Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam

Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam Bùi Thị Chinh Phương Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật hình sự; Mã số: 60 38 40 Người hướng dẫn: GS.TSKH Lê Văn Cảm

Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự

Việt Nam Bùi Thị Chinh Phương

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật hình sự; Mã số: 60 38 40

Người hướng dẫn: GS.TSKH Lê Văn Cảm

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Trình bày những vấn đề chung về Quyết định hình phạt (QĐHP) trong

trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam như: khái niệm, các căn cứ và ý nghĩa của việc quyết định hình phạt, khái quát sự hình thành và phát triển của pháp luật hình sự nước ta từ trước khi pháp điển hóa Bộ luật hình sự (BLHS) Việt Nam năm 1985 và BLHS Việt Nam năm 1999 về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Nghiên cứu nội dung cơ bản của các quy phạm, thực tiễn áp dụng của chế định QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam năm 1999 thông qua phân tích một số

vụ án cụ thể Nghiên cứu đánh giá, phân tích những điểm tồn tại của chế định QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và đề xuất kiến giải hoàn thiện

để nâng cao hiệu qủa áp dụng các quy phạm về chế định này trong luật hình sự Việt

Nam, phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp từ nay cho đến năm 2020

Keywords: Pháp luật Việt Nam; Luật hình sự; Phạm tội

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm trong những năm gần đây thấy rằng tình hình tội phạm diễn biến hết sức phức tạp, tinh vi, với nhiều khâu, nhiều thủ đoạn và nhiều giai đoạn khác nhau Luật hình sự đi vào đời sống xã hội có vai trò ý nghĩa quan trọng trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm Một trong những vấn đề quan trọng của luật hình sự là việc quyết định hình phạt (QĐHP) của Tòa án đối với các trường hợp phạm tội nói chung, trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt nói riêng có ý nghĩa chính trị xã hội và pháp lý Bởi lẽ, hoạt động thường xuyên của Tòa án là việc QĐHP, do vậy, việc đưa ra các bản án chính xác, công bằng và đúng pháp luật không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật mà còn có tác dụng cho người dân tin tưởng vào chính sách pháp luật của Nhà nước

Thực tiễn xét xử trong các năm gần đây có nhiều bản án, QĐHP trong trường hợp chuẩn

bị phạm tội, phạm tội chưa đạt còn có những điểm chưa thống nhất, gây nên nhiều bức xúc trong dư luận xã hội và quần chúng nhân dân

Hiện nay, các quy định của Pháp luật hình sự của Nhà nước ta đang trong giai đoạn hoàn thiện, trong chừng mực nhất định quy định đó còn chưa rõ ràng, việc QĐHP cho các trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt còn mang tính khái quát cao, chưa chặt chẽ Chính

vì những hạn chế này đã ảnh hưởng không nhỏ, gây khó khăn trong việc QĐHP nói chung và QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt của Tòa án các cấp nói riêng

Do đó, để tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống các văn bản pháp luật làm cơ sở cho

tổ chức và hoạt động của hệ thống các cơ quan tư pháp, bảo đảm mọi hành vi vi phạm pháp luật đều bị xử lý, không làm oan cho người vô tội, bởi lẽ mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật Tuy nhiên, trong diễn biến quá trình thực hiện tội phạm, việc xác định những hành

vi nào đã đến mức gây ra hoặc đe dọa gây ra nguy hiểm cho xã hội là tội phạm, QĐHP đối với những người thực hiện hành vi nói trên giúp cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa

án xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người

vô tội, làm được điều này không phải bao giờ cũng đơn giản, dễ dàng Mặt khác, để QĐHP được chính xác và công bằng thường gặp một số khó khăn nhất định hay còn có nhiều sai sót, đặc biệt khi đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội và thời điểm dừng lại của hành

vi phạm tội trong thực tế khách quan với ý nghĩ, mong muốn chủ quan của người phạm tội Trong bối cảnh hiện nay, tình trạng phạm tội đang diễn biến hết sức phức tạp chính vì lẽ đó

mà QĐHP cho những hành vi chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành, không thể không coi trọng Mặc dù, tội phạm trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt luôn chiếm tỷ lệ không lớn so với các tội phạm hoàn thành, tính chất và mức độ cũng không nguy hiểm bằng, song không vì thế mà pháp luật của Nhà nước ta không quan tâm chú trọng

Trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, để đẩy mạnh công tác đấu tranh phòng chống tội phạm có hiệu quả cao, bên cạnh việc cụ thể hóa các căn cứ QĐHP nói chung, việc nghiên cứu và làm rõ cơ sở pháp lý các quy định QĐHP trong trường hợp đặc biệt phần nào giải quyết vấn đề đặt ra nêu trên Mặt khác, hiện nay trong khoa học luật hình sự Việt Nam, chưa có đề tài nghiên cứu về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt một cách sâu sắc, đầy đủ, có hệ thống và toàn diện,

mà chỉ nghiên cứu trong phạm vi về QĐHP nói chung

Vì vậy, việc tiếp cận và nghiên cứu đề tài QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, những vấn đề lý luận và việc áp dụng nó trong thực tiễn, trên cơ sở đó đưa ra những kiến giải lập pháp hoàn thiện phục vụ yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời, ngăn chặn, hạn chế tới mức thấp nhất hậu quả của tội phạm gây ra, điều đó có ý nghĩa lý luận và

thực tiễn quan trọng Đây là lý do chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: "Những vấn đề lý luận

và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam" làm luận văn thạc sĩ Luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trước và sau khi pháp điển hóa lần thứ hai Bộ luật hình sự (BLHS) Việt Nam năm 1999, các nhà khoa học luật hình sự đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về QĐHP nói chung, nhưng QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam, có rất ít công trình nghiên cứu về vấn đề này, hoặc có chăng vấn đề này chỉ được nghiên cứu với tính chất là một mảng nhỏ trong QĐHP nói chung, hay trong các sách chuyên khảo, giáo trình và các bài viết

- Sách chuyên khảo:

+ Chế định các giai đoạn thực hiện tội phạm trong sách Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình sự, tập IV, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội năm 2000, của tác giả

TSKH GS Lê Văn Cảm

+ Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), sách chuyên khảo, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2005, của GS TSKH Lê Văn Cảm

- Sách giáo trình:

Các giai đoạn phạm tội, (chương XII, Giáo trình Luật hình sự Việt Nam Phần chung),

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, của TS Nguyễn Ngọc Chí, 2001 (tái bản 2003, 2007)

- Các bài viết:

+ Trần Văn Độ, Hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự về giai đoạn thực hiện tội

phạm, Tòa án nhân dân, số 02/1999

+ GS TS Võ Khánh Vinh: Quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm

tội chưa đạt và đồng phạm, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/1992

+ Lâm Minh Hạnh, Chương III - Các giai đoạn phạm tội, trong sách: Những vấn đề lý

luận cơ bản về tội phạm trong Luật hình sự Việt Nam Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội, 1986

+ TS Phạm Mạnh Hùng: Hoàn thiện các quy định về cơ sở của trách nhiệm hình sự với

trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và đồng phạm, Tạp chí Kiểm sát, số

10/1999

+ TS Trịnh Quốc Toản: Một số vấn đề về giai đoạn phạm tội chưa đạt, tạp chí Khoa học

(chuyên san Kinh tế - Luật), số 4/2002

+ TS Trịnh Tiến Việt: Về phạm tội chưa đạt và một số hình thức phạm tội khác trong quá

trình thực hiện tội phạm, Tạp chí Khoa học (chuyên san Luật học), số 02/2009

+ TS Dương Tuyết Miên: Quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội,

phạm tội chưa đạt, Tạp chí Luật học, số 4/2001, và đề tài luận án Tiến sỹ "Quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam", Luận án Tiến sỹ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội,

năm 2002

+ Tác giả Trần Văn Sơn trong: Quyết định hình phạt theo quy định của Bộ luật hình sự

năm 1999 trong Tạp chí Tòa án nhân dân, số 11/2000

+ Nguyễn Thị Mai, Chuẩn bị phạm tội hay phạm tội chưa đạt, Tạp chí Tòa án nhân dân,

số 6/1993, v.v

Ngoài ra, dưới góc độ luận văn thạc sĩ cũng chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp

về vấn đề này

Như vậy, nhìn một cách tổng quát, các sách báo khoa học pháp lý trên đây đều đề cập đến một số khía cạnh nhất định về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, nhưng chủ yếu nghiên cứu dưới góc độ là một trường hợp nhỏ trong QĐHP nói chung Có thể nói, đến nay chưa có một công trình, hay tài liệu nghiên cứu toàn diện về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Với nội dung đề tài này, tác giả lựa chọn nghiên cứu làm luận văn của mình, sẽ góp phần làm rõ hơn nữa về việc QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Trong giai đoạn hoàn thiện pháp luật và xây dựng Nhà nước pháp quyền, xã hội chủ nghĩa, vấn đề QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt càng có vai trò quan trọng bảo vệ công bằng xã hội, đảm bảo được các nguyên tắc pháp luật hình sự như: (1) Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật; (2) Nguyên tắc công minh; (3) Nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm; (4) Nguyên tắc trách nhiệm do lỗi…

Do vậy, QĐHP đúng người đúng tội, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan, sai người vô tội, tuân thủ nguyên tắc mọi hành vi vi phạm pháp luật hình sự đều phải chịu trách nhiệm hình

sự (TNHS) Vì lẽ đó, vấn đề này cần được làm sáng tỏ hơn về mặt lý luận và thực tiễn làm cơ

sở cho việc hoàn thiện cho các quy định về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Ngoài ra còn đáp ứng yêu cầu trong hoạt động cải cách tư pháp của nước ta trong việc QĐHP có căn cứ và đúng pháp luật, để mọi hành vi vi phạm pháp luật hình đều phải chịu TNHS, theo phán quyết của Tòa án

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn góp phần hoàn thiện thêm một số điểm về mặt lý luận khoa học và thực tiễn của việc QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo PLHS

Việt Nam năm 1999 Đồng thời xác định những điểm bất cập chưa hợp lý trong thực tiễn xét

xử và đề xuất một số kiến giải lập pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy phạm về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt dưới góc độ thực tiễn của hoạt động xét xử và nhận thức khoa học

Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, tác giả đặt ra cho mình các nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu như sau:

Thứ nhất: Về mặt lý luận trên cơ sở nghiên cứu những quy định chung về QĐHP trong

luật hình sự Việt Nam, khái quát sự hình thành và phát triển của PLHS nước ta từ trước khi pháp điển hóa pháp BLHS năm 1985 và BLHS năm 1999 về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Phân tích nội dung cơ bản, thực tiễn áp dụng của chế định nói trên bằng việc tham khảo một số vụ án cụ thể

Thứ hai: Nghiên cứu đánh giá, phân tích những điểm tồn tại của chế định QĐHP trong

trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và đề xuất kiến giải hoàn thiện để nâng cao hiệu quả áp dụng các quy phạm về chế định này trong luật hình sự Việt Nam, phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp từ nay cho đến năm 2020

4 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam hiện hành, và thực tiễn

áp dụng các quy định về QĐHP của Tòa án bằng việc nghiên cứu một số vụ án cụ thể

5 Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu:

- Cơ sở lý luận: luận văn tác giả dựa trên cơ phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện

chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước

ta về đấu tranh phòng, chống tội phạm Luận văn cũng vận dụng những luận điểm khoa học trong các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo và các bài viết đăng trên tạp chí của một

số các nhà khoa học hình sự Việt Nam trong và ngoài nước

- Các phương pháp nghiên cứu: Lịch sử cụ thể, phương pháp luật học so sánh và phương

pháp phân tích, tổng hợp…

Bên cạnh đó việc nghiên cứu đề tài luận văn tác giả còn vận dụng các bản án hình sự và các thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn:

Việc nghiên cứu đề tài luận văn là kết quả nghiên cứu một cách đồng bộ có hệ thống và riêng biệt toàn diện nhất về những vấn đề lý luận và thực tiễn về QĐHP trong trường hợp chuẩn

bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam Luận văn góp phần hoàn thiện hơn các quy định của PLHS hiện hành về chế định này, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả trong thực tiễn xét xử của Tòa án về QĐHP trong các trường hợp mà tác giả lựa chọn đề tài luận văn nghiên cứu

Về thực tiễn, luận văn tiếp cận nghiên cứu các bản án của Tòa án đã xét xử để rút ra ý nghĩa thực tiễn

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài lời nói đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm

tội, phạm tội chưa đạt trong Luật hình sự Việt Nam

Chương 2: Các quy phạm về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội,

phạm tội chưa đạt theo Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 và thực tiễn áp dụng

Chương 3: Hoàn thiện các quy phạm về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị

phạm tội, phạm tội chưa đạt theo theo luật hình sự Việt Nam

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƯỜNG HỢP CHUẨN BỊ PHẠM TỘI, PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT THEO

LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.1 Khái niệm, các căn cứ quyết định hình phạt và ý nghĩa của việc quyết định hình phạt

1.1.1 Khái niệm quyết định hình phạt

Khái niệm QĐHP được coi là một trong các khái niệm cơ bản và quan trọng của Luật hình sự Việt Nam, đây là một trong những khái niệm thể hiện tập trung nhất bản chất giai cấp

và chính sách hình sự của Nhà nước ta QĐHP là giai đoạn quan trọng trong hoạt động xét xử

vụ án hình sự của Tòa án Khi chưa có BLHS năm 1985, khái niệm QĐHP chỉ mang ý nghĩa

lượng hình, sau khi có BLHS này ra đời, mới xuất hiện tên gọi quyết định hình phạt như hiện

nay Mặc dù, là khái niệm quan trọng nhưng cho tới nay, PLHS Việt Nam vẫn chưa có một văn

bản chính thức để định nghĩa cụ thể về khái niệm QĐHP Khái niệm này chỉ được nghiên cứu dưới góc độ là một khái niệm khoa học luật hình sự mà chưa được quy định trong hệ thống văn bản pháp lý hình sự có tính chất chính thống

Có nhiều tác giả đều có quan điểm chung về QĐHP: là việc Tòa án lựa chọn loại hình phạt

cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng cho người phạm tội Có thể đưa ra khái niệm khoa học về QĐHP được hiểu

theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp như sau:

Thứ nhất: Nghĩa hẹp là Tòa án ra QĐHP với hình phạt chính và hình phạt bổ sung

Thứ hai: Nghĩa rộng là QĐHP bao gồm cả hình phạt chính và hình phạt bổ sung, quyết

định các biện pháp chấp hành hình phạt, miễn TNHS, miễn hình phạt hoặc là quyết định áp dụng các biện pháp tư pháp khác nhằm mục đích thay thế hoặc bổ sung cho hình phạt

Theo quan điểm của chúng tôi, khái niệm QĐHP được hiểu là: Quyết định hình phạt là

hoạt động của Tòa án lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung, trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội

Hiện nay, có các xu hướng cho rằng:

Thứ nhất; xác định khung hình phạt thuộc về giai đoạn định tội danh

Thứ hai; xác định khung hình phạt thuộc về giai đoạn QĐHP

Theo chúng tôi, để đi tới QĐHP phải trải qua giai đoạn định tội danh chính xác, dựa vào những căn cứ pháp lý của PLHS, khoa học mới đi đến QĐHP

1.1.2 Các căn cứ quyết định hình phạt

1.1.2.1 Căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự

Căn cứ vào Phần chung của Luật hình sự Tòa án khi QĐHP bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung Áp dụng đúng khung hình phạt, loại hình phạt mà điều luật quy định, không được

áp dụng cao hơn mức cao nhất của khung hình phạt

Căn cứ vào các quy định của BLHS là quan trọng nhất trong các căn cứ QĐHP Căn cứ này thể hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

1.1.2.2 Quyết định hình phạt phải căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội

Dưới góc độ khoa học, theo chúng tôi: Tính chất mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội

là những dấu hiệu (về chất) phản ánh sự khác nhau giữa tội phạm này với tội phạm khác Còn mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi là dấu hiệu (định lượng) phản ánh mức độ nguy hiểm cụ thể của cùng một loại tội phạm được thực hiện trong các trường hợp khác nhau 1.1.2.3 Căn cứ vào nhân thân người phạm tội

Nhân thân người phạm tội là tổng hợp tất cả các đặc điểm có ảnh hưởng nhất định tới HVPT và khả năng cải tạo giáo dục của người đó Nhân thân người phạm tội còn là cách xét tổng hợp giữa quan hệ của người đó với xã hội, gia đình và những người xung quanh, cũng như

các yếu tố khác bao gồm: Tuổi đời, nghề nghiệp, tình trạng sức khỏe, trình độ văn hóa, chuyên môn, ngành nghề công tác, thành tích, kỷ luật cá nhân, hoàn cảnh gia đình của người phạm tội Tất cả các yếu tố trên thuộc về cá nhân của người đó, mỗi người có một nhân thân khác nhau, cùng thực hiện một tội phạm, nên Tòa án phải xem xét, dựa vào nhân thân của từng bị cáo

để có QĐHP có căn cứ và đúng pháp luật

1.1.2.4 Căn cứ các tình tiết giảm nhẹ và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Tình tiết tăng nặng giảm nhẹ TNHS là: Những tình tiết làm cho những trường hợp phạm

tội cụ thể, mỗi tội phạm khác nhau về mức độ nguy hiểm cho xã hội Những tình tiết này có ý nghĩa về mặt lượng hình, tăng nặng hoặc giảm nhẹ TNHS, hình phạt trong khung hình phạt nhất định

Có thể chia các căn cứ giảm nhẹ TNHS thành các nhóm:

Một là; giảm nhẹ TNHS ảnh hưởng đến mức nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; Hai là; giảm nhẹ TNHS do có khả năng cải tạo giáo dục người phạm tội;

Ba là; giảm nhẹ TNHS do hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội;

Bốn là: giảm nhẹ TNHS do mức độ của hành vi phạm tội

1.1.3 Ý nghĩa của việc quyết định hình phạt

QĐHP là tiền đề, là điều kiện cho việc đạt được mục đích của hình phạt Hiệu quả của hình phạt chính là mức độ đạt được mục đích của hình phạt khi áp dụng hình phạt đối với người bị kết án Hiệu quả hình phạt phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như: Chính sách hình sự; QĐHP, chấp hành hình phạt, việc tuyên truyền giáo dục ý thức pháp luật trong xã hội… Trong tất cả các yếu tố nêu trên chúng tôi nhận thấy rằng việc QĐHP có ý nghĩa quan

trọng nhất Việc chấp hành hình phạt có kết quả tốt, nếu Tòa án QĐHP đúng (đúng người,

đúng tội, đúng với các quy định của pháp luật hình sự và áp dụng chính xác các căn cứ QĐHP)

1.2 Khái niệm, các căn cứ và ý nghĩa của việc quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

1.2.1 Khái niệm quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

a Khái niệm của việc quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội

Theo quan điểm của chúng tôi có thể đưa ra định nghĩa khoa học của khái niệm này như sau:

QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội là việc Tòa án xem xét QĐHP cho hành vi chuẩn bị phạm tội theo các điều của BLHS hiện hành về các tội phạm tương ứng, căn cứ trên tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và ý định phạm tội và những tình tiết khác khiến cho hành vi chuẩn bị phạm tội không thực hiện được tới cùng

b Khái niệm của việc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt

Bằng việc phân tích trên đây, tác giả đưa ra định nghĩa khoa học của khái niệm này như

sau: QĐHP trong trường hợp phạm tội chưa đạt là việc Tòa án dựa trên các quy định hình sự

hiện hành, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, ý chí chủ quan thể hiện mức

độ của ý định phạm tội, và những tình tiết khách quan khác khiến cho tội phạm không thực hiện được tới cùng Qua đó đưa ra mức hình phạt phù hợp với người phạm tội trong trường hợp phạm tội chưa đạt

1.2.2 Ý nghĩa của việc quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

- QĐHP có giá trị cho việc phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng, giúp người dân tôn trọng các giá trị và qui tắc đạo đức trong đời sống xã hội và ý nghĩa trong hoạt động đấu tranh phòng, chống, giáo dục, cải tạo

1.2.3 Các đặc điểm quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

a Đặc điểm quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội

Chuẩn bị phạm tội là hành vi cố ý, chuẩn bị cho các bước tiếp theo của quá trình phạm tội, đã thể hiện ra ngoài thế giới khách quan, bằng ý chí của chủ thể phạm tội Thỏa mãn ý định phạm tội bằng hành vi tìm kiếm công cụ, phương tiện, hay các điều kiện khác để thực hiện ý định phạm tội của mình

Dựa trên những đặc trưng đánh giá về lượng nêu trên, việc QĐHP cho chuẩn bị phạm tội

phải nhẹ hơn so với tội phạm hoàn thành trong điều luật tương ứng Điều này thể hiện được nguyên tắc công bằng trong QĐHP nói chung và QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội nói riêng

Các căn cứ cho việc xác định "tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm

tội"

b Đặc điểm của việc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt

QĐHP trong trường hợp phạm tội chưa đạt giống giai đoạn tố tụng đối với các tội phạm khác, nhưng người phạm tội được giảm nhẹ đặc biệt Tòa án phải dựa theo các căn cứ chung

về QĐHP xem xét yếu tố khách quan khác khiến cho tội phạm không thực hiện được đến cùng

QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội thì trong giai đoạn phạm tội chưa đạt phải chịu TNHS về tất cả các tội phạm thực hiện có trong luật hình sự hiện hành

1.3 Khái quát sự hình thành và phát triển của các quy phạm về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam

từ năm 1945 đến nay

1.3.1 Giai đoạn từ Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật hình sự năm 1985

Sự kiện Cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công đánh dấu một bước quan trọng về mọi mặt của Nhà nước ta, trong đó pháp luật giai đoạn này cũng đánh dấu một thời kỳ mới Thời gian này, bước đầu Nhà nước mới thành lập đã cho ra đời các qui định, pháp luật nhằm bảo vệ

và duy trì ổn định một Nhà nước còn non trẻ, mang tính sáng tạo, nhân văn và đậm đà bản sắc dân tộc

Mặc dù vậy, trong hoàn cảnh đất nước vừa có chiến tranh vừa hòa bình thì không thể có điều kiện xây dựng BLHS điều chỉnh đầy đủ các hành vi xâm phạm nói trên được Pháp luật trong giai đoạn này cũng đề cập tới trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt trong các các tội phạm

cụ thể, tiêu biểu như các quy định sau: Sắc lệnh số 02/SLT ngày 18/06/1957 quy định về một trong những trường hợp khẩn mà cơ quan công an có thể bắt giữ trước khi có lệnh viết của cơ quan tư pháp từ cấp tỉnh hoặc thành phố trở lên hoặc của Tòa án binh khi có hành vi chuẩn bị làm việc phạm pháp, trên cơ sở quy phạm pháp luật này, thì bất kỳ người nào có hành vi, mục đích làm những việc phạm pháp xâm hại tới khách thể được Nhà nước bảo vệ như: Chính quyền nhân dân, tính mạng, sức khỏe và tài sản của cá nhân và tập thể thì dù chỉ là hành vi chuẩn bị công cụ phương tiện "phạm pháp" thì cũng bị bắt giữ, để điều tra và xử lý Tòa án nhân dân tối cao, cũng

có những văn bản hướng dẫn cho các Tòa án cấp dưới khi xét xử hay trong các báo cáo tổng kết hàng năm

1.3.2 Giai đoạn từ sau khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 đến nay

BLHS Việt Nam năm 1985 ra đời đánh dấu những bước chuyển đổi của nền kinh tế tập trung sang nền kinh kinh tế hàng hóa nhiều thành phần Sự thay đổi hình thức quản lý kinh tế này đã ảnh hưởng và tác động to lớn tới sự ra đời của BLHS đầu tiên của nước ta năm 1985 được Quốc hội khóa VI, kỳ họp 9 thông qua và có hiệu lực ngày 01/01/1986

Qua các lần sửa đổi, bổ sung trong những năm 1989, 1991, 1992, và 1997, nhưng BLHS Việt Nam năm 1985 các quy định về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt không thay đổi Nhưng qua thực tiễn xét xử hơn mười năm từ 1985 - 1999 thấy rằng nhược điểm

rõ ràng tại quy định trên về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Tại kỳ họp Quốc hội 6, khóa X thông qua BLHS Việt Nam năm 199, có hiệu lực từ ngày 01/07/2000

Được quy định tại các Điều 17, Điều 18 BLHS Việt Nam năm 1999 về chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt tại Điều 52 BLHS hiện hành tại chương về QĐHP

Chương 2

CÁC QUY PHẠM VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƯỜNG HỢP CHUẨN BỊ PHẠM TỘI, PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999

VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG 2.1 Các quy phạm về quyết định hình phạttrong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

2.1.1 Các quy phạm quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội

Theo quy định tại Phần chung BLHS, việc chuẩn bị phạm tội chưa trực tiếp tác động tới quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ, chưa trực tiếp gây nguy hại cho khách thể của luật hình sự nhưng đây là giai đoạn đầu tiên và là tiền đề, là điều kiện cho việc thực hiện HVPT được diễn ra nhanh chóng, gọn nhẹ, rút ngắn thời gian thực hiện HVPT nhanh nhất

Về cơ bản có các dạng sau:

- Tìm kiếm công cụ, phương tiện thực hiện tội phạm

- Sửa soạn công cụ phương tiện thực hiện tội phạm

- Cố ý tạo ra các điều kiện cần thiết khác để thực hiện tội phạm

Tóm lại, BLHS Việt Nam năm 1999 quy định việc QĐHP trong trường hợp chuẩn bị

phạm tội theo điều luật là phù hợp, bởi lẽ, Tòa án xem xét các căn cứ, tình tiết cụ thể của vụ

án, để ra quyết định hình phạt trong trường hợp giảm nhẹ đặc biệt đối so với các trường hợp phạm tội chưa đạt và phạm tội hoàn thành, theo các điều tương ứng của Bộ luật hình sự Tùy theo tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và các tình tiết khác khiến cho tội phạm không thực hiện được tới cùng Mức cao nhất của khung hình phạt tù chung thân, tử hình thì không quá 20 năm tù; tù có thời hạn không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định

Điều kiện QĐHP với hành vi chuẩn bị phạm tội:

Một là, người đó phải có năng lực TNHS, là chủ thể của TNHS Người đó có khả năng

nhận thức đầy đủ tính chất pháp lý của hành vi do mình thực, có khả năng điều khiển hành vi

của mình

Hai là, người chuẩn bị phạm tội phải đủ tuổi chịu TNHS do luật hình sự quy định

Ba là, tại thời điểm thực hiện hành vi chuẩn bị phạm tội thì người đó phải có khả năng

nhận thức và điều khiển hành vi do mình thực hiện

Bốn là, hành vi chuẩn bị phạm tội đã thể hiện ra bên ngoài khách quan, là hành vi chuẩn bị

phạm tội cho những tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng

Năm là, người chuẩn bị phạm tội phải có lỗi cố ý trong việc chuẩn bị phạm tội Ý chí bên

trong và ý chí bên ngoài

Sáu là, hành vi chuẩn bị phạm tội đối với những tội được quy định trong BLHS, xâm hại

tới khách thể được luật hình sự bảo vệ

2.1.2 Các quy phạm về quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt

Phạm tội chưa đạt: Là hành vi đã được miêu tả trong cấu thành tội phạm, nhưng hành vi

đó không thực hiện được tới cùng, chưa có hậu quả xảy ra Hoặc hậu quả đó không phù hợp với hậu quả được quy định trong cấu thành tội phạm Có hậu quả xảy ra nhưng không phù hợp với mối quan hệ nhân quả, với hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm Hoặc người

đó mới thực hiện được một phần trong nhiều hành vi khách quan mô tả trong cấu thành tội phạm

Chúng tôi đồng nhất với quan điểm: Là người đó đã bắt tay vào việc thực hiện tội phạm

(thực hành) hành vi này đã đầy đủ các dấu hiệu khách quan của của cấu thành tội phạm cụ

thể được quy định trong Phần các tội phạm cụ thể Hành vi không thực hiện được đến cùng ngoài ý muốn của người phạm tội

Đó là hành vi đi liền trước hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm mà không tách ra được

Chúng tôi đưa ra định nghĩa khoa học về căn cứ QĐHP trong trường hợp phạm tội chưa

đạt: là việc Tòa án xem xét lựa chọn mức hình phạt tương ứng với hành vi và mức độ phạm

tội, ý định phạm tội, dựa trên các điều luật tương ứng của Bộ luật hình sự hiện hành

Chưa đạt chưa hoàn thành hoặc chưa đạt đã hoàn thành (vì kết quả mà người phạm tội dự định đạt được nhiều hơn ở giai đoạn chưa đạt đã hoàn thành)

So sánh hai trường hợp này, hành vi chưa đạt đã hoàn thành gần với tội phạm hoàn

thành nên mức hình phạt cho hành vi này trên thực tế thường cao hơn

Các trường hợp khách quan thường gặp là:

- Sự việc xảy ra bất ngờ mà người phạm tội không nghĩ rằng sẽ xảy ra hoặc có xảy ra thì vẫn có thể ngăn cản được

- Người bị hại có khả năng chống cự được nên hậu quả không xảy ra như mong muốn ban đầu của người phạm tội

- Do các thể nhân khác đã phát hiện và kịp thời ngăn chặn

- Khả năng và trình độ của chính người phạm tội kém nên hậu quả không xảy ra

- Do ngoại cảnh thiên nhiên bên ngoài ngăn cản…

2.1.3 Văn bản hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 4/8/2000 về "Hướng dẫn áp dụng một số quy

định trong Phần chung của Bộ luật hình năm 1999", trong đó có hướng dẫn về phạm tội chưa

đạt trong Điều 18 như sau:

Một là, theo quy định tại Điều 18, BLHS năm 1999 thì phạm tội chưa đạt là trường hợp

đã bắt đầu cố ý thực hiện tội phạm, nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội

Hai là, trong trường hợp xác định được hành vi vi phạm mà người đó thực hiện không đạt

vì những nguyên nhân ngoài ý muốn chủ quan của họ không có đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm hoặc trong trường hợp không thể xác định được hành vi vi phạm mà họ thực hiện

Ba là, khi QĐHP trong trường hợp phạm tội chưa đạt, ngoài việc phải áp dụng điểm,

khoản, điều luật quy định về tội phạm đó, cần phải áp dụng Điều 18 và các khoản 1 và 3 Điều

52 BLHS năm 1999

2.2 Tthực tiễn áp dụng các quy phạm của pháp luật hình sự trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

2.2.1 Thực tiễn áp dụng các quy phạm của pháp luật hình về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội

Số lượng các vụ án ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội được truy tố và đưa ra xét xử là không nhiều, chiếm tỷ rất nhỏ Mặc dù phần lớn các tội phạm đều có hành vi chuẩn bị phạm tội Qua thực tiễn xét xử hơn mười năm (2000 - 2011) chúng tôi nhận thấy rằng, hầu hết các hành vi chuẩn bị phạm tội đối với các loại tội phạm với tính chất mức độ rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng về mặt khách quan đã biểu lộ ý chí, hành vi ra bên ngoài thì mới xem xét và bị truy cứu TNHS

Các loại tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, hành vi chuẩn bị truyền đơn, tài liệu chống phá nhằm lật đổ chính quyền nhân dân… tất cả các hành vi này dù chưa hoàn thành các yếu tố cấu thành tội phạm đều bị xét xử là tội phạm ở giai đoạn hoàn thành

Thực tiễn cho thấy số lượng về các vụ việc đưa ra xét xử tội phạm trong trường hợp chuẩn bị phạm tội chiếm tỷ lệ 0.01% trong tổng số các vụ án được thụ lý và đưa ra xét xử

2.2.2 Thực tiễn áp dụng các quy phạm của pháp luật hình sự trong trường hợp phạm tội chưa đạt

Thực tiễn xét xử thấy ở giai đoạn chưa đạt tồn tại ở những loại như sau:

Một là, phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành Đây là trường hợp chưa đạt về hậu quả, chưa

hoàn thành về hành vi

Hai là, phạm tội chưa đạt đã hoàn thành

Ba là, phạm tội chưa đạt vô hiệu là trường hợp "Ngoài hai trường hợp nêu ở trên khoa học luật hình sự cũng như sách báo pháp lý còn đưa ra trường hợp phạm tội chưa đạt do vô hiệu" Về ý chí thực hiện tội phạm là mong muốn thực hiện đến cùng như hai trường hợp nêu

trên Vì vậy, tính chất nguy hiểm cho xã hội phải đặt ra, như các hành vi: giết người nhưng người đó đã chết, ăn trộm nhưng là tiền giả, bắn người nhưng đạn hỏng…

Qua việc xem xét, điều tra những bản án đã được xét xử trong địa bàn của tỉnh Thái Bình, tỉnh Phú Thọ và huyện Giao Thủy tỉnh Nam Định, hành vi của các loại tội phạm chưa đạt chúng tôi nhận thấy: Thông thường các trường hợp phạm tội chưa đạt tập trung vào các loại tội phạm chủ yếu như sau: Tội giết người (Điều 93 BLHS Việt Nam năm 1999); Tội hiếp dâm (Điều 111 BLHS Việt Nam năm 1999); Tội trộm cắp tài sản (Điều 138 BLHS Việt Nam năm 1999); Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 139 BLHS Việt Nam năm 1999)

Chương 3

HOÀN THIỆN CÁC QUY PHẠM CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƯỜNG HỢP CHUẨN BỊ PHẠM TỘI, PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT 3.1 Sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy phạm pháp luật hình sự về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

3.1.1 Về phương diện lập pháp

Về phương diện lập pháp, các quy định về QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội có những điểm thiếu hợp lý như sau:

Một là, mặc dù, được quy định và ghi nhận thành các điều độc lập về hành vi chuẩn bị

phạm tội trong BLHS, tuy nhiên, trong việc áp dụng thực tế xét xử gây ra nhiều cách hiểu khác nhau

Hai là, Nghị quyết số 01/2000-NQHĐTP ngày 04/08/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án

nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định trong Phần chung BLHS năm 1999 cũng được coi là văn bản có tính chất pháp lý cho việc áp dụng

Những vận dụng, đối chiếu nhiều văn bản pháp lý như trên, tạo nên những khó khăn nhất định cho hoạt động xét xử của Tòa án

Hiện có các xu hướng sau:

Xu hướng thứ nhất, nếu hành vi thỏa mãn khung hình phạt nào thì vận dụng khung hình

phạt đó

Xu hướng thứ hai, nếu hành vi chưa thỏa mãn tình tiết tăng nặng định khung mà vận dụng

khung tăng nặng điều đó có nghĩa là đồng nhất tính nguy hiểm cho xã hội của trường hợp chuẩn bị phạm tội với những trường hợp tăng nặng của tội phạm đã hoàn thành

3.1.2 Về phương diện thực tiễn

Việc quy định ở Điều 52 của BLHS không chỉ ra khung hình phạt để áp dụng, chỉ đưa ra mức quy định 1/2 và 3/4 như trên rất khó khăn cho việc xác định khung hình phạt áp dụng Hiện nay có nhiều cách thức giải quyết vấn đề như sau:

Cách thứ nhất cho rằng: hành vi thỏa mãn khung hình phạt nào thì vận dụng khung hình

phạt đó để QĐHP đối với người phạm tội

Cách thứ hai cho rằng: thỏa mãn cấu thành tội phạm tăng nặng TNHS và vận dụng khung

tăng nặng thì đồng nhất tính nguy hiểm cho xã hội của trường hợp tăng nặng của tội phạm đã hoàn thành

3.1.3 Về phương diện lý luận