Mục tiêu của luận án là khẳng định tầm quan trọng của SVH trong HLS ở trường phổ thông, luận án lựa chọn, xác định những nội dung SVH tiêu biểu ở địa phương và tập trung đề xuất những hình thức, biện pháp sử dụng nhằm nâng cao chất lượng HLS lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Thanh Hóa.
Trang 1TRUN ỌC P Ổ T ÔN TỈN T AN OÁ
Chuyên ngành: Lí luận & phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
Mã số: 9.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN T ẾN SĨ K OA ỌC ÁO DỤC
N i - 2018
Trang 2Người hướng dẫn khoa học:
1 PS TS Kiều Thế ƣng, Trường ại học Sư phạm Hà Nội
2 P S.TS oàng Thanh ải, Trường ại học Hồng ức
Phản biện 1: P S.TS ỗ ồng Thái
Trường ại học Thái Nguyên
Phản biện 2: P S.TS Trần Viết Thụ
Trường ại học Vinh
Phản biện 3: S.TS Nguyễn Ngọc Cơ
Trường ại học Sư phạm Hà Nội
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường ại học Sư phạm Hà Nội
v o hồi … giờ … ng y … tháng… năm…
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc ia, Hà Nội
- Thư viện Trường ại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3MỞ ẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Tri thức lịch sử có giá trị đặc biệt quan trọng đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người Tuy nhiên, trong thực tế, dạy học lịch sử (DHLS) bộc lộ nhiều hạn chế Trong đó việc chưa kích thích được hứng thú học tập
và học tập tích cực, sáng tạo của học sinh (HS) được coi là một trong những hạn chế cơ bản nhất
Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm lớn của các nhà giáo dục học, các nhà nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu lý luận và phương pháp H bộ môn Trên con đường tìm tòi và sáng tạo ấy, vấn đề khai thác tối ưu đặc trưng và lợi thế của các nguồn tư liệu lịch sử trong H luôn được coi là một trong những nội dung đặc biệt quan trọng i sản văn hoá (DSVH) là một trong những nguồn tư liệu quí giá
Thanh Hoá là vùng đất có truyền thống lịch sử - văn hoá lâu đời, hầu như mỗi thời kỳ phát triển, Thanh Hoá đều có những DSVH tiêu biểu, phản ánh dòng chảy liên tục của lịch sử dân tộc ặc biệt, trong thời kỳ từ nguyên thuỷ đến giữa TK XIX (lớp 10, THPT), Thanh Hoá có hệ thống DSVH vô cùng phong phú với đầy đủ
các loại hình thể hiện Việc khai thác tốt DSVH tại địa phương trong HLS sẽ
góp phần quan trọng vào việc kích thích hứng thú học tập của HS, giúp các em học lịch sử một cách chủ động, hứng thú và hiệu quả và là một trong những biện pháp tích cực, góp phần đổi mới phương pháp H theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học
Vị trí quan trọng của việc khai thác và sử dụng DSVH trong DH không chỉ được thể hiện ở quan điểm lý luận, mà còn được cụ thể hoá bằng các chỉ đạo trong
ông văn liên ngành Số 73-H T-BVHTTDL ngày 16/01/2013 về “ ướng dẫn sử dụng DSVH trong DH ở trường phổ thông, TTGDTX”
Tại Thanh Hóa, giáo viên (GV) phổ thông đã được tập huấn vấn đề trên vào tháng 11/2013 với sự nhận thức thấu đáo về giá trị của DSVH trong DH Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ của chúng tôi thì việc lựa chọn và sử dụng DSVH với đa
số GV vẫn rất lúng túng, chưa hiệu quả
Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn vấn đề “Sử dụng DSVH tại địa phương trong DHLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK XIX) ở trường
Trang 4THPT tỉnh Thanh Hóa” làm luận án Tiến sĩ của mình Thành công của đề tài sẽ
góp phần tích cực đối với quá trình đổi mới và nâng cao chất lượng HLS ở trường phổ thông hiện nay
2 ối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
2.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài
Là quá trình sử dụng SVH tại địa phương trong HLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) ở trường THPT tỉnh Thanh Hóa Trong đó, tập trung vào các hình thức, biện pháp sử dụng
2.2 Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu lí luận về sử dụng SVH trong HLS; đề xuất các biện pháp
sử dụng SVH tại địa phương trong H một số bài nội khoá và hoạt động ngoại khoá, phần lịch sử Việt Nam, lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)
- iều tra thực tiễn HLS và sử dụng SVH tại địa phương trong HLS tại các trường THPT tiêu biểu trên cả 3 vùng miền: miền núi, đồng bằng, miền biển; ở các địa bàn: thành phố, thị xã, nông thôn
- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) từng phần và toàn phần thông qua một số bài nội khoá và chủ đề ngoại khoá thuộc phần lịch sử Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X), lớp 10, THPT tại những trường tiêu biểu của tỉnh Thanh Hoá
3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1.Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng của SVH trong HLS ở trường phổ thông, luận án lựa chọn, xác định những nội dung SVH tiêu biểu ở địa phương và tập trung đề xuất những hình thức, biện pháp sử dụng nhằm nâng cao chất lượng
HLS lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Thanh Hóa
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
ể thực hiện mục tiêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ
Trang 5- Tìm hiểu chương trình sách giáo khoa Lịch sử Việt Nam, lớp 10 để xác định những nội dung SVH ở địa phương cần khai thác sử dụng trong HLS tại các trường THPT tỉnh Thanh Hóa
- ề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng SVH tại địa phương trong HLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X), lớp 10 ở các trường THPT tỉnh Thanh Hóa
- TNSP khẳng định tính khoa học, tính khả thi của các biện pháp mà đề tài đã
đề xuất
4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở phương pháp luận
Thực hiện đề tài, chúng tôi dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ hí Minh và quan điểm của ảng về giáo dục và giáo dục lịch sử
4.2 Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: phân tích tổng hợp các tài liệu về
giáo dục học, tâm lý học, phương pháp HLS, các tài liệu lịch sử, tài liệu văn hóa liên quan đến đề tài luận án; Nghiên cứu, phân tích chương trình, sách giáo khoa Lịch sử, lớp 10 để xác định nội dung cần sử dụng SVH trong H
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra, khảo sát thực trạng
bằng việc sử dụng phiếu điều tra, phỏng vấn sâu, quan sát dự giờ, kiểm tra đánh giá để làm rõ tình hình sử dụng SVH trong HLS ở trường THPT
- TNSP: thiết kế bài để tiến hành thực nghiệm (TN) từng phần và toàn phần
nhằm kiểm chứng những biện pháp mà luận án đề xuất
- Sử dụng toán học thống kê: để xử lý kết quả TNSP, so sánh các giá trị thu
được giữa lớp TN và lớp đối chứng ó là cơ sở nhằm đánh giá hiệu quả của các biện pháp luận án đề xuất
5 iả thuyết khoa học
Trong thực tiễn, việc sử dụng SVH trong HLS ở các trường THPT nói chung, trường THPT tỉnh Thanh Hoá nói riêng còn nhiều bất cập Nếu V các trường THPT vận dụng các biện pháp sử dụng SVH tại địa phương như luận án
đã đề xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng H bộ môn Lịch sử hiện nay
Trang 66 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
- Ý nghĩa khoa học: kết quả nghiên cứu của luận án góp phần làm phong phú
thêm lý luận H bộ môn về vấn đề sử dụng SVH trong HLS ở trường phổ thông, đặc biệt là đối với các SVH tại địa phương
- Ý nghĩa thực tiễn: việc xác định được nội dung hệ thống các SVH ở địa
phương cũng như đề xuất được các hình thức và biện pháp sử dụng trong HLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) ở trường THPT tỉnh Thanh Hoá sẽ góp phần nâng cao chất lượng H bộ môn
Luận án là tài liệu tham khảo bổ ích cho V, sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm lịch sử ở các trường ại học và ao đẳng nói chung
- Xác định được những yêu cầu và đề xuất hình thức, biện pháp sử dụng SVH góp phần nâng cao chất lượng H bộ môn ở các trường THPT tỉnh Thanh Hóa
8 Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án bao gồm 4 chương, với cấu trúc như sau:
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề t i
Chương 2: Sử dụng di sản văn hoá tại địa phương trong dạy học lịch sử ở
trường phổ thông - Lý luận v thực tiễn
Chương 3: ình thức v biện pháp sử dụng di sản văn hóa tại Thanh
oá trong dạy học lịch sử Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa thế kỷ XIX)
T PT ở địa phương
Chương 4: Thực nghiệm sư phạm
Trang 7C ƢƠN 1 TỔN QUAN CÁC CÔN TRÌN N ÊN CỨU
LIÊN QUAN ẾN Ề T
1.1 Các công trình nghiên cứu về sử dụng di sản văn hóa trong dạy học
Ở phần này, chúng tôi tập trung phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu của các nhà giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử nước ngoài (như Liên Xô, Hoa Kì, Hà Lan, Anh, Pháp, Trung Quốc ) và Việt Nam liên quan đến đề tài luận án để làm rõ các vấn đề sau:
- Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu DH, đặc biệt là SVH, tài liệu về văn hoá trong H nói chung, HLS nói riêng
- iá trị của môi trường thực tế, môi trường văn hoá trong H
- Vai trò của hình thức H tại thực địa và tham quan ngoại khoá đối với việc phát huy giá trị của SVH
Trên cơ sở đó, kế thừa những kết quả nghiên cứu và tiếp tục làm rõ các vấn đề còn tồn tại
1.2 Các công trình nghiên cứu về di sản văn hóa và di sản văn hóa tại Thanh Hoá
Chúng tôi tập trung phân tích, đánh giá các công trình nghiên cứu về SVH
và SVH tại Thanh Hoá để làm rõ các vấn đề sau:
- ác quan niệm về SVH, các loại hình và đặc điểm SVH
- Quan điểm của các nhà nghiên cứu về giá trị quan trọng của SVH trong các lĩnh vực của cuộc sống - trong đó có lĩnh vực giáo dục & đào tạo
- Những định hướng phát huy giá trị SVH dân tộc trong công tác giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ
- Xác định những giá trị DSVH ở Thanh Hóa trên một số lĩnh vực văn hoá, lịch sử, xã hội ; đánh giá thực trạng và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị
1.3 Những vấn đề luận án kế thừa và cần tiếp tục nghiên cứu
Trên cơ sở kế thừa các công trình liên quan, đề tài sẽ tiếp tục tập trung giải quyết những vấn đề cơ bản sau đây:
Trang 8- Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tế, xem xét vị trí và tầm quan trọng của SVH cũng như việc sử dụng SVH ở Thanh Hoá trong HLS ở các
trường THPT tỉnh Thanh hoá
- Làm rõ những căn cứ lựa chọn và lựa chọn các SVH tại Thanh Hoá để sử
dụng trong HLS nói chung, trực tiếp là HLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) ở các trường THPT tỉnh Thanh Hoá
- Trên cơ sở vận dụng các quan điểm lý luận H liên quan, đề xuất được các biện pháp sử dụng SVH tại Thanh Hoá trong DHLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) ở trường THPT tỉnh Thanh Hoá
- Triển khai việc H cụ thể theo lý thuyết đã nghiên cứu và tiến hành TN kết quả nghiên cứu để rút ra các kết luận khoa học của đề tài
Trang 9
C ƢƠN 2
SỬ DỤN D SẢN VĂN ÓA T ỊA P ƢƠN TRON D Y ỌC LỊC SỬ Ở TRƢ N P Ổ T ÔN
- LÝ LUẬN V T ỰC T ỄN 2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Quan niệm về di sản văn hóa và di sản văn hóa tại địa phương
2.1.1.1 Di sản văn hóa
Trên cơ sở phân tích các khái niệm DSVH, chúng tôi cho rằng DSVH là tổng thể những t i nguyên văn hoá truyền thống trong hệ thống giá trị của xã h i, bao gồm cả hai loại hình văn hoá vật chất v văn hoá tinh thần DSV nói chung chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học được chủ thể nhận thức, qua đó, đóng góp trở lại v o quá trình xây dựng v phát triển của mỗi dân t c
2.1.1.2 Quan niệm về di sản văn hóa tại địa phương
SVH tại địa phương là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn
hoá, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác tại mỗi địa phương,
do cộng đồng các dân tộc từng cư trú, sinh sống ở đây sáng tạo ra SVH tại mỗi địa phương, phản ánh những nét riêng của địa phương nhưng là một bộ phận của SVH dân tộc, phản ánh những giá trị lịch sử - văn hoá chung của dân tộc
Việc phát huy những giá trị của SVH tại địa phương trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước nói chung, quá trình H nói riêng rất cần thiết Hoạt động đó không chỉ có ý nghĩa thiết thực đối với việc nâng cao chất lượng H mà
còn phát huy giá trị của SVH trong đời sống xã hội
2.1.2 Phân loại và đặc điểm của di sản văn hóa
ựa vào những tiêu chí khác nhau có nhiều cách phân loại hệ thống SVH Tuy nhiên, để thống nhất cách sử dụng, chúng tôi căn cứ vào định nghĩa về SVH thể hiện qua ông ước 1972 và 2003 của UN S O và Luật di sản văn hóa Việt Nam (công bố năm 2001, được chỉnh sửa năm 2009) và sử dụng cách phân loại dựa vào dạng thức tồn tại Theo đó, SVH bao gồm cả hai loại hình
là SVH vật thể và SVH phi vật thể
Trang 102.1.3 Quan niệm về sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
Sử dụng SVH trong HLS ở trường phổ thông tức là dùng SVH hoặc tài liệu về SVH một cách có mục đích, có chọn lọc, có phương pháp và kế hoạch
trong quá trình H nhằm đạt mục tiêu môn Lịch sử Từ đó, góp phần thực hiện mục tiêu của giáo dục phổ thông và mục tiêu giáo dục nói chung
2.1.4 Đặc điểm của con đường hình thành kiến thức lịch sử ở trường phổ thông
Con đường hình thành kiến thức lịch sử cho HS có những đặc điểm riêng, khác biệt
được thực hiện thông qua việc cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng, hình th nh khái niệm, nêu quy luật, rút b i học, kinh nghiệm lịch sử cho hiện tại
ặc điểm của con đường hình thành kiến thức lịch sử ở trường phổ thông cho thấy
sử dụng SVH tại địa phương có giá trị thiết thực đối với quá trình H bộ môn SVH tại địa phương có giá trị đặc biệt quan trọng trong việc hình thành các biểu tượng lịch sử,
đó là cơ sở để HS đi sâu tìm hiểu bản chất sự kiện, hình thành khái niệm và nêu quy luật lịch sử Mặt khác, đây còn là biện pháp hiệu quả để giáo dục truyền thống dân tộc, định hướng thái độ cho HS Từ đó, góp phần hoàn thành mục tiêu bộ môn, nhất là những phẩm chất, năng lực đặc thù của môn học cũng như năng lực chung được xác định trong Chương trình giáo dục phổ thông mới
2.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng di sản văn hóa tại địa phương trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
- SVH tại địa phương là phương tiện trực quan có giá trị trong HLS
- SVH là nơi bảo lưu giá trị truyền thống một cách sinh động, là môi trường
và phương tiện giáo dục sâu s c đối với thế hệ trẻ
Trang 112.1.5.2 Ý nghĩa
- Về kiến thức: Sử dụng DSVH tại địa phương góp phần cụ thể hóa, làm sáng
tỏ kiến thức cơ bản, hỗ trợ quá trình hình thành kiến thức lịch sử cho HS; nâng cao tính trực quan, qua đó, giúp HS hình thành biểu tượng lịch sử; kích thích hứng thú,
đẩy mạnh hoạt động nhận thức và mở rộng nguồn kiến thức cho HS
- Về kĩ năng: sử dụng DSVH tại địa phương trong HLS tạo điều kiện
cho HS phát triển nhiều kĩ năng quan trọng, từ kĩ năng bộ môn đến các kĩ năng sống nói chung
- Về thái đ : sử dụng SVH tại địa phương trong HLS giúp HS bộc lộ xúc
cảm chân thực đối với các sự kiện, nhân vật lịch sử ồng thời, có ý nghĩa sâu s c trong việc giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc, rèn luyện cho HS thói quen làm việc nghiêm túc, khoa học và góp phần giáo dục cho HS ý thức trách nhiệm bảo vệ các SVH nói chung
Trên cơ sở đó, sử dụng SVH tại địa phương trong HLS còn góp phần hình thành và phát triển các năng lực cho HS như năng lực quan sát, năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực quản lý, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác…
2.1.6 Nội dung các di sản văn hóa tại Thanh Hoá cần thiết sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK XIX), THPT ở địa phương
Trên cơ sở xác định những yêu cầu cơ bản khi lựa chọn SVH tại địa phương, chúng tôi đã hệ thống hóa những nội dung S có thể sử dụng trong DHLS Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) ở trường THPT Nội dung đầy đủ được chúng tôi trình bày cụ thể trong phần phụ lục của luận án
2.2 Cơ sở thực tiễn
ể làm rõ hơn thực tiễn DHLS nói chung, thực tiễn sử dụng DSVH trong DHLS tại Thanh Hoá nói riêng, chúng tôi đã tiến hành điều tra, khảo sát thực tiễn Nội dung điều tra, khảo sát tập trung vào việc thu thập thông tin về thái độ, đánh giá của GV và HS đổi với bộ môn Lịch sử; nhận thức của GV và HS về SVH và vai trò, ý nghĩa của SVH trong HLS; thực trạng của việc sử dụng DSVH tại địa
Trang 12phương trong DHLS ở trường THPT
Như vậy, với Chương hai, chúng tôi đã giải quyết cơ bản về cơ sở lý luận và
thực tiễn của vấn đề nghiên cứu Với các nội dung đã trình bày, có thể khẳng định
rõ hơn vị trí và tầm quan trọng của SVH tại địa phương trong HLS ở trường phổ thông
Tuy nhiên, thực tế H nói chung và HLS ở địa phương tỉnh Thanh Hoá nói riêng, vấn đề khai thác và sử dụng giá trị của SVH, bên cạnh những cố g ng, vẫn còn không ít những hạn chế và bất cập Những hạn chế ấy không chỉ dừng lại ở nhận thức, xác định tầm quan trọng của SVH mà chủ yếu là ở phương pháp H,
ở cách thức lựa chọn nội dung và vận dụng linh hoạt hệ thống phương pháp trong
H cụ thể nhằm thực hiện có hiệu qủa nhiệm vụ H và giáo dục cho các trường THPT tỉnh Thanh Hoá
Trang 13C ƯƠN 3
ÌN T ỨC V B ỆN P ÁP SỬ DỤN D SẢN VĂN OÁ T THANH HOÁ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (TỪ NGUYÊN THUỶ
ẾN ỮA T Ế KỶ X X) TRƯ N T PT Ở ỊA P ƯƠN
3.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản phần lịch sử Việt Nam (từ nguyên thủy đến giữa TK X X) ở trường T PT
Việc xác định rõ vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 10 (từ nguyên thủy đến giữa TK X X) có ý nghĩa quan trọng, là cơ sở để V lựa chọn những nội dung S, hình thức và biện pháp phù hợp sử dụng trong quá trình DH bộ môn ở địa phương
3.2 Yêu cầu cơ bản khi lựa chọn hình thức và biện pháp sử dụng di sản văn hóa tại Thanh Hoá trong dạy học lịch sử Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK XIX), THPT ở địa phương
- ảm bảo mục tiêu giáo dục bộ môn
- ảm bảo tính khoa học, tính sư phạm
- ảm bảo tính trực quan sinh động
- Tăng cường hoạt động trải nghiệm, tích cực hoá hoạt động nhận thức của HS
- a dạng hoá các hình thức, phương pháp H
3.3 ình thức sử dụng di sản văn hóa tại Thanh oá trong dạy học lịch
sử Việt Nam (từ nguyên thuỷ đến giữa TK X X) T PT ở địa phương
3.3.1 Sử dụng tài liệu di sản văn hóa trong bài học n i khoá trên lớp
Trong giờ học nội khoá trên lớp, cho dù là nằm cạnh hoặc trong vùng có SVH, thì cũng là giờ học chỉ diễn ra trên lớp, nó khác với giờ học nội khoá diễn
ra tại DS hính vì thế, việc chọn lựa được các biện pháp hợp lý, hiệu quả để khai thác tối ưu giá trị của SVH tại địa phương cho các giờ nội khoá trên lớp là đặc biệt quan trọng ây là hình thức DH chiếm ưu thế ở trường phổ thông hiện nay, vì vậy, để khai thác và phát huy tối ưu giá trị của các SVH tại địa phương phù hợp với loại bài học này, chúng tôi ưu tiên dành riêng một mục để xác định các biện pháp sử dụng