ Việt Nam Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 1999, tr.53-70

35 Rodney L Taylor (2005), The Illustrated Encyclopedia of Confucianism, The Rosen Publishing Group, New

York, pg 225

Về vấn đề tuổi tác của cha mẹ, Nho giáo cũng nhấn mạnh việc quan tâm và

hiểu biết và cách ứng xử đúng mực của con cái Trong thiên Lý nhân (Luận ngữ),

Khổng Tử nói: “Phụ mẫu chi niên, bất khả bất tri dã: nhất tắc dĩ hỉ, nhất tắc dĩ cụ” (Tuổi của cha mẹ, không thể không biết: một là để mừng (vì cha mẹ sống lâu), một là để lo (vì cha mẹ già yếu)36

Trong sách Việt Nam phong tục (xuất bản lần đầu vào năm 1915), Phan Kế

Bính dành hẳn mục “Đạo làm con” để bàn về “Hiếu thảo” và “Cách phụng dưỡng cha mẹ”37 Tác giả khẳng định điều này từ sự tác động trực tiếp của tư tưởng Khổng

tử : “Ta đọc sách Thánh hiền, lấy sự hiếu với cha mẹ là mối luân thường rất lớn, làm đầu trăm nết hay của người”38 Tác giả cũng định nghĩa chữ “Hiếu” trong phạm vi gia đình: “Hiếu là biết kính trọng thương mến cha mẹ, biết vâng lời cha

mẹ, biết phụng dưỡng cha mẹ” Trong cách ứng xử với người già, từ góc độ con cái, điều quan trọng nhất là “giữ được lòng kính mến (…) đừng để cho cha mẹ

phiền lòng” Phan Kế Bính có nhắc lại ý của Khổng Tử trong sách Luận ngữ, thiên

Lý nhân “Phụ mẫu tại bất viễn du, du tất hữu phương” (Cha mẹ còn thì con không nên đi chơi xa Nếu đi thì phải có nơi nhất định)39

Kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam có nhiều câu thể hiện lòng hiếu nói riêng, sự kính trọng người cao tuổi nói chung như là nền tảng đạo đức căn bản của

xã hội: “Kính già, già để tuổi cho” (Kính lão đắc thọ); “Công cha như núi Thái Sơn/ Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra/ Một lòng thờ mẹ kính cha/ Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”; “Đói lòng ăn quả chà là/ Để cơm nuôi mẹ, mẹ già

36 Khổng Tử (2003), Luận ngữ (Nguyễn Hiến Lê dịch và chú giải), Nxb Văn học, Hà Nội, tr 103

37 Phan Kế Bính (bản tái bản, 2005), Việt Nam phong tục, Nxb Văn học, Hà Nội,tr 23-25

38 Phan Kế Bính (bản tái bản, 2005), Việt Nam phong tục, Nxb Văn học, Hà Nội,tr 23

39 Khổng Tử (2003), Luận ngữ (Nguyễn Hiến Lê dịch và chú giải), Nxb Văn học, Hà Nội, tr 101

yếu răng”; “Đêm đêm con thắp đèn trời/ Cầu cho cha mẹ sống đời với con”; “Mẹ già như chuối ba hương/ Như xôi nếp một, như đường mía lau.”; “Mẹ già ở túp lều tranh/ Sớm thăm tối viếng cho đành lòng em”, v.v…

Ý thức về tuổi tác của cha mẹ và sự kém sút về sức khỏe, trong sách vở cổ kim đã có nhiều câu chuyện giáo dục, răn dạy về cách ứng xử và chăm sóc của

người làm con với cha mẹ già, tiêu biểu như Nhị thập tứ hiếu, Cổ học tinh hoa,… Chẳng hạn, trong truyện “Thương mẹ già yếu” (Cổ học tinh hoa), Ôn Như Nguyễn

Văn Ngọc kể về Hàn Bá Du như sau: “Hàn Bá Du ăn ở với mẹ rất là có hiếu Những khi có lỗi, mẹ thường đánh đòn Một hôm Bá Du phải đòn, khóc mãi Mẹ thấy vậy hỏi: Mọi khi mẹ đánh con biết lỗi, con cam chịu ngay Lần này sao con khóc dai thế? Bá Du thưa: Mọi khi mẹ đánh, con thấy đau, con biết mẹ còn mạnh khỏe Lần này mẹ đánh con, con thấy không đau mấy, con biết sức mẹ đã yếu, cho nên con nghĩ, con thương mẹ mà con khóc”40 Những câu chuyện trong Nhị thập

tứ hiếu kể về những tấm gương hiếu thảo nổi bật trong lịch sử Trung Hoa, đặc biệt

về sự yêu thương phụng dưỡng hết lòng của con cái khi cha mẹ già yếu, như chuyện “quạt nồng ấp lạnh” của Hoàng Hương thời Đông Hán, hay chuyện Văn Đế nếm thuốc cho mẹ: “Khi làm vua rồi, mẹ là Bạc Hậu lại đau yếu trong suốt ba năm liền, Văn Đế, ngoài những buổi chầu, vẫn mặc đại phục của vị Vương đế và đứng hầu mẹ, biếng ăn bỏ ngủ, đếm thức canh chừng bệnh mẹ Thường ngự y dâng thuốc lên, Văn Đế đỡ lấy rồi nếm trước sợ có độc”41

1.2.1.1 Từ điểm nhìn xã hội:

40 Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc và Từ An Trần Lê Nhân (2006), Cổ học tinh hoa, Quyển Nhị (in theo bản năm

1928 của Vĩnh Hưng Long Thư Quán xuất bản), Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội,tr 269

41 Dương Quảng Hàm (2017), Lý Văn Phức và Nhị thập tứ hiếu diễn âm, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội,tr 07

Từ điểm nhìn chung của xã hội, ở Đông Á, tuổi già/tuổi thọ, đặc biệt trong Đạo giáo, được coi là “phúc phận” của con người

Ở Việt Nam, “thời xưa, tuổi thọ thấp, ai qua 70 xuân đã được tôn vinh bằng những mỹ từ “nhân sinh thất thập cổ lai hy” Không chỉ trong dân gian, cả chốn cung đình cũng kính trọng người già Năm trăm năm từ nhà Lê đến nhà Nguyễn

đã có các quy định về thứ bậc với người già: từ 55-59 tuổi được gọi là lão hạ, lão trung; dưới 79 tuổi là lão thượng; trên nữa là đại lão gia.”42 Trên thực tế, người lớn tuổi được coi là người mang kiến thức, truyền thống và trí tuệ trong văn hóa Việt Nam Trong mô hình gia đình ba thế hệ, ông bà già sống với gia đình để được

hỗ trợ và chăm sóc, và họ cũng đóng góp cho gia đình bằng cách chuẩn bị bữa ăn

và chăm sóc các cháu Người cao tuổi được coi là chủ gia đình và lời khuyên của

họ có giá trị đến mức họ là người ra những quyết định quan trọng nhất Có thể nói rằng, trong truyền thống văn hóa Việt Nam, tuổi già được coi là một tài sản quý giá, chứ không phải một gánh nặng hay “món nợ”

Trong văn hóa Hàn Quốc, xã hội không chỉ tôn trọng người già mà còn tôn vinh họ Đối với người Hàn Quốc, sinh nhật lần thứ 60 và 70 là những sự kiện nổi bật trong cuộc đời, được kỷ niệm với những bữa tiệc gia đình và bữa tiệc quy mô lớn Như trong văn hóa Trung Quốc, kỳ vọng phổ biến ở Hàn Quốc là vai trò đảo ngược trong gia đình khi cha mẹ già đi, và đó là nghĩa vụ của một đứa con trưởng thành – đó chính là chăm sóc cha mẹ của mình Tôn trọng người khác theo tuổi tác, thâm niên, là một quy tắc ứng xử nền tảng của truyền thống Nho giáo của Hàn

42 La Sơn Thái (2009), “Kính lão đắc thọ - truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam”, Báo Đắc Lắc điện tử,

http://baodaklak.vn/channel/3484/200909/kinh-lao-dac-tho-truyen-thong-tot-dep-cua-nguoi-viet-nam-1908102/

Quốc Truyền thống Nho giáo cũng yêu cầu người cao tuổi phải được đối xử mọi lúc với sự tôn trọng tối đa43

Có thể nói, nét tương đồng của Việt Nam và Hàn Quốc chính là quan hệ chủ yếu trong gia đình là “quan hệ tôn ti trên dưới theo thứ bậc và tuổi tác”44 Người cao tuổi được tôn kính trong gia đình cũng như ngoài xã hội Mối tương đồng thể hiện qua dáng điệu tâm hồn, tư duy, phong thái sống, mực thước hành động và phương thức ứng xử, phù hợp với đặc trưng cảnh quan và môi trường mang đặc điểm Đông Á45

Qua hai phim ta thấy được phần nào đời sống của người cao tuổi của hai dân tộc Việt- Hàn Do xu thế phát triển của xã hội dẫn đến phân hóa xã hội một cách nhanh chóng; ít nhiều nó đã phá vỡ cấu trúc xã hội truyền thống từ xưa, và mối quan hệ quan tâm của mỗi người đến từng người trong mỗi gia đình cũng bị ảnh hưởng Đặt biệt là Hàn quốc, một quốc gia có tốc độ phát triển kinh tế khá nhanh nên sự tác động không nhỏ đến cấu trúc gia đình, người cao tuổi ngày càng

cô đơn và tách biệt với nhịp sống đang phát triển mạnh mẽ của xã hội Ở Việt Nam, yếu tố gia đình vẫn còn đó sự gắn chặt trong việc chăm lo của con cháu đối với ông bà cha mẹ, ngoài ra sự khác biệt khá lớn giúp cho người cao tuổi có một cảm giác ấm áp hơn ở giai đoạn cuối cuộc đời đó chính là “ tình làng, nghĩa xóm”

43 Khi uống với một người lớn tuổi hơn, người ta thường quay đầu đi uống nước Nếu bạn đang hút thuốc trong khi đi bộ và bạn tiếp cận một người lớn tuổi, hãy giấu hoặc bỏ thuốc lá Vì tôn trọng người già, những người trẻ tuổi thường nhường chỗ cho một người già trên xe buýt hoặc tàu điện ngầm đông đúc Ngày nay một số người trẻ không nhưng hầu hết vẫn làm Người Hàn Quốc bắt tay và cúi chào cùng một lúc Độ sâu của sự cung kính phụ thuộc vào tuổi tác của người đối diện.Khi những người lớn tuổi có mặt, những người trẻ Hàn Quốc sẽ không bao giờ ngồi quanh, đeo kính râm hoặc mong được ăn trước

Zkorean (2019), “Korean Customs – Respect”, https://zkorean.com/about_korea/korean_customs/respect

44Trần Ngọc Thêm (2014), Vai trò của tính cách dân tộc trong dân tộc trong tiến trình phát triễn ở Hàn Quốc (có

so sánh với Việt Nam), Tạp chí Nghiên cứu Con người, số 6, tr 53

45 Trần Ngọc Thêm (2014), Vai trò của tính cách dân tộc trong dân tộc trong tiến trình phát triễn ở Hàn Quốc (có

so sánh với Việt Nam), Tạp chí Nghiên cứu Con người, số 6, tr 53-60

Hai phim đã phần nào giúp cho khán giả phần nào có cái nhìn về đời sống của người già của hai quốc gia Việt Nam và Hàn Quốc

1.2.2 Mối quan tâm về đề tài người cao tuổi trong các tác phẩm điện ảnh – truyền hình châu Á Trường hợp hai phim tài liệu về người già: Mình ơi (Việt Nam) và Mình ơi đừng qua sông (Hàn Quốc)

1.2.2.1 Người già và tuổi già là đề tài nhận được rất nhiều mối quan tâm từ

các nhà làm phim trên thế giới, trong cả tác phẩm phim truyện, phim tài liệu, phim

truyền hình, có thể kể đến như: Tokyo Story (phim truyện, đạo diễn Yasujiro Ozu,

1953, Nhật Bản); The Music Room (phim truyện, đạo diễn Satyajit Ray, 1958, Ấn Độ); Tatie Danielle (phim truyện, đạo diễn Étienne Chatiliez, 1991, Pháp); Harry

and Tonto (phim truyện, đạo diễn Paul Mazursky, 1974, Mỹ); U6!&U7! (phim

truyền hình, đạo diễn Mỹ Khanh, 2005, Việt Nam); Away from Her (phim truyện, đạo diễn Sarah Polley, 2007, Canada); The Curious Case of Benjamin Button (phim truyện, đạo diễn David Fincher, 2008, Mỹ); The Best Exotic Marigold Hotel (phim truyện, đạo diễn John Madden, 2011, Anh); Ping Pong (phim tài liệu, đạo diễn Hugh Hartford và Anson Hartford, 2012, Mỹ); Amour (phim truyện, đạo diễn Michael Haneke, 2012, Pháp); Hope Springs (phim truyện, đạo diễn David Frankel, 2012, Mỹ); Miss Granny (phim truyện, đạo diễn Hwang Dong-hyuk,

2014, Hàn Quốc) - phim này đã được các nước Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam,

Thái Lan, Nhật Bản, Indonesia, Philippines làm lại (remake); Revivre (phim truyện, đạo diễn Im Kwon-taek, 2014, Hàn Quốc); Mr Six (phim truyện, đạo diễn Guan Hu, 2015, Trung Quốc); Happiness (phim truyện, Lê Diệu Huy, 2016, Hong Kong); Dear My Friends (phim truyền hình, đạo diễn Hong Jong-chan, 2016, Hàn Quốc); Our Souls at Night (phim truyện, đạo diễn Ritesh Batra, 2017, Mỹ); On

The Endless Road (phim truyện, đạo diễn Síu Phạm, 2018, Việt Nam); Romang

(phim truyện, đạo diễn Lee Chang-geun, 2019, Hàn Quốc)… Đặc biệt trong các phim truyền hình châu Á (Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam, Ấn Độ), hình ảnh người cao tuổi xuất hiện với mật độ cao và có nhiều ảnh hưởng đến việc sản xuất phim cũng như đối tượng khán giả xem phim Việc khai thác vai trò, vị trí của

“người già”, đặt trong phạm vi đề tài gia đình, kết hợp với những câu chuyện cảm động về lòng hiếu thảo và tình cảm cha con, mẹ con, vợ chồng, hoặc sự lạc lõng, khó thích nghi của người già trong xã hội hiện đại… đã tạo nên một trào lưu chung hấp dẫn cho phim ảnh châu Á, thu hút đông đảo khán giả - nhất là những khán giả trung niên và phụ nữ nội trợ

1.2.2.2 Phim tài liệu ngắn Mình ơi (đạo diễn) được Đài Truyền hình Việt

Nam sản xuất vào năm 2018 Câu chuyện kể về hai cặp vợ chồng cao tuổi: Lê Trọng Ngự - Võ Thị Yến (Nghệ An) và Phạm Xuân Theo - Vũ Thị Hảo (Tuyên Quang) được đông đảo con cháu về tổ chức sinh nhật và kỷ niệm đám cưới kim

cương Trong 27 phút phim, Mình ơi tập trung ghi lại các hình ảnh đầy ấm áp và

hạnh phúc của các cụ trong những bữa tiệc, những buổi đi dạo hay các bữa ăn nhẹ nhàng, lặng lẽ chứ không thể tập trung kể nhiều về “cuộc đời” của các cụ Dù vậy, những khoảnh khắc hồi tưởng thoáng qua vẫn được đưa vào phim, xen giữa dòng chảy cuộc sống bình dị và êm đềm Sau khi phát sóng, bộ phim đã tạo được hiệu ứng rất tốt trong khán giả, nhất là khán giả trẻ Họ vừa ngưỡng mộ, vừa thích thú,

vừa thấy lạ lẫm trước tình yêu của các cụ già dành cho nhau Theo báo Đời sống

Plus, “Với nội dung có ý nghĩa tuyệt vời ấy, đoạn video thực sự gây bão mạng với

7 triệu lượt xem, gần 160.000 lượt chia sẻ, 135.000 lượt thích và 16.000 bình luận Hầu hết mọi người đều vô cùng ngưỡng mộ với tình cảm chân thành, thủy chung son sắt mà cụ ông và cụ bà dành cho nhau Bởi lẽ, ngày nay chúng ta đã chứng kiến quá nhiều cảnh vợ chồng đánh chửi nhau, tố cáo nhau trên mạng xã hội và

tình cảm của hai cụ khiến các cặp đôi soi vào để học hỏi.” Như vậy, hiệu ứng tốt của khán giả đối với bộ phim đến từ hai nguyên nhân: thứ nhất, do bản thân bộ phim đã kể một câu chuyện cảm động, tự nhiên, đầy tươi sáng về cuộc sống của những người già; thứ hai, câu chuyện được đặt trong thời đại mà các đạo đức chuẩn mực truyền thống về tình cảm vợ chồng, gia đình đang bị thoái hóa và xâm phạm gay gắt Với lời kể đan xen hình ảnh sinh hoạt hàng ngày của các nhân vật trong phim, tác giả khái quát được cuộc sống hạnh phúc của các cụ ông cụ bà, cũng như tấm gương về sự thủy chung về nghĩa vợ chồng cho thế hệ trẻ noi theo46

Phim Mình ơi đừng qua sông (Hàn Quốc) là câu chuyện đậm chất điện ảnh

qua từng khuôn hình được thể hiện tại một vùng núi xa xôi thuộc huyện Hoengseong, tỉnh Gangwon, vùng đông bắc Hàn Quốc Phim xoay quanh cặp vợ chồng sống gần 100 tuổi, họ sống tách biệt với một Hàn Quốc phát triển mạnh mẽ, tình cảm vợ chồng thật đáng yêu và trân trọng trong từng ngày, từng khoảng khắc của cuộc sống

Cụ bà Kang Gye-Yeol 89 tuổi và cụ ông Jo Byeong-Man 98 tuổi là cặp vợ chồng già kết hôn 76 năm Bất cứ khi nào họ đi đâu, ở đâu cùng nhau, họ đều nắm tay nhau và mặc đồ “hanbok đôi” truyền thống Theo chiều dài bộ phim, chúng ta thấy họ bên nhau trải theo bốn mùa xuân - hạ - thu - đông của Hàn Quốc Vào mùa xuân, họ thích cài những bông hoa vào sau tai nhau; vào mùa hè, họ chơi với nhau

ở con suối gần nhà; vào mùa thu, họ đi giữa những thảm lá rụng và thay nhau quét

lá cho mảnh sân nhỏ; mùa đông tới, họ chơi ném tuyết hồn nhiên như trẻ nhỏ Họ

46 T.N (2018), Tình yêu 70 năm của cặp vợ chồng già 'thương mãi khi chết thì thôi' khiến người người ngưỡng

mộ, Đời sống Plus,

https://doisongvietnam.vn/tinh-yeu-70-nam-cua-cap-vo-chong-gia-thuong-mai-khi-chet-thi-thoi-khien-nguoi-nguoi-nguong-mo-38772-13.html, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

dành thời gian bên nhau, chăm sóc nhau mỗi ngày như một cặp vợ chồng mới cưới Tất cả con cháu của họ đều đã rời quê đến sống ở thành phố, và thường trở

về thăm họ vào các dịp lễ (hoặc sinh nhật) chớp nhoáng rồi lại đi Một ngày nọ, chú chó con Ggoma - người bạn nhỏ thân thương của hai vợ chồng đột nhiên qua đời, và từ sau biến cố buồn bã ấy, cụ ông Jo Byeong-Man ngày càng yếu đi Vào một ngày mưa, Kang Gye-Yeol nghe thấy tiếng chồng mình ho và cảm thấy bà sẽ sớm cô đơn trên cõi đời này Bà vừa tận tình chăm sóc ông, vừa âm thầm chuẩn

bị cho một cuộc chia ly sắp đến Bộ phim kết thúc bằng một cảnh phim đen trắng, khi cụ bà ngồi khóc mộ mình bên mộ ông, sau khi những người đưa tang ông đã quay về nhà (đây cũng chính là cảnh mở đầu bộ phim)

Câu chuyện tình già cảm động của hai cụ Jo Byeong-man và Kang

Kye-yeol thực chất đã xuất hiện trong một đoạn phim dài 5 tập có tựa đề Gray-haired

Lovers (Tình nhân tóc bạc) trong chương trình phim tài liệu truyền hình KBS phát

sóng năm 2011 (số 8) Sau khi đạo diễn Jin Mo-young nhìn thấy hai cụ trên TV, ông đã vội tìm đến làng miền núi của cặp vợ chồng ở huyện Hoengseong, tỉnh Gangwon và hỏi họ rằng liệu ôngcó thể biến câu chuyện của họ thành một bộ phim không Sau khi được sự cho phép của họ vào tháng 9 năm 2012, Jin đã đi theo cặp

vợ chồng trong 15 tháng và ghi lại cuộc sống hàng ngày của họ47 48

Sau khi phát hành vào ngày 27 tháng 11 năm 2014, bộ phim đã trở thành bộ phim độc lập/tài liệu thành công nhất về mặt thương mại mọi thời đại của Hàn

47 Baek Byung-yeul (2014), Korean docu film tops box office, The Korean Times,

https://www.koreatimes.co.kr/www/news/culture/2014/12/141_169856.html, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019

48 Ahn Sung-mi (2014), Gray-haired lovers become cinema hit, The Korea Herald,

http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20141215000900, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2019.

Quốc về mặt doanh thu (4.66 triệu USD) và số lượng người xem (3.73 triệu lượt)49

50

Tiểu kết

Trong hai thập niên gần đây trên màn ảnh truyền hình cũng như các rạp chiếu phim, đề tài gia đình được các nhà làm phim Việt Nam và Hàn Quốc khai thác tối đa trong các tác phẩm, thu hút đông đảo khán giả bởi những tình tiết hấp dẫn từ những câu chuyện rất đời thường của phim Những câu chuyện đó thường xoay quanh cuộc sống gia đình trong một không gian văn hóa Á đông, giúp cho người xem có một sự tiếp cận rất gần gũi và cũng nhiều thử thách khi thưởng thức

49 Chosunilbo (2014), Indie Documentary Breaks Box-Office Records, The Chosun Ilbo,

http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2014/12/26/2014122601464.html, Truy cập ngày 25 tháng 6 năm

CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ CỦA HAI PHIM MÌNH

ƠI VÀ MÌNH ƠI ĐỪNG QUA SÔNG

2.1 Câu chuyện, cốt truyện và kết cấu tự sự

2.1.1 Câu chuyện và cốt truyện

Theo định nghĩa của David Bordwell trong Film Art, câu chuyện (story) là

“một tổ hợp của tất cả các sự kiện trong một tự sự, cả những sự kiện được biểu

hiện ra bên ngoài và những sự kiện mà người xem phán đoán”, còn cốt truyện

(plot) là “tất cả các sự kiện của câu truyện được mô tả trực tiếp” và “danh sách đạo diễn, diễn viên và âm nhạc”51 [25,] Tác giả của Film Art đã đưa ra một sơ đồ

mô tả chính xác và dễ hiểu như sau:

Câu chuyện

Các sự kiện giả thiết Các sự kiện

và phán đoán hiện diện Các tư liệu phụ ngoài ranh giới truyện kể Cốt truyện

Quan sát sơ đồ, chúng ta có thể thấy sự trùng khớp, gặp gỡ giữa câu chuyện

và cốt truyện trong điện ảnh chính là “các sự kiện hiện diện” trên màn hình, nhưng bên cạnh đó, câu chuyện có thêm các “sự kiện giả thiết và phán đoán”, còn cốt

truyện có thêm “các tư liệu phụ ngoài ranh giới truyện kể”

Trong chương 2, chúng tôi sẽ ứng dụng tinh thần của sơ đồ này cho hai bộ

phim Mình ơi và Mình ơi đừng qua sông

2.2.1.1 Phim Mình ơi

51 David Bordwell và Kristin Thompson (2016), Film Art: An Introduction, McGraw-Hill Education, New York

pg 120

Trước hết, để có căn cứ phân tích mối quan hệ của câu chuyện – cốt truyện trong phim, chúng tôi xin đưa ra phân đoạn sự kiện như sau:

A Phần một - tiệc mừng “đám cưới kim cương”:

1 Bữa tiệc mừng “đám cưới kim cương” của cụ ông Phạm Xuân Theo (87 tuổi) và cụ bà Vũ Thị Hảo (89 tuổi); cụ ông chúc sức khỏe cụ bà

2 Bữa tiệc mừng “đám cưới kim cương” của cụ ông Lê Trọng Ngự (91 tuổi)

và cụ bà Võ Thị Yên (88 tuổi); cụ ông trao nhẫn cưới cho cụ bà

B Phần hai – cuộc sống hàng ngày của mỗi cặp đôi:

3 Hai cụ Lê Trọng Ngự và Võ Thị Yên đưa nhau đi chơi ở vườn cam và hồi tưởng về quá khứ, họ cùng lên đồi ngắm chim bay

4 Cụ ông Phạm Xuân Theo dắt xe đạp đi chơi ở đồi chè với cụ bà Vũ Thị Hảo, cùng nói chuyện về tình cảm trong quá khứ và hiện tại

5 Buổi sáng sớm ở nhà hai cụ Ngự - Yên: cụ bà dậy trước ăn trầu, nhóm bếp, thái chuối; cụ ông dậy tập thể dục, xem tivi; cụ bà dọn bữa sáng mời ông ăn

6 Buổi sáng ở nhà hai cụ Theo – Hảo: họ cùng ăn sáng, sau đó lên chùa lạy Phật, rồi uống nước chè, thăm đồi chè và hàn huyên tâm sự

7 Hai cụ Ngự - Yên đi thăm vườn cam đang sai quả, bà bóc cam ông ăn, âu yếm nắm tay nhau

8 Hai cụ Theo – Hảo ươm cây trong vườn nhà, đi chơi trong làng, gặp gỡ bà con lối xóm

9 Cụ ông Lê Trọng Ngự đưa cụ bà đi trên đồi tranh, có bò đang ăn cỏ Hai cụ ngồi hàn huyên và gỡ bông cỏ ở quần áo cho nhau Ông tặng bó hoa dại cho bà

10 Cụ ông Phạm Xuân Theo và cụ bà uống trà, ăn trầu ở phòng khách

11 Cụ ông Lê Trọng Ngự ngủ, cụ bà vào thăm, chăm sóc giấc ngủ cho ông

12 Buổi sáng sớm, cụ ông Phạm Xuân Theo đưa cụ bà đến chùa, bà xin cho ông sức khỏe

13 Hai cụ Ngự - Yên đưa nhau đến “Nhà thờ họ Lê Trọng”, các cháu nhỏ quây quần nghe ông nói về đạo lý gia đình

C Phần ba – đám cưới kim cương và cái kết hạnh phúc:

14 Đám cưới kim cương của hai cặp đôi, cả hai cặp đôi đều mỉm cười toại nguyện và hạnh phúc giữa con cháu

Qua sơ đồ nói trên, chúng ta có thể thấy, bộ phim được thể hiện bằng lời kể đan xen về cuộc sống của hai cặp vợ chồng già tại Tuyên Quang và Nghệ An Mỗi cặp vợ chồng già có một gia cảnh khác nhau nhưng tựu chung họ rất hạnh phúc,

họ hài lòng với hiện tại, và viên mãn với sự trù phú, thịnh vượng của gia đình, với cảnh “con đàn cháu đống” Hai mạch cốt truyện vừa độc lập với nhau (các nhân vật ở mạch này không biết đến sự hiện diện của các nhân vật ở mạch kia), lại vừa liên đới chặt chẽ theo kiểu song hành, tương liên về mặt ý tưởng và nhịp tự sự

Hình ảnh bắt đầu từ lễ cưới kim cương của vợ chồng ông Ngự 91 tuổi và bà

Yên 88 tuổi, sống tại huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An; và của vợ chồng ông Theo

87 tuổi và bà Hảo 89 tuổi, sống ở huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang Phim tiếp tục mở ra khung cảnh ông bà Ngự - Yên dạo quanh những vườn cam trĩu quả và cũng là lời tự sự về câu chuyện ngược thời gian tìm về quá khứ của ông bà Đó là những tâm sự có vui có buồn từ một mối tình thời thanh niên đến nay cả hai đã có

70 năm chung sống cùng nhau Cùng lúc đó, hình ảnh ông bà Theo – Hảo đi dạo

ở đồi chè và cùng nghĩ về chặng đường dài họ đã trải qua cùng nhau cũng hiện lên trên màn hình

Tất cả các sự kiện hiện diện thuộc cả hai mạch truyện trên màn hình đều thuộc về hiện tại, bộ phim không đưa ra các hình ảnh hồi tưởng để tái hiện cuộc đời trước kia của các nhân vật Quá khứ và thời tuổi trẻ của các cụ Ngự - Yên, Theo – Hảo nếu có được gợi lên, thì cũng chỉ thoáng qua qua lời hồi tưởng đứt nối của các cụ, hay qua những cuộc hội thoại đời thường, phần lớn mang tính thân mật, bông đùa, xen lẫn với các hoạt động hàng ngày Tuy nhiên, chỉ cần qua một vài gợi dẫn nhỏ đó, người xem cũng có thể hình dung ra cả những điều mà nhà làm phim không kể, đó là cả quãng đường dài gian truân của cuộc đời các cụ, nhiều chục năm trước khi bộ phim được quay Với hai cụ Theo – Hảo, đó chính là những trở ngại thuở ban đầu, khi hai người yêu nhau nhưng không được gia đình đồng ý, sau đó gia đình gả cô gái cho một người mà cô không yêu, và đến năm 27 tuổi, cô ly dị người chồng đó rồi quay lại với mối tình đầu của mình Dù nhân vật không mô tả cụ thể, nhưng người xem hoàn toàn tưởng tượng được, người phụ nữ

và người đàn ông chung thủy ấy đã phải chịu đựng bao nhiêu dị nghị, điều tiếng của hàng xóm, sự phản đối, mắng nhiếc, cô lập, xa lánh của cha mẹ hai bên trong bối cảnh của không gian văn hóa làng còn đầy định kiến nhiều chục năm trước ở Việt Nam Tất cả những đau khổ, cay đắng, tủi nhục mà họ cùng trải qua để đến được với tình yêu lớn của đời mình – chính là phần “dữ liệu ẩn” của bộ phim – giúp chúng ta lý giải sự chăm lo, yêu thương thắm thiết như thuở đôi mươi của hai

cụ dành cho nhau trong hiện tại

Với hai cụ Ngự - Yên, phần câu chuyện thời trẻ cũng hé mở nhiều điều thú

vị, bên ngoài những gì mà nhân vật kể Cô gái Võ Thị Yên vốn là con nhà trí thức (cha là thầy giáo) nên thời thiếu nữ thanh nhàn, không phải làm ruộng vất vả; nhưng vì yêu chàng trai Lê Trọng Ngự (từ năm 13 tuổi, đến 18 tuổi mới cưới) vốn

là con nhà nông, bố mẹ mất sớm, nên cô tiểu thư ấy phải đầm mình trong cuộc

sống cày bừa cấy hái vất vả Nhà lại đông con, để sinh tồn họ phải tìm đi vỡ hoang

ở vùng đất mới Chỉ với chừng ấy chi tiết, người xem có thể hình dung ra cuộc đời lam lũ tảo tần và sự hy sinh vô bờ bến của cụ bà – cho cụ ông và các con Những hình ảnh mở đầu phim là hình ảnh cụ bà dậy sớm, thái chuối, quét sân, và chuẩn

bị bữa sáng cho ông Như vậy có thể thấy, suốt mấy chục năm qua, bà luôn là người vợ hiền dịu dàng nhẫn nại ở bên ông, và bà tìm thấy niềm vui trong chuỗi những công việc không tên bất tận của một người phụ nữ

Với cách kiến tạo cốt truyện như vậy, bộ phim mang đến một “câu chuyện”

có trường liên tưởng rộng hơn các sự kiện hiện diện trên màn hình rất nhiều

Dọc theo câu chuyện đời của hai cặp đôi người cao tuổi, chúng ta cũng thấy được câu chuyện của lịch sử vùng quê, lịch sử đất nước Chuyện về hai cụ Ngự - Yên diễn ra ở miền Trung (Nghệ An), còn chuyện về hai cụ Theo – Hảo diễn ra ở miền Bắc (Tuyên Quang) Cả hai bối cảnh đều là mô hình làng quê, nông thôn tiêu biểu của Việt Nam: êm đềm, trù phú, xanh tươi, họ hang - xóm giềng thân mật gần gũi Hiện tại của cuộc sống yên vui thường xuyên được đối sánh với quá khứ nhiều cay cực, vất vả, nhiều biến động lịch sử ở nhiều thời kỳ khác nhau (chiến tranh, đói kém, xây dựng vùng kinh tế mới…) Sự gần gũi, quen thuộc của bối cảnh không gian/thời gian khiến cho những người xem Việt Nam đều có thể tìm thấy bản thân mình trong câu chuyện của hai cặp đôi đã đi cùng chiều dài lịch sử dân

tộc ấy

2.2.1.2 Phim Mình ơi đừng qua sông

Phân đoạn sự kiện được chúng tôi đưa ra như sau: