Hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ thực tiễn huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ hiện nay (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ ANH TẤN HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN HUYỆN PHÙ NINH, TỈNH

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ ANH TẤN

HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN HUYỆN PHÙ NINH, TỈNH PHÚ THỌ HIỆN NAY

Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 60 31 02 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI, 2017

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN VĂN THUẬN

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viên Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam là vấn đề không mới, đã được quy định trong Hiến pháp năm 1992, Luật MTTQ Việt Nam năm

1999 và trong nhiều văn bản pháp luật khác Trên cơ sở tổng kết lý luận và thực tiễn cho thấy vai trò giám sát và phản biện của MTTQ đã được khẳng định qua các lần Đại hội Đảng toàn quốc, lần thứ IX, X, XI, XII Về cơ sở pháp lý, vai trò giám sát và phản biện xã hội của MTTQ đã được khẳng định trong Luật MTTQ Việt Nam và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Chức năng giám sát và phản biện xã hội được đề cập lần đầu tiên trong Hiến pháp một cách có hệ thống và được cụ thể hóa bằng Quy chế Ngày 12/12/2013, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 217-QĐ/TW, về việc ban hành Quy chế Giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội; Quyết định số 218-QĐ/TW, ban hành Quy định về việc MTTQ Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội và nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền

Là một cán bộ đang làm việc tại cơ quan Ủy ban MTTQ huyện Phù

Ninh, tác giả lựa chọn đề tài: “Hoạt động giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam từ thực tiễn huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ hiện nay”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Các công trình nghiên cứu về hoạt động giám sát của MTTQ:

- Nguyễn Thọ Ánh (2012), Thực hiện chức năng giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự

thật, Hà Nội

- Vũ Trọng Kim (2016), Tập bài giảng về công tác Mặt trận,

Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội

- Ngô Sách Thực (2017), “Những vấn đề đặt ra trong công tác giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam”, Tạp chí Mặt

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở lý luận về hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam đối với cấp huyện

- Đánh giá thực trạng hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ huyện Phù Ninh giai đoạn từ năm 2010 đến nay, chỉ rõ những nguyên nhân, rút ra bài học kinh nghiệm và làm rõ những vấn đề đang đặt ra

- Đề xuất một số quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ huyện Phù Ninh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động giám sát và PBXH của

MTTQ Việt Nam huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ hiện nay

Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động giám sát và PBXH của

MTTQ Việt Nam huyện Phù Ninh từ năm 2010 đến nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa

Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, về kiểm soát quyền lực, quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về thực thi quyền lực nhân dân, về vai trò của nhân dân, của MTTQ và các tổ chức chính trị- xã hội trong việc giám sát hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp luận của

chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin Ngoài ra, để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu, luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp như: Phương pháp logic - lịch sử, phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp tra cứu tài liệu, phương pháp so sánh, phương pháp thu thập và xử lý thông tin

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Cung cấp cơ sở lý luận về giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam Những luận chứng, luận cứ để thực hiện tốt hơn hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam trên địa bàn

- Nguyên nhân, bài học kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra trong hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam huyện Phù Ninh

- Xác định quan điểm và đề xuất những giải pháp nhằm tăng cường hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ trên địa bàn

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, bảng chữ viết tắt, luận văn được kết cấu gồm 3 chương, 8 tiết

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN

XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM

1.1 Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị nước ta 1.1.1 Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Mặt trận Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân nên MTTQ Việt Nam có vai trò vị trí như tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; thực hiện giám sát và PBXH; Hiệp thương lựa chọn, giới thiệu người ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND và tham gia công tác bầu cử theo quy định của pháp luật về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND; ra lời kêu gọi nhân dân hưởng ứng chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, MTTQ Việt Nam đối với những sự kiện quan trọng khi cần thiết…

1.1.2 Chức năng, nhiệm vụ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Về quyền và trách nhiệm của MTTQ ghi trong Luật MTTQ và trong Hiến pháp năm 2013

1.1.3 Chức năng, nhiệm vụ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp huyện

Có chức năng nhiệm vụ là tham mưu, giúp việc cho Ban Thường trực, Uỷ ban MTTQ Việt Nam huyện về công tác Mặt trận ở địa phương, có nhiệm vụ thảo luận, đánh giá về kết quả thực hiện chương trình phối hợp và thống nhất hành động thời gian qua; quyết định chương trình phối hợp và thống nhất hành động của Uỷ ban MTTQ Việt Nam thời gian tiếp theo

Thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn được quy định trong các văn bản pháp luật

1.2 Giám sát, phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam

1.2.1.Giám sát, hoạt động giám sát của Mặt trận tổ quốc Việt Nam

1.2.1.1 Khái niệm giám sát

Theo Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh chủ biên thì "giám sát là xem xét và đàn hạch"; Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên hiểu "Giám sát là theo dõi, kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ";

cuốn tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội X của Đảng:

“Giám sát là theo dõi, kiểm tra, phát hiện, đánh giá của cá nhân, tổ chức, cộng đồng người đối với cá nhân, tổ chức, cộng đồng người khác trong các lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội, trong việc thực hiện Hiến pháp, pháp luật, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước, các quyền lợi, nghĩa vụ của công dân, của các tổ chức chính trị - xã hội và kiến nghị phát huy ưu điểm, thành tựu, xử lý đối với cá nhân, tổ chức có những hành vi sai trái”

Quy chế giám sát, PBXH của MTTQ Việt Nam và các đoàn thể

chính trị - xã hội cho rằng: “Giám sát” là theo dõi, phát hiện, xem xét; đánh giá kiến nghị nhằm tác động đối với cơ quan, tổ chức và cán bộ, đảng viên, đại biểu dân cử, công chức, viên chức nhà nước về việc thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước

Với những quan niệm trên giám sát có những đặc trưng sau: Giám sát luôn gắn với một chủ thể nhất định Tức là phải trả lời được câu hỏi cá nhân hoặc tổ chức nào có quyền theo dõi, xem xét, đánh giá một việc đã được thực hiện là đúng hay sai những điều đã quy định Giám sát luôn gắn với một đối tượng nhất định Tức là phải trả lời được câu hỏi giám sát ai và giám sát việc gì

Giám sát phải thể hiện được quan hệ giữa các chủ thể tham gia vào hoạt động giám sát Nội dung của quan hệ này biểu hiện ở những quyền và nghĩa vụ của chủ thể giám sát và đối tượng chịu sự giám sát Giám sát phải được tiến hành trên những căn cứ do pháp luật quy định Bởi đó chính là cơ sở, chuẩn mực để chủ thể có quyền thực hiện việc giám sát đưa ra những nhận định chính xác về hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát

Giám sát là hoạt động có mục đích, mục đích của giám sát là đưa ra những nhận định chính xác của chủ thể giám sát đối với hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát, từ đó có biện pháp xử lý đối với những việc làm sai trái, nhằm bảo đảm những quy định của pháp luật được thực hiện nghiêm túc

1.2.1.2 Giám sát của Mặt trận tổ quốc Việt Nam

Có thể hiểu “giám sát của MTTQ Việt Nam là việc Ủy ban MTTQ Việt Nam các cấp trực tiếp hoặc đề nghị các tổ chức thành viên của MTTQ Việt Nam theo dõi, xem xét, đánh giá, kiến nghị đối với hoạt động của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử, cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện chính sách, pháp luật”

1.2.1.3 Đặc điểm hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam

* Chủ thể giám sát của MTTQ Việt Nam: là MTTQ, các đoàn thể

chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở, bao gồm MTTQ, Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam; Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam; Hội Cựu chiến binh Việt Nam; Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh

* Đối tượng giám sát: Đối tượng giám sát của MTTQ rất rộng

so với đối tượng giám sát của Quốc hội và HĐND, đối tượng giám

sát của MTTQ Việt Nam bao gồm hoạt động tư cách, phẩm chất của đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND các cấp, cán bộ, viên chức nhà nước Như vậy, đối tượng giám sát của mặt trận là bao gồm bộ máy Nhà nước và các thành viên trong bộ máy đó, các cơ quan nhà nước

có chức năng giám sát, kiểm tra, thanh tra đều chịu sự giám sát của

Mặt trận tổ quốc Việt Nam

* Nội dung giám sát của MTTQ: Việc thực hiện các chủ trương,

đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước (trừ những vấn đề thuộc bí mật quốc gia) của cơ quan, tổ chức và cá nhân

* Hình thức giám sát: Luật MTTQ quy định hình thức giám sát

của MTTQ: Nghiên cứu, xem xét văn bản của cơ quan có thẩm quyền liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân Tổ chức đoàn giám sát Thông qua hoạt động của Ban TTND được thành lập ở cấp xã, Ban giám sát đầu tư của cộng đồng Tham gia giám sát với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ phối hợp với Đoàn Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam ban hành nghị quyết liên tịch quy định chi tiết Điều này

* Nguyên tắc giám sát: Điều 3 Luật MTTQ Việt Nam quy định về

nguyên tắc giám sát như sau: thứ nhất phải bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, phù hợp với Hiến pháp, Điều lệ MTTQ Việt Nam và Điều lệ các đoàn thể chính trị - xã hội…; …có sự phối hợp chặt chẽ giữa MTTQ Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội với các cơ quan, tổ chức có liên quan; không làm trở ngại các hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân được giám sát và phản biện xã hội…; … bảo đảm dân chủ, công khai, khách quan và mang tính xây dựng…; … tôn trọng các ý kiến khác

nhau, nhưng không trái với quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, đoàn viên, hội viên, lợi ích quốc gia, dân tộc…

1.2.1.4 Phân biệt hoạt động giám sát của Mặt trận tổ quốc Việt Nam với một số hình thức giám sát khác

Giám sát của Đảng: Được thực hiện theo Điều lệ Đảng và các

quy định có liên quan của Bộ Chính trị, Ban Bí thư và các cơ quan Đảng ở Trung ương Chủ thể giám sát là Ủy ban kiểm tra các cấp; đối tượng giám sát là cấp ủy cấp dưới và đảng viên Nội dung giám sát: Ngoài việc giám sát đảng viên thực hiện Điều lệ Đảng và các quy định của Đảng thì còn giám sát Đảng viên trong việc chấp hành chính sách, pháp luật của Nhà nước

Giám sát của Quốc hội, HĐND: nhằm phát huy vai trò của cơ quan đại diện cho nhân dân, đảm bảo quyền lực nhà nước thực sự thuộc về nhân dân, cơ chế giám sát mang tính quyền lực Nhà nước do nhân dân bầu ra Xét về bản chất việc thực hiện quyền giám sát thì Quốc hội, HĐND là cơ quan thay mặt nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước do chính nhân dân giao cho

Ngoài ra còn có các hoạt động giám sát của Tòa án đối với bộ máy nhà nước thông qua hoạt động xét xử Các phương pháp, cách thức mà loại hình giám sát này áp dụng luôn luôn mang tính quyền lực nhà nước và nó trực tiếp mang lại hậu quả pháp lý

1.2.2 Phản biện xã hội, hoạt động phản biện xã hội

1.2.2.1 Khái niệm phản biện xã hội

“Phản biện” thường được hiểu “là việc xem xét, đánh giá chất lượng một công trình khoa học trước hội đồng chấm thi,

nghiệm thu đề tài” (Đại từ điển Tiếng Việt) hay là “đánh giá đúng chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi”

Có thể hiểu PBXH là việc MTTQ Việt Nam nhận xét, đánh giá, kiến nghị đối với dự thảo chính sách, pháp luật của Nhà nước; dự thảo các chương trình, dự án, đề án của cơ quan nhà nước Quá trình thực hiện, giám sát nếu có bất cập thì Mặt trận có thể phản biện với hình thức kiến nghị, đề nghị giải quyết

1.2.2.2 Vai trò, chức năng, mục đích, nội dung, phương thức phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc Việt Nam

* Vai trò phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam: có vai trò quan trọng trong xây dựng chế độ dân chủ hiện đại, không thể có dân chủ trong một xã hội không có phản biện và ngược lại

* Chức năng phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam

Một là: Phản biện xã hội giúp điều tiết xung đột lợi ích giữa các

nhóm xã hội để tạo đồng thuận xã hội

Hai là: PBXH góp phần khắc phục những khiếm khuyết trong

quá trình xây dựng các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước nhằm nâng cao chất lượng quản lý xã hội

Ba là: PBXH góp phần nâng cao trách nhiệm xã hội của cộng

đồng, phát triển ý thức về quyền và nghĩa vụ của người công dân, qua

đó từng bước nâng cao dân chủ

* Mục đích của Phản biện xã hội

Thứ nhất: Có thể coi đó là những biện pháp hữu hiệu nhằm

phát huy một cách có hiệu quả trí tuệ trong các tầng lớp nhân dân

thông qua việc xây dựng các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước

Thứ hai: Thông qua phản biện nhằm tăng cường ý thức chính

trị của nhân dân, đưa nhân dân vào đời sống chính trị của đất nước

Thứ ba: Về mặt bản chất PBXH là sự phản hồi của xã hội đối

với chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật và quản lý nhà nước đối với toàn xã hội

Thứ tư: Trong quá trình phản biện, việc tranh luận, đối thoại

với các tầng lớp nhân dân của cơ quan có thẩm quyền xây dựng chính sách sẽ diễn ra Thông qua quá trình tranh luận này, các chủ thể có thẩm quyền sẽ được rèn luyện những kỹ năng chính trị hiện đại, khắc phục tình trạng né tránh công luận, trì trệ, quan liêu

* Nội dung, phương thức phản biện xã hội

- Nội dung phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam đối với các dự thảo về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tập trung vào sự cần thiết, tính cấp thiết của văn bản

dự thảo; sự phù hợp của văn bản dự thảo đối với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; thực tiễn của địa phương, đơn vị;… phù hợp với thực tiễn đời sống xã hội; dự báo tác động, hiệu quả về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại của văn bản dự thảo Ngoài ra các vấn đề về kỹ thuật, ngôn ngữ soạn thảo… cũng được góp ý tới cơ quan chủ trì dự thảo

- Phương thức PBXH của MTTQ gồm: Động viên nhân dân đóng góp ý kiến PBXH Tổ chức để các Hội đồng tư vấn, các Ban tư vấn và các cộng tác viên là những chuyên gia các lĩnh vực để thực

hiện PBXH Tổ chức đối thoại trực tiếp giữa MTTQ Việt Nam với cơ quan, tổ chức có dự thảo văn bản được PBXH Cũng có thể thông qua Báo chí, chương trình phát thanh- truyền hình, các chương trình nghiên cứu, khảo sát do các cơ quan, tổ chức của MTTQ tiến hành…

1.2.2.3 Chủ thể, đối tượng phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam

* Chủ thể phản biện xã hội

* Đối tượng PBXH của MTTQ Việt Nam: là các văn bản dự

thảo về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật, các quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án phát triển kinh tế, văn hóa,

xã hội của nhà nước (trừ những vấn đề thuộc bí mật quốc gia) phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình

1.3 Các yếu tố tác động đến hiệu quả giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc Việt Nam

1.3.1 Về nhận thức

Cần có sự thống nhất về nhận thức và hành động của cấp ủy, chính quyền và xã hội, nhất là trong cán bộ, công chức và nhân dân Cán bộ làm công tác Mặt trận cần nghiên cứu nắm chắc nghiệp vụ công tác về giám sát và PBXH

1.3.2 Về pháp lý

Hoạt động giám sát, phản biện xã hội của MTTQ phải thực hiện đúng quy trình giám sát theo hướng dẫn và gắn với điều kiện cụ thể của địa phương, chú trọng việc tăng cường hoạt động giám sát của nhân dân đối với Đảng viên, cán bộ công chức và các tổ chức, cơ quan Đảng và Nhà nước Cần có các điều kiện bảo đảm, các phương án bảo vệ cho các

cá nhân mạnh dạn tố cáo hành vi tham nhũng, đi đôi với chế độ khen