5 Giải pháp 2: Thiết kế bài học, thực hiện dạy học theo hướng lồng ghép dạy học văn bản văn học với việc nâng cao khảnăng vượt khó cho học sinh.. Tôi ý thức sâu sắc: Trong bối cảnh hiệnn
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 1
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
GIẢI PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG VƯỢT KHÓ CHO HỌC SINH LỚP 11 QUA DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN
“CHÍ PHÈO” (NAM CAO)
Người thực hiện: Nguyễn Thị Huyền Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn
THANH HÓA NĂM 2019
Trang 2Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5
Giải pháp 1: Giáo viên áp dụng chuỗi LEAD, xác định biện
pháp thực hiện, nội dung khai thác, đặt câu hỏi nâng cao AQcho học sinh trước khi thiết kế bài học
5
Giải pháp 2: Thiết kế bài học, thực hiện dạy học theo hướng
lồng ghép dạy học văn bản văn học với việc nâng cao khảnăng vượt khó cho học sinh
7
Giải pháp 3: Xây dựng đề kiểm tra, đánh giá sau bài học để
kiểm tra hiểu biết, cảm nhận về tác phẩm và khả năng vượtkhó
18
Giải pháp 4: Kết hợp với dạy học sinh làm đề đọc hiểu,
nghị luận xã hội; giới thiệu tìm hiểu thêm các nhận định vàvăn bản văn học ngoài chương trình học
18
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động
giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
18
Trang 3NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT THƯỜNG DÙNG TRONG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 AQ: Khả năng vượt khó
Trang 4trưng môn học như trên, Ngữ văn có vai trò rất quan trọng đối với việc phát triểntri thức, bồi dưỡng tâm hồn, nâng cao ý thức về bản thân và cuộc sống, nâng cao
ý chí vươn lên, rèn luyện hành vi đúng đắn cho học sinh Các em sẽ xấy dựngbản lĩnh và nhân cách, trong đó có khả năng vượt khó vươn lên
Trong bối cảnh đất nước có nhiều đổi thay như hiện nay, nhiều yếu tố tíchcực lẫn tiêu cực đã tác động đến học sinh nói chung, học sinh lớp 11 nói riêng.Trên hành trình nâng cao tri thức, hoàn thiện nhân cách, các em luôn đối mặt vớikhông ít nghịch cảnh: những khó khăn về vật chất và tinh thần, áp lực học tập, lo
âu căng thẳng, những cám dỗ trong xã hội, nạn bạo hành, xâm hại ngày càng giatăng…Một bộ phận không nhỏ học sinh ngày nay thiếu khát vọng và ý chí vươnlên [9] Mặt khác, giữa văn học nhà trường với bạn đọc - học sinh hiện nay đang
có một khoảng cách không nhỏ về tâm lí tiếp nhận, khám phá và sáng tạo Nhiềuhọc sinh không hứng thú đối với môn Ngữ văn, các em ít ấn tượng về vẻ đẹp củatác phẩm, không vận dụng kiến thức đã được học vào cuộc sống Thực tiễn trênđang đặt ra nhiều thách thức đối với giáo viên dạy ngữ văn trong việc thực hiệncác mục tiêu đổi mới giáo dục
“Chí Phèo” (Nam Cao) là một kiệt tác của văn xuôi Việt Nam hiện đại, một “kết cấu vẫy gọi” (Wolfgang Iser) đầy lôi cuốn đối với bạn đọc nhiều thế hệ.
Đọc văn bản này độc giả có thể rút ra nhiều bài học sâu sắc, nhiều liên hệ thực tế
ý nghĩa Vậy nhưng, qua giảng dạy, dự giờ, trao đổi chuyên môn, tôi nhận thấy:
Cũng như dạy học nhiều văn bản văn học khác, khi dạy “Chí Phèo” giáo viên
hầu như mới chỉ tập trung hướng dẫn học sinh tìm hiểu giá trị nội dung và nghệthuật của văn bản, ít chú ý đến việc hướng dẫn học sinh ứng dụng, liên hệ vàonhững tình thế mới của cuộc sống Một số giáo viên tích cực đổi mới phươngpháp giảng dạy theo hướng phát triển năng lực nhưng còn khá chung chung, mờnhạt và chưa chú ý nhiều đến việc hình thành kỹ năng sống, phẩm chất tốt đẹpcho người học Đây quả là một bất cập cần sớm được khắc phục
Vậy làm thế nào để việc giảng dạy môn Ngữ văn thực sự thiết thực vàhiệu quả? Làm thế nào để sau mỗi bài học Ngữ văn các em sẽ thêm tự chủ, pháthuy cá tính, nâng cao ý chí vươn lên…? Những trăn trở ấy luôn câu thúc tôi đitìm hướng giải quyết cho từng bài dạy Tôi ý thức sâu sắc: Trong bối cảnh hiệnnay, dạy học văn bản văn học theo hướng phát huy chủ thể sáng tạo của bạn đọc
- học sinh là một hướng đi đúng đắn, nhất là ở phương diện ứng dụng vào thựctiễn để nâng cao khả năng vượt khó cho các em
Truyện ngắn “Chí Phèo” đã được nhiều người nghiên cứu nhưng nghiên
cứu theo hướng hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh giá trị nội dung, nghệ thuật củatác phẩm, từ số phận nhân vật hướng học sinh đến việc đánh giá, liên hệ, rút
Trang 5bài học sống để nâng cao khả năng vượt khó là điều chưa đề tài nghiên cứu nào
đề cập tới Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài: Giải pháp nâng cao khả năng
vượt khó cho học sinh lớp 11 qua dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” (Nam Cao) làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm năm học 2018 – 2019
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Đề tài này nghiên cứu nhằm mục đích: Xác định thực trạng về khả năngvượt khó (AQ) của học sinh lớp 11 hiện nay; đề xuất nội dung, biện pháp nângcao AQ cho học sinh qua dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung, biện pháp nâng cao chỉ số vượt khó
cho học sinh qua dạy học tác phẩm “Chí Phèo” (Nam Cao) tại lớp 11C8 (lớp
thực nghiệm) và lớp 11 C7 (lớp đối chứng) của trường THPT Triệu Sơn 1, khóahọc 2017 – 2020 Từ đó thấy được tính hiệu quả của đề tài trong việc nâng caochất lượng dạy học
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Đọc sách giáo khoa
Ngữ văn 11 tập 1, tài liệu tham khảo có liên quan đến đề tài, thiết kế bài họctheo phương pháp, kế hoạch đã đề ra
Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Điều tra, khảo
sát thực tế dạy học ở trường THPT Triệu Sơn 1 để thấy được hiệu quả của việcdạy học theo hướng phát triển năng lực, nâng cao AQ cho học sinh
Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Thống kê và xử lý số liệu ở lớp
thực nghiệm và lớp đối chứng Qua đó thấy được hiệu quả của đề tài
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
Về đổi mới giáo dục: Nghị quyết 29 –NQ/TW của Ban chấp hành Trung
ương về đổi mới về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục nêu rõ: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học (…)Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học (…) tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, [3] Chương trình ngữ văn mới được thông qua tháng 12/2018 cũng chỉ rõ: Mục tiêu giáo dục môn Văn
là vừa phát triển năng lực vừa hình thành và phát triển các phẩm chất cho ngườihọc [1] Để thực hiện, cần đổi mới phương pháp dạy Ngữ văn, vận dụng các
phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực như hợp tác theo nhóm, đóng vai, dự án,nêu và giải quyết vấn đề KWL,sơ đồ tư duy …[4] Như vậy, việc dạy học Ngữ
văn theo hướng phát triển năng lực, hình thành phẩm chất, sử dụng các phươngpháp, kỹ thuật dạy học tích cực là chủ trương xuyên suốt Trong đó, giáo dụctính tích cực chủ động, nâng cao khả năng vượt khó, ý chí vươn lên cho học sinh
là điều rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục
Về việc ứng dụng lí thuyết tiếp nhận văn học vào dạy học đọc hiểu văn bản văn học: Theo tiếp nhận văn học, văn bản văn học là phương tiện giao
Trang 6tiếp giữa nhà văn (người sáng tạo) với người đọc (chủ thể tiếp nhận) Trong đócần chú ý tính cá thể hóa, chủ động, tích cực của người tiếp nhận Văn bản vănhọc tác động tới người đọc, đồng thời người đọc cũng kiến tạo nghĩa cho vănbản Trong cảm thụ văn bản văn học cần chú ý cả nội dung, hình thức biểu hiệncủa tác phẩm, giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của nó Cảm nhận cái hấpdẫn sinh động của đời sống được tái hiện, thưởng thức cái cái hay, cái đẹp củacâu chữ, kết cấu, hình tượng,…Qua đó, ta thấy rõ ý nghĩa xã hội sâu sắc của tácphẩm, cũng là cách để cảm nghĩ, để tự đối thoại với mình và đối thoại với tácgiả, suy tư về cuộc đời, từ đó tác động tích cực vào tiến trình đời sống [5] Ứngdụng lí thuyết tiếp nhận vào dạy học, ta thấy: Khi dạy học văn bản văn học, giáoviên giúp học sinh hiểu nghĩa của văn bản đồng thời giúp các em ứng dụng được
sự hiểu đó vào những tình thế mới của cá nhân hoặc cộng đồng Từ việc hiểuhiểu nhân vật, hiểu tâm sự của nhà văn trong tác phẩm học sinh hiểu chính mìnhhơn để phát triển tâm hồn và cá tính Đúng như Todrorov từng khẳng định:
“Hiểu biết văn học không phải là cái đích mà là một trong những phương tiện vững chắc và vẻ vang dẫn con người đến chỗ hoàn hảo”[7]
Về khả năng vượt khó: Khả năng vượt khó (Adversity Quotient, viết tắt: AQ) là khả năng đương đầu có hiệu quả trước nghịch cảnh, là yếu tố quyết định
sự thành công, hạnh phúc của mỗi người Đây là kết quả nghiên cứu của nhà tâm
lý học Paul G Stoltz (Mỹ) công bố 1999 Theo Paul Stoltz, chỉ số AQ có thể đomức độ hoài bão, nỗ lực, sự sáng tạo, năng lượng, xúc cảm và hạnh phúc củamột người Nó cũng chính là một chỉ báo về 4 mức độ cao thấp của bản lĩnh
sống: Đối diện khó khăn; Xoay chuyển cục diện; Vượt lên nghịch cảnh; Tìm được lối ra Trong sách: “AQ – chỉ số vượt khó”, Paul Sloltz đã đề xuất ứng
dụng chuỗi LEAD để nâng cao khả năng vượt khó cho con người Cụ thể: L:
Lắng nghe cách phản ứng trước nghịch cảnh; E: Tìm hiểu nguồn gốc và xác
định trách nhiệm của bản thân đối với kết quả; A: Phân tích bằng chứng bằng
cách đặt các câu hỏi rồi tự tả lời về khả năng kiểm soát của bản thân, tác độngcủa nghịch cảnh, cách phản ứng trước nghịch cảnh; D: Hãy làm gì đó! Tức là
tìm và thực hiện giải pháp để vượt lên trên nghịch cảnh, đạt được thành công
Một người có thừa thông minh hoặc tư cách tốt nhưng vẫn có thể thất bại nếu
AQ thấp Nếu IQ (Chỉ số thông minh) và EQ (Trí tuệ cảm xúc) phần nhiều thuộc
về “thiên phú”, khó có khả năng thay đổi thì AQ là đại lượng có thể được rènluyện để “cải thiện, nâng cấp” [6] Điều này vô cùng quan trọng đối với học sinhphổ thông – những người rất cần rèn luyện phẩm chất, bản lĩnh để chuẩn bị bước
vào đời[9]
Từ những cơ sở lí luận trên, tôi nhận thấy việc dạy học văn bản văn học
nói chung, dạy truyện “Chí Phèo” nói riêng để nâng cao chỉ số vượt khó cho học sinh cần đảm bảo các nguyên tắc sau:
Thứ nhất: Thực hiện dạy học phát triển năng lực, vận dụng các phương
kĩ thuật dạy học tích cực
Thứ hai: Vận dụng linh hoạt chuỗi LEAD trong giải pháp vượt khó của
Trang 7Paul Sloltz đã đề xuất vào đọc hiểu văn bản văn học.
Thứ ba: Nâng cao chỉ số vượt khó chỉ là một mục tiêu trong mục tiêu tổng
thể của bài học, gắn với phát triển năng lực, nâng cao kĩ năng sống cho học sinh
Thứ tư: Nâng cao chỉ số vượt khó cho học sinh không làm mất đặc trưng
của một giờ đọc hiểu truyện ngắn
2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trong thời gian nghiên cứu đề tài, tôi đã khảo sát và điều tra khả năngvượt khó và việc dạy học văn bản văn học đối với học sinh hai lớp: 11C8 (lớpthực nghiệm) và 11C7 (lớp đối chứng) Tôi khảo sát và điều tra bằng một bàikiểm tra 45 phút (được trình bày kĩ ở phần kiểm nghiệm kết quả kiểm tra trước
và sau tác động), hệ thống câu hỏi điển hình, nội dung và kết quả như sau:
Về nhận thức của học sinh đối với khả năng vượt khó:
(11C7: 41 HS)
Lớp thực nghiệm (11C8: 41 HS)
1.Theo em, khả năng vượt khó là gì? 29 HS
68%
12 HS32%
30 HS70%
11 HS30%
2 Ý nghĩa của việc nâng cao khả năng
vượt khó đối với mỗi người là gì?
28 HS65%
13 HS35%
29 HS68%
12 HS32%
3 Theo em, bản lĩnh cá nhân được
biểu hiện như thế nào?
20 HS49%
21 HS51%
20 HS49%
21 HS51%
4 Nếu bản thân gặp khó khăn, cản trở,
em sẽ làm gì?
18 HS44%
23 HS56%
19 HS47%
22HS53% (Đáp án đúng: Câu1: A; Câu 2: A; Câu 3: B,C; Câu 4: A,C)
Từ bảng kết quả khảo sát trên, ta nhận thấy: Phần lớn học sinh đã nhậnthức được khái niệm vượt khó (11C7: 68%, 11C8: 70%) và vai trò của nâng caokhả năng vượt khó (11C7: 65%, 11C8: 68%) Tuy nhiên, nhiều học sinh lạinhận thức không đầy đủ biểu hiện của khả năng vượt khó (11C7: 51 %, 11C8:51%), càng không biết phải đối diện, xoay xở như thế nào trước tình huống khó
khăn (11C7: 56 %, 11C8: 53%) Theo đó, ở câu hỏi thứ 5 về ước mơ và thực hiện ước mơ: phần lớn học sinh đã có ước mơ (11C7: 65 %, 11C8: 66%) Tuy
nhiên, trong số đó nhiều em lại không có định hướng, quyết tâm và biện pháp
cụ thể để thực hiện ước mơ của mình (11C7: 70 %, 11C8: 72%) Thậm chí, cókhông ít học sinh không có ước mơ, khát vọng (11C7: 35 %, 11C8: 64%), các
em trả lời: chưa biết hoặc nghe theo ý kiến của bố mẹ,…
Về việc đọc hiểu văn bản văn bản văn học ở trường phổ thông:
(11C7: 41 HS)
Lớp thực nghiệm (11C8: 41 HS)
6 Thầy cô có thường xuyên ra
các câu hỏi, yêu cầu các em
liên hệ, ứng dụng thực tiễn
hay không?
HS30
%
30HS70
%
HS27
%
31HS73
%
Trang 87 Khi dạy học đọc hiểu văn
học, thầy cô có thường xuyên
rèn luyện khả năng vượt khó
cho các em không?
HS22
%
32HS78
%
HS20
%
33HS80
%
8 Trong dạy đọc hiểu văn bản
tự sự, thầy cô có thường sử
dụng các câu loại hỏi: Nếu em
%
31HS76
%
HS24
%
31HS76
%
9 Trong dạy đọc hiểu văn bản
tự sự, thầy cô có thường sử
%
33HS80
%
HS17
%
34HS83
để gợi liên hệ, thôi thúc hành động ở học sinh (11C7: 24 %, 11C8: 24%).Việc sửdụng phương pháp đóng vai, hóa thân vào nhân vật để HS được thâm nhập sâuvào nhân vật để cảm nhận, hiểu bài sâu sắc hơn hiếm khi mới thực hiện (11C7:
80 %, 11C8: 83%) Nhiều học sinh không có hứng thú với môn văn Ở câu hỏi
khảo sát số 10 “Em có hứng thú với môn Ngữ văn không?”, kết quả như sau:
Rất thích: 5%; Thích:15% Bình thường: 53%; Không thích: 27%
Như vậy, trong dạy học văn hiện nay, việc liên hệ, ứng dụng thực tiễn,nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh đã được quan tâm nhưng còn rất ít,khoảng cách giữa văn học nhà trường với học sinh còn khá lớn, nhiều học sinhkhông hứng thú với môn Văn một phần vì điều này
2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Giải pháp 1: Giáo viên áp dụng chuỗi LEAD , xác định biện pháp thực hiện, nội dung khai thác, đặt câu hỏi nâng cao AQ cho học sinh trước khi xây dựng giáo án.
Do không có tài liệu chuyên biệt nào hướng dẫn nên tôi đã căn cứ vàochuỗi LEAD trong nghiên cứu của Paul Stoltz, đặc trưng của hoạt động dạy học
đọc hiểu văn bản văn học, truyện ngắn “Chí Phèo” để xác định các biện pháp,
nội dung, câu hỏi hướng dẫn học sinh nâng cao khả năng vượt khó như sau:
Biện pháp 1: Hướng dẫn HS phát hiện các nghịch cảnh của nhân vật (L)
GV có thể hướng dẫn học sinh nâng cao AQ bằng câu hỏi phát hiện nghịchcảnh dưới đây sau:
- Câu hỏi: Chí Phèo gặp những nghịch cảnh (khó khăn, bất hạnh) gì trong đời?
- Dự kiến, định hướng: Chí Phèo đã trải qua những nghịch cảnh bất hạnh sau:
Trang 9+ Nghịch cảnh 1: Xuất thân chịu nhiều thiệt thòi, bất hạnh: bị bỏ rơi, không giađình, không cha mẹ, không họ hàng thân thích.
+ Nghịch cảnh 2: Chí Phèo đi ở đợ cho nhà Bá Kiến, hiền lành và khao khát cómái ấm gia đình bình dị nhưng bị ép buộc phải làm điều sai trái (bị bà Ba gọi lênbóp chân)
+ Nghịch cảnh 3: Chí Phèo bị vu oan, bị Bá Kiến vô cớ đẩy vào tù, chịu tácđộng của những yếu tố tiêu cực của nhà tù thực dân, ra tù lại bị Bá Kiến lợi dụngnên trượt dài trên con đường lưu manh hóa
+ Nghịch cảnh 4: Gặp Thị Nở, Chí Phèo khao khát sống cùng thị, làm hòa vớinhững người lương thiện nhưng bị ngăn cản nên giết Bá Kiến rồi tự vẫn
Biện pháp 2: Hướng dẫn HS lắng nghe cảm giác, nhận ra nguồn gốc bất hạnhcủa nhân vật, xác định trách nhiệm của bản thân nhân vật trước bất hạnh ấy (E)
GV có thể hướng dẫn học sinh nâng cao AQ bằng câu hỏi sau khi dạy về bi kịch
bị cự tuyệt làm người lương thiện:
- Câu hỏi: Bị cự tuyệt, Chí Phèo đã giết Bá Kiến rồi tự vẫn Em đánh giá gì về
kết thúc ấy? Nguyên nhân nào dẫn đến bi kịch trên? Ai phải chịu trách nhiệmtrước bi kịch ấy? Trách nhiệm của Chí Phèo như thế nào?
+ Trách nhiệm trước bi kịch trên: người mẹ khốn khổ đã bỏ rơi Chí Phèo từ lúcmới sinh; tên Bá Kiến lõi đời lợi dụng Chí Phèo làm kẻ đâm thuê chém mướn,
xã hội thực dân nửa phong kiến nói chung, làng Vũ Đại nói riêng đầy định kiến,thiếu tình người Bản thân Chí Phèo cũng phải chịu trách nhiệm về cuộc đờimình, về những tội ác mình gây ra khi hắn không làm chủ cuộc đời mình
Biện pháp 3: Hướng dẫn HS đánh giá mức độ tác động của nghịch cảnh đối vớicuộc sống, tìm ra khía cạnh tiêu cực có thể thay đổi (A)
GV có thể hướng dẫn học sinh nâng cao AQ bằng câu hỏi sau khi dạy về bi kịch
bị tha hóa của Chí Phèo:
- Câu hỏi: Việc Chí Phèo bị Bá Kiến lợi dụng làm tay sai và triền miên trong
những cơn say đã gây nên những hậu quả gì? Nếu em là Chí Phèo, em sẽ làm gì
để tránh gây hậu quả trên?
- Dự kiến, định hướng:
* Chí Phèo bị Bá Kiến lợi dụng làm tay sai và triền miên trong những cơn say
đã gây nên những hậu quả ghê gớm, khiến hắn lún sâu vào con đường tha hóa:
Trang 10+ Đối với cộng đồng: Chí Phèo gây nên bao tội ác, trở thành con quỷ dữ của
làng Vũ Đại, “sống bằng nghề giật cướp và dọa nạt”, chuyên “đập đầu, rạch mặt và đâm chém người”, phá nát biết bao cơ nghiệp, đạp đổ biết bao hạnh
phúc, làm chảy máu và nước mắt của biết bao nhiêu người lương thiện.+Đối với bản thân: Chí Phèo đã mất nhân hình lẫn nhân tính, khuôn mặt đầy vết
mảnh chai, chuyên “đập đầu, rạch mặt và đâm chém người” Chí còn mất nhận
thức về bản thân và cuộc sống quanh mình Chỉ sau trận ốm, tỉnh rượu sau nhiềungày say triền miên hắn mới lắng nghe được những âm thanh quen thuộc củacuộc sống và nhận ra hoàn cảnh của bản thân
* Nếu em là Chí Phèo em sẽ lao động kiếm sống chân chính; không phụ thuộcvào Bá Kiến, không để hắn lợi dụng thành tay sai; không uống rượu hoặc chấtkích thích khác để luôn tự chủ trong cuộc sống
Biện pháp 4: Hướng dẫn HS định hướng hành động để thoát khỏi nghịch cảnh(D) GV có thể hướng dẫn học sinh nâng cao AQ bằng câu hỏi giả định sau:
- Câu hỏi: Nếu em là Chí Phèo, em sẽ làm gì để thoát khỏi bi kịch bị cự tuyệt
làm người lương thiện?
- Dự kiến, định hướng:
+ Xem việc bị cự tuyệt là hậu quả tất yếu sau nhiều năm gây tội ác với ngườidân, không trầm trọng hóa việc bị Thị Nở từ chối đến mức tuyệt vọng, bế tắc.+ Kiên quyết không làm tay sai cho Bá Kiến, chấm dứt những hành động tội ác.+ Lao động chân chính, giúp đỡ người khác, dần lấy lại niềm tin của mọi người.+ Bỏ làng ra đi cùng Thị Nở, làm lại cuộc đời ở xứ khác
…
Ý nghĩa: Những biện pháp trên giúp học sinh vừa có cái nhìn bao quát, sâu sắc
về số phận nhân vật Chí Phèo vừa nhạy bén trong việc phát hiện đúng nhữngnghịch cảnh trong cuộc sống của nhân vật Học sinh biết lắng nghe phản ứngtrước nghịch cảnh, phân tích được nguồn gốc, tác động của nghịch cảnh, thấy rõtrách nhiệm trước nghịch cảnh ấy Từ hiểu người (nhân vật), hiểu mình học sinh
sẽ tìm ra được những điều có thể thay đổi trong hoàn cảnh khó khăn, tìm đượccách vượt thoát khỏi hoàn cảnh bế tắc ấy như: giành lại quyền soát hoàn cảnh(hạn chế phạm vi, thời gian tác động của nghịch cảnh, hành động ngay để sốngtốt hơn); tránh rơi vào bẫy trở thành nạn nhân; không trầm trọng hóa vấn đề;luôn sống chủ động, lạc quan, hướng đến ngày mai tươi sáng, Đây chính là cácbiện pháp hữu hiệu để giúp học sinh nâng cao khả năng vượt khó qua một bàidạy học truyện ngắn cụ thể, nhất là một truyện ngắn hiện thực vừa giàu giá trị
nôi dung, nghệ thuật vừa có ý nghĩa xã hội sâu sắc, lâu dài như “Chí Phèo”.
Giải pháp 2: Thiết kế bài học, thực hiện dạy học theo hướng lồng ghép dạy học văn bản văn học với việc nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh.
Từ những nghiên cứu, tìm tòi; xây dựng biện pháp, xác định nội dung có
thể khai thác trong truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao, tôi đã thiết kế bài học
như sau để để hướng dẫn học sinh nâng cao khả năng vượt khó:
Tiết 51, 52, 53 PPCT
Trang 11Đọc văn : CHÍ PHÈO
- Nam
Cao-I MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT:
1 Kiến thức: Giúp học sinh thấy được:
+ Hình tượng nhân vật Chí Phèo: những bi kịch trong đời, đặc biệt lànhững biến đổi về nhân hình, nhân tính sau khi ở tù, chú trọng tâm trạng và hànhđộng sau khi gặp Thị Nở cho đến lúc tự sát
+ Giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc, mới mẻ của tác phẩm
+ Những nét đặc sắc trong nghệ thuật truyện ngắn Nam Cao như điểnhình hóa nhân vật, miêu tả tâm lí, nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ nghệ thuật
2 Kĩ năng
+ Đọc - hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại tự sự
+ Rèn luyện tư duy độc lập, sáng tạo, tự tin trình bày quan điểm, cảm xúc
cá nhân, rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng đảm nhận trách nhiệm,kĩ
năng ứng phó với căng thẳng, kĩ năng đạt được mục tiêu…
3.Thái độ:
- Có thái độ cảm thông với những số phận bất hạnh bị chà đạp, ức hiếp
- Bồi dưỡng cho HS ý thức tự đấu tranh, nỗ lực vượt lên nghịch cảnh
4 Định hướng phát triển năng lực cho học sinh:
- Phát triển các năng lực chung: năng lực tự chủ, tự học, giải quyết vấn đề,sáng tạo, giao tiếp và hợp tác
- Phát triển các năng lực riêng: năng lực giao tiếp tiếng Việt, năng lựcthưởng thức, cảm thụ thẩm mĩ,…
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Giáo viên:
* Thiết kế giáo án theo hướng phát triển năng lực, nâng cao khả năng vượt khó
cho học sinh; xây dựng giáo án điện tử hỗ trợ giảng dạy; thiết kế trò chơi ô chữvăn học, chuẩn bị phiếu học tập, hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học (Bộ câuhỏi chuẩn bị bài học)
* Phương tiện: SGK (Ban cơ bản), Máy tính, máy chiếu, giáo án điện tử, phiếu
học tập, tư liệu về Nam Cao và truyện ngắn “Chí Phèo”.
2 Học sinh
- Đọc kĩ truyện ngắn “Chí Phèo”, khuyến khích đọc lại “Lão Hạc” (Nam Cao),
“Chị Dậu” (Ngô Tất Tố), đọc thêm “Bước đường cùng” (Nguyễn Công Hoan).
- Tìm hiểu kĩ về tác giả Nam Cao ở bài học trước, soạn bài theo hướng dẫn củagiáo viên Sưu tầm tranh ảnh, tư liệu về tác phẩm
- Đóng vai: Nam Cao, phóng viên, Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến
- Chuẩn bị phiếu học tập (phiếu học tập số 1)
Em đã biết được gì về
truyện ngắn “Chí Phèo”?
Em mong muốn đạt được gì từ bài học?
Em đã thu hoạch được
gì từ bài học?
III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 Khởi động (5 phút)
Trang 12* Mục tiêu: Đặt vấn đề vào bài mới, tạo tâm thế thoải mái, chủ động tìm hiểukiến thức mới
* Phương pháp/ kĩ thuật: Đóng vai, đàm thoại
* Hình thức tổ chức hoạt động: Giáo viên tổ chức cho học sinh phỏng vấn nhà
văn Nam Cao về nhan đề truyện ngắn “Chí Phèo”
- Phóng viên: Xin chào nhà văn Nam Cao! Tôi được biết truyện ngắn “Chí
Phèo” ban đầu có tên “Cái lò gạch cũ”; Khi xuất bản, biên tập đã tự ý đổi tên là
“Đôi lứa xứng đôi” (1941) Về sau, ông đã sửa tên truyện thành “Chí Phèo”
(1946) Đây là một nhan đề rất ám ảnh! Xin nhà văn hãy cho biết vì sao ông đặt
nhan đề truyện là “Chí Phèo” mà không phải một cái tên khác?
- Nam Cao: Bạn biết đấy, nhà văn đặt nhan đề cho tác phẩm như cha mẹ đặt tên
cho con, trăn trở và gửi gắm biết bao tâm tư “Chí Phèo” là nhan đề truyện, cũng
chính là tên nhân vật trung tâm Tôi muốn người đọc đặc biệt chú ý đến cuộcđời, số phận bất hạnh của nhân vật Chí Phèo – linh hồn của tác phẩm Cái tênnày khá đặc biệt Chí là từ Hán Việt, gợi đến chí hướng theo đuổi khát vọng tốt
đẹp Phèo lại là một từ thường dùng trong khẩu ngữ, chỉ bộ phận của con vật (lòng phèo) hoặc chỉ sự đổ ngã, lộn xộn (lộn tùng phèo) hoặc chỉ sự nhạt nhẽo (nhạt phèo); dù hiểu theo cách nào thì từ phèo cũng gợi lên sắc thái xem thường,
chê trách Tên gọi Chí Phèo gợi đến một con người bị xem khinh, bị biến đổixấu đi trước những tác động tiêu cực trong cuộc sống Đó cũng chính là số phậncủa Chí Phèo - nhân vật tiêu biểu cho số phận bị đày đọa đến tha hóa, bị cự tuyệtkhông được làm người của nông dân Việt Nam trước cách mạng tháng 8/1945
- Phóng viên: Đây quả là một điều thú vị Xin cảm ơn nhà văn về cuộc trò
chuyện đầy ý nghĩa này!
GV chia sẻ mục tiêu bài học: Chúng ta vừa theo dõi cuộc trò chuyện giữa
phóng viên với nhà văn Nam Cao về nhan đề truyện ngắn “Chí Phèo” Nhan đề
ấy chính là một gợi ý đầy ý nghĩa cho người đọc, một sự cảnh tỉnh cho conngười trong việc vượt lên những nghịch cảnh để gìn giữ nhân phẩm và nhữnggiá trị sống đáng trân trọng khác Bài học hôm nay chúng ta sẽ cùng tìm hiểu giátrị nội dung, nghệ thuật cùng những bài học sống đầy ý nghĩa ấy của tác phẩm
- GV tổ chức cho HS hoàn thành mục 1(K) và 2(W) trong phiếu học tập số 1
- HS dựa vào kiến thức đã có, sự chuẩn bị trước ở nhà để hoàn thành
2 Hình thành kiến thức: (95 phút)
* Mục tiêu:
- Hiểu và phân tích được nhân vật Chí Phèo, qua đó thấy được giá trị hiện thực,giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm, rút ra được những bài học sống quý giá,nâng cao khả năng vượt khó
- Thấy được một số nét nghệ thuật tiêu biểu của tác phẩm
* Phương pháp/ kĩ thuật: nêu vấn đề, vấn đáp, mảnh ghép, sơ đồ tư duy,…
* Hình thức tổ chức hoạt động:
HĐ 1: Hướng dẫn HS tìm
hiểu chung về truyện ngắn
I.Tìm hiểu chung:
1 Thể loại: Truyện ngắn.
Trang 13“Chí Phèo” (15 phút)
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
- Qua tiểu dẫn, đoạn phỏng vấn
ở trên, em biết gì về thể loại, đề
tài, xuất xứ và ý nghĩa nhan đề
của truyện ngắn “Chí Phèo”?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm
Bước 1: GV giao nhiệm vụ: Tổ
chức trò chơi “Ai nhanh hơn?”
-GV phát các mảnh giấy chứa
thông tin về cuộc đời nhân vật
Yêu cầu HS sắp xếp lại cho
- Lớn lên, Chí làm canh điền cho nhà BáKiến Lúc này, Chí là một thanh niên hiềnlành, khỏe mạnh, chịu thương chịu khó
- Chí cứ bị bà Ba nhà Bá Kiến bắt lên bópchân, lại bóp lên trên Chí bị Bá Kiến ghen vàđẩy vào tù
- Sau khi ra tù Chí đã thay đổi thành kẻ lưumanh, đến nhà Bá Kiến chửi bới, rạch mặt ăn
vạ
- Chí Phèo đến nhà Bá Kiến xin đi ở tù nhưng
bị hắn lợi dụng, biến thành tay sai, thành “quỷdữ” của làng Vũ Đại
- Chí Phèo gặp Thị Nở, ốm, thức tỉnh, đượcthị chăm sóc và khao khát trở lại làm ngườilương thiện
- Bị Thị Nở cự tuyệt, Chí Phèo đã giết BáKiến rồi tự sát
- Sau khi Chí Phèo chết, Thị Nở nhìn nhanhxuống bụng và trong đầu hiện ra cái lò gạch
+ Nghịch cảnh 2: Bị ép làm điều sai trái (bị bà
Ba gọi lên bóp chân)
+ Nghịch cảnh 3: bị Bá Kiến đẩy vào tù, chịu
Trang 14HĐ 3: Hướng dẫn HS tìm
hiểu nội dung và nghệ thuật
của tác phẩm (70 phút)
1 GV hướng dẫn HS tìm hiểu
cách giới thiệu nhân vật (15’)
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
- GV hướng dẫn HS đọc diễn
cảm đoạn mở đầu
- Em có cảm nhận gì về nội
dung điểm nhìn trần thuật,
giọng điệu đoạn văn vừa đọc
a Trước khi bị đẩy vào tù:
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
- Xuất thân của Chí Phèo như
thế nào? Xuất thân ấy dự báo
điều gì về tương lai của Chí?
- Khi trưởng thành Chí làm gì?
tác động của những yếu tố tiêu cực của nhà tùthực dân, ra tù lại bị Bá Kiến lợi dụng nênthành kẻ lưu manh hóa
+ Nghịch cảnh 4: Sau khi gặp Thị Nở, ChíPhèo khao khát sống cùng thị và làm hòa vớinhững người lương thiện nhưng bị ngăn cảnbởi định kiến nên có cách giải quyết tiêu cực(giết Bá Kiến rồi tự vẫn)
II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN
1 Cách giới thiệu nhân vật:
Nhân vật Chí Phèo được giới thiệu trực tiếpqua tiếng chửi:
- Đối tượng chửi: Trời → cả làng Vũ Đại →cha đứa nào không chửi nhau với hắn → đứachết mẹ nào đẻ ra thân hắn Như vậy, đốitượng tiếng chửi thu hẹp dần
- Kết quả: Không ai đáp lại Chí Phèo, “chỉ có
ba con chó dữ với một thằng say rượu”
- Ý nghĩa tiếng chửi của Chí Phèo: Thể hiệntâm trạng bất mãn, bế tắc, sự phản ứng gay gắtđối với cuộc đời; khao khát được đối thoại,được giao tiếp với mọi người, cho thấy sự côđộc
- Ngôn ngữ trần thuật: đan xen giọng của dânlàng Vũ Đại, giọng của nhân vật, giọng củanhà văn
2 Qúa trình lưu manh hóa của Chí Phèo
a Trước khi bị đẩy vào tù:
-Xuất thân: là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch cũ bỏ
hoang, không gia đình, không cha mẹ, không
họ hàng thân thích Chí được người dân làng
Vũ Đại chuyền tay nhau nuôi, lớn lên đi ở đợ
→ Xuất thân chịu nhiều thiệt thòi, bất hạnh, dễ
bị ức hiếp, dự báo cuộc đời đầy sóng gió
- Trưởng thành:
+Ước mơ bình dị: có một gia đình nho nhỏ.
Trang 15Tại sao khi bị bà Ba nhà Bá
kiến bắt lên bóp chân, Chí
không thích nhưng vẫn lên? Vì
sao Chí phải vào tù?
- Chí Phèo có phẩm chất gì?
- Nhận xét khái quát về nhân
vật Chí Phèo ở chặng đời này?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm
vụ: Thảo luận theo cặp đôi.
Bước 3: HS báo cáo kết quả
thực hiện.
Bước 4: GV nhận xét, chốt
ý.Trong quá trình HS trả lời có
thể hỏi thêm câu hỏi liên hệ
nâng cao AQ: -Nếu bị cám dỗ,
ép buộc làm điều sai trái như
bà Ba ép Chí Phèo em sẽ giải
quyết tình huống như thế nào?
b Sau khi ra tù:
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
- Nguyên nhân nào khiến Chí
Phèo biến thành kẻ lưu manh?
Biểu hiện như thế nào? (ngoại
hình, tính cách, hành động?)
- Câu hỏi nâng cao AQ: Việc
Chí Phèo biến thành kẻ lưu
manh, triền miên trong những
cơn say đã gây nên những hậu
quả gì?
- Từ sự tha hóa của Chí Phèo,
Nam Cao muốn phản ánh hiện
tượng gì ở nông thôn Việt Nam
+ Bá Kiến ghen, vô cớ đẩy Chí Phèo vào tù
- Phẩm chất: lương thiện, giàu lòng tự trọng
*Liên hệ nâng cao AQ:
Nếu bị cám dỗ, ép buộc làm điều sai tráinhư bà Ba ép Chí Phèo em sẽ giải quyết tình
huống: Khéo léo từ chối/ Rủ người thân đi
cùng/ Khéo léo cho Bá Kiến biết để canthiệp…
b Sau khi ra tù:
- Bị những yếu tố tiêu cực ở nhà tù thực dântác động lại bị Bá Kiến lợi dụng, Chí đã trởthành kẻ lưu manh, quỷ dữ ở làng Vũ Đại
- Biểu hiện:
+ Ngoại hình: đầu cạo trọc lốc, răng cạo trắnghớn, cái mặt đen, rất cơng cơng, hai mắt gườmgườm,…→ Ngoại hình mang dấu ấn một kẻlưu manh, ngỗ ngược
+ Hành động, tính cách: Uống rượu từ trưa đến
xế chiều, rồi say khướt; cứ rượu xong là hắn
chửi; chuyên “đập đầu, rạch mặt và đâm chém người” → là tay sai đắc lực cho Bá Kiến.
- Hậu quả:
+ Bản thân: Mất nhận thức về bản thân và cuộcsống Chỉ sau trận ốm, tỉnh rượu sau nhiềungày say triền miên hắn mới lắng nghe đượcnhững âm thanh quen thuộc của cuộc và nhận
ra hoàn cảnh của bản thân
+ Đối với cộng đồng: Trở thành quỷ dữ của
làng Vũ Đại, phá nát biết bao cơ nghiệp, đạp
đổ biết bao hạnh phúc, làm chảy máu và nướcmắt của biết bao nhiêu người lương thiện
→ Chí Phèo bị vùi dập cả thể xác lẫn tâm hồn,lún sâu vào con đường tha hóa Đây là mộthiện tượng mang tính quy luật trong xã hộiđương thời Trước Chí Phèo có Binh Chức,
Trang 16Câu hỏi liên hệ nâng cao AQ:
- Nguyên nhân nào khiến Chí
Phèo trở thành con quỷ dữ của
làng Vũ Đại? Chí Phèo có phải
chịu trách nhiệm đối với điều
này không? Nếu em là Chí
Phèo, em sẽ làm gì để không
gây hậu quả như trên? Rút ra
bài học cho bản thân?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm
+ Diễn biến tâm lí của Chí
Phèo sau khi tỉnh rượu như thế
nào?
+ Được Thị Nở quan tâm,
mang cháo hành cho ăn, Chí
Phèo thay đổi như thế nào?
+ Thông qua sự hồi sinh của
Chí Phèo, hãy đánh giá tư
tưởng nhân đạo mà Nam Cao
*Liên hệ nâng cao AQ:
- Chí Phèo từ nông dân hiền lành trở thành quỷ
dữ nguyên nhân chính do xã hội tàn nhẫn đọađày Một phần do Chí Phèo không làm chủđược mình: biết Bá Kiến là kẻ thù mà vẫn làmtay sai, triền miên say, gây bao đau thương chongười lương thiện
- Nếu em là Chí Phèo em sẽ lao động kiếmsống chân chính; không phụ thuộc vào BáKiến, không để hắn lợi dụng thành tay sai;không uống rượu hoặc chất kích thích khác đểluôn tự chủ trong cuộc sống
- Bài học: Dù trong bất cứ hoàn cảnh nào cũngphải sống chủ động, gìn giữ nhân phẩm, không
sa vào tệ nạn xã hội, không để kẻ xấu lôi kéo,lợi dụng
3 Qúa trình thức tỉnh và bi kịch bị cự tuyệt của Chí Phèo.
+ Nhận thức, nhìn lại đời mình:
Quá khứ: nhớ một thời “từng mơ ước có một gia đình nho nhỏ…”
Hiện tại: “già mà vẫn còn cô độc”
Tương lai: Chí Phèo như trông thấy trướctuổi già, đói rét, ốm đau, cô độc
→ Sự thức tỉnh cảm xúc và khả năng nhậnthức ngoại cảnh, nhận thức chính mình báohiệu sự hồi sinh bản chất người trong Chí
- Sự thay đổi của Chí Phèo khi được Thị Nở chăm sóc, yêu thương:
Trang 17Nhóm 2:
+ Vì sao Chí Phèo bị Thị Nở từ
chối sống chung?
+ Thái độ, tâm trạng của Chí
Phèo sau khi bị Thị Nở cự tuyệt
như thế nào?
Nhóm 3:
+ Nêu ý nghĩa ba câu nói của
Chí Phèo của Chí Phèo ở nhà
Bá Kiến:
- Tao muốn làm người lương
+ Thị Nở mang cháo hành cho Chí, giục hắn
ăn nóng, nhìn hắn cười tin cẩn
+ Bát cháo hành và thái độ của Thị Nở đã tácđộng mạnh mẽ đến tình cảm, tâm lí Chí Phèo:Ngạc nhiên → Thấy mắt mình ươn ướt→Ănnăn, muốn làm nũng với thị như với mẹ →Khao khát được trở lại làm người lương thiện,làm hòa với mọi người →Mong muốn có mái
ấm gia đình cùng Thị Nở
Nhận xét: Thông qua sự hồi sinh của Chí
Phèo, Nam Cao khẳng định:
- Sức sống bất diệt của thiên lương (Bản chấtlương thiện trong Chí chưa bao giờ mất dù bịđọa đày trong kiếp sống quỷ dữ, khi có cơ hội
sẽ bùng lên mạnh mẽ)
- Khẳng định tình thương yêu có thể cảm hóacon người (tình thương và chăm sóc của Thị
Nở đã đánh thức nhận thức, khát khao lươngthiện ở Chí Phèo)
- Cần tin vào bản tính tốt đẹp, vun đắp phầnngười trong mỗi cá nhân thêm bền vững
b Chí Phèo bị cự tuyệt, giết Bá Kiến rồi tự sát.
+ Đuổi theo Thị Nở, nắm lấy tay níu kéo
nhưng bị Thị Nở đẩy ngã dúi => nỗ lực níu giữ
cho thấy Chí vẫn khao khát tình yêu, thiết thađược làm người lương thiện
+Toan đập đầu ăn vạ → uống thật say → cànguống càng tỉnh → buồn → thoang thoảng thấy
hơi cháo hành → ôm mặt khóc rưng rức =>
đau khổ, tuyệt vọng bởi không thể hoàn lương
* Chí Phèo phẫn uất, tuyệt vọng, giết Bá Kiến rồi tự sát.
- Chí xách dao ra đi, định đến nhà Thị Nở đểđâm chết bà cô Thị Nở
- Quên rẽ vào nhà Thị Nở, Chí Phèo đến nhà
Bá Kiến và tuyên bố:
Trang 18- Ai cho tao lương thiện?
- Tao không thể là người lương
thiện nữa
+ Tại sao Chí Phèo lại giết Bá
Kiến rồi tự sát?
+ Thông điệp sâu sắc Nam Cao
muốn gửi gắm qua sự việc này
là gì?
Nhóm 4:(Liên hệ nâng cao
AQ)
+ Trong xã hội ngày nay có còn
những người như Chí Phèo hay
không?
+ Nếu em là Chí Phèo, em sẽ
làm gì để thoát khỏi bi kịch bị
tất cả mọi người khinh ghét,
+“ Tao muốn làm người lương thiện!”: →
khẳng định khát khao muốn được hoàn lương,trở lại làm người lương thiện
+“Ai cho tao lương thiện?” → bộc lộ nỗi uất
ức bởi sự thật nghiệt ngã: bị cự tuyệt, sinh ra làngười mà không có quyền được làm ngườilương thiện Kẻ thù không chỉ là Bá Kiến màcòn là xã hội phi nhân tính
+“Tao không thể là người lương thiện nữa”→
Khẳng định không thể hoàn lương
=> Ba câu nói diễn đạt sâu sắc sự chuyển đổi
trong cảm xúc, nhận thức của Chí Phèo
- Chí Phèo giết Bá Kiến: vì phẫn uất đỉnh điểm
→ phản kháng, trả thù kẻ đã đẩy mình vào con
đường bi thảm => phản ánh mâu thuẫn không
thể dung hòa
- Chí Phèo thự sát: vì tuyệt vọng khi đã thứctỉnh hoàn toàn Không thể trở lại làm kẻ lưumanh, không thể trở về với cuộc sống lươngthiện Chết là sự giải thoát duy nhất cho Chí
Phèo khỏi bế tắc đau đớn => Chí Phèo coi khát
khao lương thiện lớn hơn cả mạng sống
Nhận xét:
- Chí Phèo điển hình cho số phận bi thảm củangười nông dân Việt Nam trước 8/1945
- Tố cáo mãnh liệt xã hội thực dân phong kiến
đã đẩy người nông dân lương thiện vào conđường lưu manh hóa, cướp đi cả nhân hình lẫnnhân tính, đẩy họ vào chỗ chết
- Nhà văn trân trọng, phát hiện, khẳng địnhbản chất tốt đẹp của người nông dân ngay cảkhi tưởng như họ đã bị biến thành quỷ dữ
- Tác giả nêu chân lí giản dị: “tức nước vỡ bờ”;lên tiếng bênh vực, đòi quyền sống, quyền làmngười chân chính cho người dân nghèo
* Liên hệ, nâng cao AQ:
- Xã hội ngày nay đâu đó vẫn có những con
người như Chí Phèo: say rượu, nghiện hút, làmcàn,…đó là nỗi khiếp sợ của bao người Trong
số đó không ít người chết bởi bế tắc hoặc khókhăn khi tái hòa nhập cộng đồng
- Nếu em là Chí Phèo, để thoát khỏi bi kịch bị
cự tuyệt làm người lương thiện, sẽ phải:
+ Xem việc bị cự tuyệt là hậu quả tất yếu sau
Trang 19ghê sợ? Rút bài học sống cho
bản thân?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm
vụ:
HS thảo luận nhóm.
Bước 3: HS báo cáo kết quả
thực hiện: đại diện các nhóm
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
- Vẽ sơ đồ tư duy khái quát giá
trị nội dung và nghệ thuật
Bước 2: HS thực hiện nhiệm
+ Kiên quyết không làm tay sai cho Bá Kiến,chấm dứt những hành động tội ác
+ Lao động chân chính, giúp đỡ người khác,dần lấy lại niềm tin của mọi người
+ Bỏ làng ra đi cùng Thị Nở, làm lại cuộc đời
ở xứ khác;…
=>Bài học: Cần vị tha, bao dung đối với những
người từng lầm lỡ, tạo điều kiện để họ đượclàm lại cuộc đời; Luôn tự chủ, tránh xa cái xấu,cái ác, không để kẻ xấu lợi dụng, luôn sống lạcquan, tin tưởng tương lai tươi sáng,…
III TỔNG KẾT:
1 Nội dung:
- Gía trị hiện thực: khắc họa bức tranh hiện
thực tàn khốc về số phận người nông dân ViệtNam trước Cách mạng và những mâu thuẫngiai cấp âm thầm, gay gắt
- Gía trị nhân đạo: kết án đanh thép xã hộithực dân, phong kiến tàn ác Thương xót sốphận bị tàn phá cả thể xác lẫn tâm hồn, khẳngđịnh phẩm chất tốt đẹp của người nông dânnghèo
2 Nghệ thuật:
- Xây dựng kết cấu truyện: kết cấu vòng tròn
- Trần thuật linh hoạt
- Xây dựng nhân vật điển hình
- Miêu tả, khắc họa tâm lí nhân vật
- Ngôn ngữ bình dị, gần gũi ngôn ngữ đờithường, đa giọng điệu
3 Hoạt động luyện tập (15 phút)
* Mục tiêu: giúp học sinh nắm chắc bài học
* Phương pháp/ kĩ thuật: Động não, hoạt động nhóm
* Hình thức tổ chức hoạt động:
Bước 1: GV giao nhiệm vụ:
*Trò chơi ô chữ, hoàn thành phiếu học tập:
- Chiếu slide về câu hỏi, bảng ô chữ cần
giải Phát phiếu học tập số 3 để 4 nhóm
hoàn thành trong thời gian tối đa 5 phút
- Tổ chức thi đua trả lời câu hỏi, tìm ô chữ
hàng ngang, hàng dọc phù hợp giữa 4
*Trò chơi ô chữ
- Câu hỏi: Phiếu học tập số 3
- Đáp án:
+ Từ hàng ngang: Câu 1: chửi.
Câu 2: con quỷ Câu 3 : nhà tù.Câu 4: ăn vạ Câu 5: lò gạch Câu
Trang 20nhóm Nhóm nào nhanh, chính xác nhất sẽ
chiến thắng
*So sánh, liên hệ: Cùng là hình tượng
người nông dân nhưng Chí Phèo có gì
khác so với chị Dậu (Tắt đèn –Ngô Tất
Tố), lão Hạc (Lão Hạc – Nam Cao)?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ: Hoạt
động theo nhóm
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện:
Đại diện nhóm trình bày kết quả
Bước 4: GV nhận xét Hướng dẫn HS tự
tìm hiểu các nhân vật Thị Nở, Bá Kiến,
người dân làng Vũ Đại.
6: lưu manh Câu 7: cơng cơng.Câu 8: uống rượu Câu 9: rưng rức
+ Từ hàng dọc: Hoàn lương.
*Cùng là hình tượng người nôngdân Việt Nam trước Cách mạngnhưng nỗi khổ của chị Dậu, lãoHạc là nỗi khổ về vật chất, sưu caothuế nặng nhưng họ vẫn gìn giữđược nhân phẩm còn Chí Phèo đãbán cả linh hồn lẫn thể xác cho quỷ
dữ để tồn tại, rơi vào bi kịch tinhthần đau đớn, dai dẳng, không lốithoát: bị lưu manh hóa và cự tuyệtquyền làm người
4 Hoạt động vận dụng (12 phút)
* Mục tiêu: giúp học sinh vận dụng các kiến thức đã tìm hiểu và được học để rútđược các bài học sống cho bản thân, có cái nhìn bao quát, nhiều chiều về vấn đề
* Phương pháp/ kĩ thuật: dạy học theo dự án, động não, hoạt động nhóm
* Hình thức tổ chức hoạt động: hoàn thành phiếu học tập
Bước 1: GV giao nhiệm vụ: Yêu cầu HS hoàn
thành phiếu học tập số 4.
- Hoàn thành cột “L” (điều đã học được sau bài
học) trong phiếu học tập số 1, đối chiếu với điều
muốn biết (K), đã biết (W) để đánh giá kết quả học
tập, sự tiến bộ của học sinh.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ: Dựa vào điều đã
tự tìm hiểu và được học tại lớp, HS hoạt động cá
nhân, hoàn thành phiếu học tập
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện: Cá nhân
trình bày sản phẩm: phiếu điều tra, HS khác bổ
sung
Bước 4: GV nhận xét.
HS hoàn thành phiếu họctập:
Bài học sống rút ra saukhi đọc hiểu truyện ngắn
“Chí Phèo” (Nam Cao)
Từn/vChíPhèo
Từn/vThịNở
Từn/vBáKiế
n
TừngườidânlàngVũĐại
5 Hoạt động mở rộng, sáng tạo (10 phút)
* Mục tiêu: giúp học sinh tiếp tục tìm tòi, mở rộng kiến thức, sáng tạo
* Phương pháp/ kĩ thuật: dạy học theo dự án, động não,thuyết trình, đóng vai,…
Nếu được phép, em sẽ viết lại kết truyện như thế nào? Vì sao?
2 Hướng dẫn HS tìm đọc trọn vẹn truyện “ Chí Phèo”, các bài
thơ, bài phê bình hay viết về truyện này
-HS thuyếttrình hợp lí
đề xuất hoặcphản bác kết
truyện “Chí
Trang 213 Hướng dẫn HS diễn hai hoạt cảnh: Thị Nở mang cháo hành
cho Chí Phèo và Chí Phèo đến nhà Bá Kiến đòi lương thiện
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ: Nhiệm vụ 1: HS hoạt động cá
nhân, ghi hướng kết thúc truyện vào thẻ màu Nhiệm vụ 2: Thực
hiện ở nhà Nhiệm vụ 3: Thực hiện trong buổi ngoại khóa
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện: HS dán thẻ màu lên bảng,
thuyết trình lí do sáng tạo như vậy HS khác nhận xét, bổ sung
Bước 4: GV giúp HS nhận ra giữa mong muốn và hiện thực có
mối quan hệ chặt chẽ nên kết thúc truyện của Nam Cao là tất yếu
đúng với hiện thực khách quan; Khích lệ HS tìm tòi, sáng tạo,
liên hệ, ứng dụng bài học vào cuộc sống
Phèo” các
bạn đưa ra
- HS tìm vàđọc tư liệuhay
- HS diễn tốthai đoạntrích đượchướng dẫn
Giải pháp 3: Xây dựng đề kiểm tra, đánh giá sau bài học để kiểm tra hiểu biết, cảm nhận về tác phẩm và khả năng vượt khó.
Sau khi dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” theo định hướng phát triển năng
lực, đặc biệt chú ý việc ứng dụng, nâng cao khả năng vượt khó (AQ) cho HS, tôi
đã xây dựng đề kiểm tra để đánh giá hiểu biết về tác phẩm và AQ ở các em Từ
đó có cơ sở để đánh giá hiệu quả các biện pháp đã thực hiện, rút các kết luận sưphạm cần thiết, rút kinh nghiệm cho việc dạy học các bài đọc văn khác
Giải pháp 4: Kết hợp với dạy học sinh làm đề đọc hiểu, nghị luận xã hội; giới thiệu tìm hiểu thêm các nhận định và văn bản văn học khác.
Để nâng cao khả năng vượt khó cho HS, ngoài việc dạy học các văn bảnvăn học trong sách giáo khoa tôi còn lồng ghép trong các đề đọc hiểu, nghị luận
xã hội Xin dẫn ra đây một số đề tiêu biểu đã hướng dẫn HS làm: “Cây thành công”, “Hai anh em”, “Vượt qua nghịch cảnh”…Tôi còn giới thiệu thêm cho
học sinh các câu danh ngôn ý nghĩa về vượt qua nghịch cảnh; các văn bản văn
học trong và ngoài chương trình như: “Hai đứa trẻ”, “Chữ người tử tù”, “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, “Số phận con người”, “Trứng đại bàng”, “Ngọc trai
và nghịch cảnh”, “Cà rốt, trứng và hạt cà phê”, “Trái tim sư tử”, “Cát hay là ngọc”, “Tự truyện Trí khùng”…Với những gợi dẫn này, học sinh sẽ đọc, cảm
nhận, suy nghĩ, liên hệ, nâng cao khả năng vượt khó cho bản thân dựa trên cácbước đọc hiểu như trên đã trình bày
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.
2.4.1 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục
*Về định tính: Qua không khí giờ học và mức độ tư duy, phản ứng của
HS trước các tình huống đưa ra, tôi nhận thấy: Ở lớp đối chứng 11C7, sự hứngthú, chủ động học tập vẫn chưa cao Ngược lại, ở lớp thực nghiệm 11C8, họcsinh rất hứng thú với bài học Các em đã chủ động khám phá nội dung, nghệthuật tác phẩm; chủ động trong hoạt động nhóm, mạnh dạn bày tỏ ý kiến, đềxuất hướng giải quyết tình huống, biết đặt mình vào nhân vật để diễn xuất tốt, từ
đó liên hệ, rút ra những bài học vượt khó đáng quý
*Về định lượng: Tôi đã cho học sinh hai lớp 11C8 (lớp thực nghiệm) và
11C7 (lớp đối chứng) kiểm tra ở hai thời điểm trước và sau tác động để thấyđược hiệu quả của sáng kiến (Đề bài được thể hiện ở phụ lục)
Trang 22Kết quả như sau:
Bảng 1: Thống kê điểm trước và sau tác động ở lớp thực nghiệm – 11C8
26,8%
36,6%
14,7%
24,4%
14,6%
4,9
%
0%
Bảng 2: Thống kê điểm trước và sau tác động ở lớp đối chứng – 11C7
39,0%
14,7%
43,9%
19,5%
Điểm trungbình chung sautác động
Chênh lệchđiểm trước vàsau tác động
ít biến động Như vậy, kết quả học tập thu được ở lớp thực nghiệm tốt hơn hẳn
so với lớp đối chứng
Trên đây là những cơ sở vững chắc để ta khẳng định: Việc dạy học truyện
ngắn “Chí Phèo” (Nam Cao) theo các giải pháp trên thực sự mang lại hiệu quả
đáng khích lệ, mang lại tác dụng giáo dục cao
2.4.2 Đối với đồng nghiệp và nhà trường
Trang 23Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy các biện pháp nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh qua dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” đạt hiệu quả cao.Điều này đã được các đồng nghiệp khẳng định khi dự giờ và trao đổi chuyênmôn Từ kết quả thu được như trên, Tổ Ngữ văn trường THPT Triệu Sơn 1 đã
xây dựng chuyên đề: Nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh qua dạy học văn bản tự sự trong chương trình Ngữ văn THPT Từ đó góp phần tích cực nâng cao
chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn nói riêng, giáo dục nhà trường nói chung
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1 Kết luận:
Nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh qua dạy học văn bản văn học làmột hướng đi mới và thiết thực nhưng chưa được chú ý đúng mức Giáo viêngặp không ít khó khăn trong việc tìm tài liệu, định hướng biện pháp, xác địnhnội dung thực hiện
Giải pháp nâng cao khả năng vượt khó cho học sinh qua dạy học truyện
ngắn “Chí Phèo” (Nam Cao) xuất phát từ đặc trưng dạy học văn bản văn học và
yêu cầu thực tiễn cuộc sống Cách làm này có tính ứng dụng thực tiễn lớn, nângcao bản lĩnh sống, khả năng vượt khó học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mớiphương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực hiện nay
Các giải pháp, biện pháp cụ thể để nâng cao khả năng vượt khó cho học
sinh qua dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” (Nam Cao) như đã nêu trên mang lại
hiệu quả giáo dục cao và dễ thực hiện, có thể áp dụng cho nhiều bài dạy học vănbản văn học và thực hiện được cho nhiều đối tượng học sinh khác nhau
2 Kiến nghị:
- Sở GD&ĐT Thanh Hóa nên tăng cường thêm các chuyên đề tập huấn
để giáo viên Ngữ văn nắm vững và thực hiện hiệu quả việc đổi mới phươngpháp dạy học, đặc biệt là các phương pháp hướng dẫn học sinh liên hệ, ứng dụngvăn học nhà trường vào thực tiễn cuộc sống, góp phần nâng cao khả năng vượtkhó, rèn luyện bản lĩnh sống cho học sinh thông qua dạy học văn
- Nhà trường cần tạo điều kiện về trang thiết bị dạy học để giáo viên cóđiều kiện thực hiện các phương pháp dạy học mới Thư viện nhà trường cần bổsung các tài liệu về kĩ năng sống, rèn luyện bản lĩnh, vượt lên nghịch cảnh chohọc sinh và giáo viên tham khảo
- Trên đây là đề tài sáng kiến kinh nghiệm tôi đã thực hiện tại đơn vịtrường THPT Triệu Sơn 1 trong năm học vừa qua Rất mong đề tài này đượcxem xét, mở rộng hơn nữa để áp dụng cho nhiều bài học, nhiều đối tượng họcsinh, giúp việc dạy học Ngữ văn trở nên thiết thực, hiệu quả hơn