Khai thác và sử dụng tư liệu về di tích lệ chi viên trong dạy học lịch sử việt nam lớp 7 ở trường trung học cơ sở huyện gia bình, tỉnh bắc ninh (tt)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRƯƠNG THỊ HƯỜNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU VỀ DI TÍCH LỆ CHI VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 7 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƯƠNG THỊ HƯỜNG

KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU VỀ DI TÍCH

LỆ CHI VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

LỚP 7 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

HUYỆN GIA BÌNH, TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƯƠNG THỊ HƯỜNG

KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU VỀ DI TÍCH

LỆ CHI VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

LỚP 7 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN GIA BÌNH, TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

MÃ SỐ: 60140111

Cán bộ hướng dẫn: TS Nguyễn Văn Ninh

Hà Nội - 2016

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Lịch sử, Phòng sau đại học, các thầy (cô) giáo trong tổ bộ môn Lý luận

và Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội nói chung và các thầy cô đã trực tiếp truyền đạt cho em những kiến thức, kĩ năng học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Đồng thời, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Văn Ninh - người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình làm luận văn Sự

chỉ bảo ân cần của thầy là nguồn động viên giúp em thực hiện đề tài này

Em xin cảm ơn sự giúp đỡ của nhà giáo Hoàng Đạo Chúc – người đã cung cấp cho em những tư liệu quý giá để em thực hiện một số nội dung của

đề tài

Cuối cùng em xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp cũng như bạn bè trong lớp Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch

sử đã tận tình giúp đỡ, chia sẻ, cổ vũ, động viên em trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Do hạn chế về kỹ năng nghiên cứu khoa học của bản thân cũng như điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót Chính vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và bạn

bè để luận văn của em được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2016

Học viên thực hiện

Trương Thị Hường

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông

KHTN : Khoa học tự nhiên

LSVN : Lịch sử Việt Nam

SGK : Sách giáo khoa

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined

6 Giả thuyết khoa học Error! Bookmark not defined

7 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận vănError! Bookmark not defined

9 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC

KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU VỀ DI TÍCH LỆ CHI

VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS HUYỆN

GIA BÌNH Error! Bookmark not defined

1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm liên quan Error! Bookmark not defined

1.1.2 Phân loại di tích Error! Bookmark not defined

1.1.3 Xuất phát điểm của vấn đề khai thác và sử dụng tư liệu về di

tích lịch sử - văn hóa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thôngError! Bookmark not defined

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc khai thác và sử dụng tư liệu di tích

Lệ Chi Viên trong dạy học lịch sử ở trường THCS nói chung, ở

huyện Gia Bình nói riêng Error! Bookmark not defined

1.1.5 Những yêu cầu đối với việc khai thác và sử dụng tư liệu về di

tích trong dạy học lịch sử ở trường THCSError! Bookmark not defined

1.1.6 Nội dung di tích lịch sử Lệ Chi ViênError! Bookmark not defined

1.2 Thực tiễn việc khai thác và sử dụng tư liệu di tích lịch sử - văn

hóa ở địa phương trong dạy học Lịch sử ở trường THCS huyện Gia

Bình Error! Bookmark not defined

1.2.1 Thực trạng về khai thác và sử dụng di tích lịch sử nói chung

và di tích lịch sử Lệ Chi Viên nói riêng ở huyện Gia BìnhError! Bookmark not defined

1.2.2 Thực trạng khai thác và sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi

Viên trong dạy học Lịch sử lớp 7 ở trường THCS huyện Gia BìnhError! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: HÌNH THỨC, BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU VỀ

DI TÍCH LỆ CHI VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở

TRƯỜNG THCS HUYỆN GIA BÌNH Error! Bookmark not defined

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam lớp 7

trong chương trình THCS Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vị trí Error! Bookmark not defined

2.1.2 Mục tiêu Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nội dung Error! Bookmark not defined

2.2 Hình thức, biện pháp sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi Viên trong

dạy học lịch sử Việt Nam lớp 7 ở trường THCS huyện Gia Bình, tỉnh

Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

2.2.1 Một số yêu cầu khi sử dụng tư liệu về di tíchError! Bookmark not defined

2.2.2 Sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi Viên trong bài nội khóaError! Bookmark not defined

2.2.3 Sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi Viên trong dạy học lịch sử

địa phương Error! Bookmark not defined

2.2.4 Sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi Viên trong hoạt động ngoại

khóa Error! Bookmark not defined

2.3 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

2.3.1 Mục đích yêu cầu thực nghiệm Error! Bookmark not defined

2.3.2 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined

2.3.3 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nhiều năm trở lại đây, toàn xã hội đã chứng kiến hiện tượng các em học sinh ở các cấp học không hứng thú với môn Lịch sử, không những thế kết quả điểm thi Lịch sử trong các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, tuyển sinh vào đại học điểm rất thấp và ngày càng ít học sinh lựa chọn Lịch sử là môn thi tốt nghiệp Thực trạng đó do nhiều nguyên nhân và cần phải có các giải pháp khắc phục khác nhau, song vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử và giáo dục quan tâm nhằm khơi dậy hứng thú, niềm say mê tìm hiểu về lịch sử của thế giới, dân tộc đối với mỗi học sinh Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học lịch sử nói riêng được Đảng quan tâm chỉ đạo Nghị quyết Hội nghị TƯ 8 khóa XI năm 2013 đã chỉ rõ:

“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy

tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học” Tại Điều 5 Luật giáo dục Việt Nam năm 2005 cũng chỉ rõ:“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Môn Lịch sử với đặc thù: nhiều mốc thời gian, sự kiện, nhân vật…nên học sinh rất khó nhớ, không gian học tập trong nhà trường phần nào khiến các em cảm thấy lịch sử là gì đó rất khô khan, phức tạp Do vậy, một trong những nội dung của đổi mới phương pháp dạy học là thay đổi môi trường học tập không chỉ học lịch sử

trong nhà trường mà học sinh cần được học, tìm hiểu lịch sử ở ngoài nhà trường cụ thể là tại bảo tàng hay tại các di tích lịch sử Ở đó học sinh sẽ thấy được, cảm nhận được, trải nghiệm được những sự việc đã diễn ra trong quá khứ một cách chân thực, sống động nhất Qua đó, người giáo viên thực hiện được chức năng giáo dục truyền thống lịch sử, giáo dục tư tưởng, đạo đức, cảm xúc… Với phương châm

“học mà chơi, chơi mà học” ở các di tích lịch sử sẽ giúp giờ học lịch sử không còn đơn điệu, nhàm chán, nặng nề đối với học sinh

Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan gắn liền với hoạt động thực tiễn VI Lênin đã khái quát quá trình đó trong tác phẩm: Bút ký triết học như sau: "từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức hiện thực khách quan Bằng phương pháp giáo dục trực quan sinh động tại bảo tàng, di tích học sinh được trải nghiệm thông qua các hiện vật, tư liệu, hình ảnh… giúp các em phát huy được tính chủ động trong học tập và kiến thức lĩnh hội được

sẽ sâu sắc, ý nghĩa hơn

Tư liệu về di tích Lệ Chi Viên nơi đã xảy ra vụ án oan động trời của dòng họ Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi và vợ là Lễ Nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ chưa thật sự được quan tâm khai thác và sử dụng trong dạy học lịch sử cho học sinh THCS nói chung và học sinh ở các trường THCS huyện Gia Bình nói riêng

Xuất phát những những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Khai thác và

sử dụng tư liệu về di tích Lệ Chi Viên trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 7 ở trường THCS huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh” làm đề tài nghiên cứu cho luận

văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Giáo dục, bồi dưỡng cho học sinh là vấn đề phức tạp đòi hỏi cả hệ thống cùng tham gia phối hợp thực hiện gồm: nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó có bảo tàng, di tích với tư cách là một bộ phận tạo thành của giáo dục và chính là

phương tiện trực quan trong dạy học Do vậy đã có rất nhiều tài liệu trong và ngoài nước đề cập đến

2.1 Tài liệu nước ngoài

2.1.1 Tài liệu về lý luận dạy học

Các công trình nghiên cứu về giáo dục tâm lý học của Liên Xô (cũ) như:

của tác giả M Alêxêep “Phát triển tư duy học sinh”, của M Sác-đa-cốp trong quyển “Tư duy học sinh”; “Những cơ sở lý luận dạy học” do B.P Exipôp chủ

biên…đã khẳng định cơ sở tâm lý của nhận thức trực quan sinh động trong học tập lịch sử, có thể thực hiện việc tạo biểu tượng về các sự vật, hiện tượng bằng cách tổ chức cho học sinh tri giác các di tích lịch sử và các di sản văn hóa, cùng với nó phải tổ chức cho học sinh tham quan và học tập tại di tích lịch sử, xem đây là một công tác quan trọng của nhà trường Những công trình nghiên cứu trên đã đi sâu vào tìm hiểu, phân tích các nguyên tắc, biện pháp tiến hành học tập trên cơ sở các di tích Đây có thể nói là cơ sở ban đầu,

là nền tảng bổ ích cho việc dạy học nói chung và việc xác định những nguyên tắc, biện pháp học tập tại di tích lịch sử nói riêng

Tiến sĩ giáo dục Liên Xô I.F.Kharlamop trong cuốn “Phát huy tính tích cực

học tập của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục Hà Nội,1979 đã nhấn mạnh:

“Lời nói sinh động của giáo viên kết hợp với tính trực quan có hiệu quả to lớn trong việc dạy học… Nó còn góp phần rèn luyện tư duy, phân tích cho các em nhìn thấy bản chất của các đối tượng và hiện tượng ẩn sau các hình thức và biểu hiện bề ngoài, kích thích tính ham hiểu biết của các em”

Trong cuốn “Các phương pháp sư phạm”, NXB Thế Giới, Hà Nội, 1999,

GuyPalmade đã nhấn mạnh việc dạy học phải bắt đầu từ trực quan nhằm tạo ra trong

óc trẻ một biểu tượng bền vững Đặc điểm của phương pháp này là cung cấp cho học sinh, trong phạm vi có thể những dữ kiện dễ quan sát, dễ lĩnh hội

B.P Epixốp trong “Những cơ sở của lý luận dạy học”, NXB Giáo dục, Hà

Nội, 1971, đề cập đến những cơ sở tâm lý của nhận thức trực quan sinh động trong học tập lịch sử

2.1.2 Tài liệu về giáo dục lịch sử

Trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” của tiến sĩ

N.Đ Đairi – nhà giáo dục lịch sử của Liên Xô trước đây, đã nêu lên quan niệm

về cách tổ chức nghiên cứu, dạy học nơi xảy ra sự kiện lịch sử là một trong những điều kiện của hoạt động dạy và học để hình thành tư duy độc lập của học sinh, chính tính cụ thể, tính hình ảnh của sự kiện có giá trị lớn lao cho phép hình dung lại quá khứ

A.A Vaghin, nhà nghiên cứu phương pháp dạy học Liên Xô trước đây,

trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” - NXB

Matxcova, 1972 (tài liệu dịch ĐHSP Hà Nội) đã đề cập đến các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử như vai trò của đồ dùng trực quan, vị trí, vai trò, cách sử dụng tài liệu địa phương trong khoá trình lịch sử phổ thông

N.K.Crupxcaia coi công tác tham quan, học tập tại di tích lịch sử - văn hóa là một công tác quan trọng trong nhà trường, là cách dạy cho học sinh đọc cuốn sách trong cuộc sống qua những trải nghiệm thực tế

I.Ia.Lence với “Phát triển tư duy học sinh trong dạy học lịch sử”, NXB Giáo

dục, Hà Nội, 1982 cũng đã chỉ ra rằng dạy học có sử dụng đồ dùng trực quan sẽ là

cơ sở để diễn ra sự tái hiện tri thức và phương pháp hoat động Ông khẳng định sự cuốn hút của các phương tiện thông tin tạo hình trực quan có ý nghĩa rất quan trọng

F.K.Kôrovkin khi nghiên cứu về “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường

phổ thông” cũng khẳng định vai trò quan trọng của việc sử dụng đồ dùng trực

quan Tính trực quan là phương tiện cơ bản để hình thành kiến thức lịch sử

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, tháng 7/2014, Một số văn bản trong hồ sơ dự thảo

Nghị quyết của Quốc hội về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2007, Lịch sử 7, NXB Giáo dục

3 Nguyễn Thị Thế Bình, 2014 , Con đường hình thành tri thức lịch sử cho học

sinh THPT, NXB Đại học Sư Phạm

4 Nguyễn Văn Cường- BERND MEIER, Một số vấn đề chung về đổi mới

phương pháp dạy học ở trường trung học

5 Nguyễn Thị Côi, 2006, Các con đường, biện pháp nâng cao dạy học lịch sử

ở trường phổ thông, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội

6 Nguyễn Thị Côi, 1998, Bảo tàng lịch sử, cách mạng trong dạy học lịch sử ở

trường phổ thông trung học, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội.

7 Nguyễn Hữu Chí, 1996, Suy nghĩ về việc dạy học lấy người học làm trung

tâm, đổi mới việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm, NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội

8 Hoàng Thanh Hải, 1999, Sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử dân

tộc ở trường Trung học cơ sở, Luận án Tiến sĩ Giáo dục học, Đại học Sư

phạm Hà Nội

9 PGS.TS Vũ Quang Hiển- TS Hoàng Thanh Tú (Đồng chủ biên), 2014,

Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông, NXB Đại

học Quốc gia Hà Nội

10 Trần Bá Hoành, 2001, Lý luận cơ bản về dạy và học tích cực, (Dự án đào tạo giáo viên THCS), NXB Giáo dục, Hà Nôi

11 Quỳnh Cư – Đỗ Đức Hùng, 2009, Các triều đại Việt Nam, NXB Văn hóa –

Thông tin

12 Đại Việt sử ký toàn thư, 1971-1972, NXB Khoa học Xã hội.