Tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỉ năng sống thông qua dạy học môn sinh học ở trường THPT nguyễn thị lợi

Định hướng trên đã được pháp chếhóa trong luật giáo dục phổ thông tháng 12 năm 1998 và được khẳng định lại ởquyết định số 16/2006/QĐ- BGD&ĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đà

MỤC LỤC Trang

A - MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1 Xuất phát từ sự cần thiết giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống ở trường phổ thông 2

2 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông 2

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 3

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

B – NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1 Cơ sở lí luận 4

2 Cơ sở thực tiễn 6

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ (THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI SKKN) 1 Đặc điểm và thực trạng sử dụng sách giáo khoa Sinh học trong hoạt động dạy học 6

2 Vấn đề lồng ghép giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống trong dạy học Sinh học 6

3 Nguyên nhân của thực trạng 7

4 Đưa giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống vào giờ học bộ môn 7

III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN 1 Các nguyên tắc tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống 8

2 Phương pháp tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống 9

III THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 1 Nội dung thực nghiệm sư phạm ……… 18

2 Kết quả thực nghiệm sư phạm 18

C - KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 1 Kết luận 21

2 Đề xuất 22

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

PHỤ LỤC 24

thi đua xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” đối với các trường

trung học phổ thông nói chung và trường THPT Nguyễn Thị Lợi nói riêng.Trong những năm học qua thầy và trò trường THPT Nguyễn Thị Lợi đã cụ thểhóa việc rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh một cách toàn diện và đa dạng Trong cuộc sống hiện nay, học sinh trung học phổ thông đang phải đối mặtvới biết bao thách thức và nguy cơ: lối sống vô tâm, ích kỷ, khép mình, xuhướng gia tăng về bạo lực học đường, dễ sa ngã trước những cám dỗ của đồngtiền, lối sống không lành mạnh, nhiều tệ nạn xã hội Hơn thế nữa trong nềnkinh tế tri thức, cuộc sống hiện đại (về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, khoahọc kĩ thuật, môi trường khí hậu, ) vận động hết sức khẩn trương và chứa đựngnhiều yếu tố khôn lường đòi hỏi thế hệ trẻ là người dân tộc không chỉ làm chủ trithức, rút ngắn khoảng cách về tri thức giữa các vùng miền mà còn phải thực sự

tự tin; phải nắm bắt kịp thời các cơ hội cũng như phải có một số kỹ năng: sốngkhỏe, sống lành mạnh, cập nhật thông tin nhanh nhạy và hội nhập với thế giới vàgóp phần tích cực cho cuộc sống cá nhân và cộng đồng tốt đẹp hơn, nhằm thíchứng với mọi biến động của hoàn cảnh

Hiện nay, lãnh đạo ngành giáo dục cũng như lãnh đạo Nhà trường, các tổ,nhóm bộ môn trường THPT Nguyễn Thị Lợi đã bắt đầu nhìn nhận lại sự thiếuhụt đó của học sinh Việc coi trọng giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năngsống biểu hiện cụ thể ở các hoạt động như: Lồng ghép giáo dục giá trị sống vàrèn luyện kỹ năng sống vào tất cả các môn học, coi đây là nhiệm vụ bắt buộccủa các giáo viên đứng lớp ở mọi cấp học, nhằm giúp học sinh hình thành thếgiới quan, nhân sinh quan, giáo dục nhân cách, các em biết vận dụng các kiếnthức đã học vào giải quyết vấn đề cụ thể của cuộc sống Đồng thời cũng tổ chứccác hoạt động bổ trợ ngoài giờ lên lớp nhằm cung cấp cho học sinh thông tin vềnghề nghiệp, định hướng và tư vấn nghề nghiệp; Tăng cường tổ chức các diễnđàn trao đổi về một số kỹ năng hay nhóm kĩ năng sống chủ yếu: giao tiếp, ứng

xử văn hoá và quan hệ với mọi người; Kỹ năng tư duy tích cực và có được quyếtđịnh đúng đắn; Kỹ năng ứng phó trong mọi tình huống và biết kiềm chế Giúpcác em biết xây dựng kế hoạch; bảo vệ và tự bảo vệ tính mạng và sức khoẻ trướcnhững hiểm hoạ về tai nạn, về ma tuý, về bạo lực, về xâm hại đời sống tinh thần

và thể chất

2 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông

Phát huy tinh thần đổi mới giáo dục của Nghị quyết 4 - khoá VII, Nghị quyết

2 - khoá VIII; hội nghị lần thứ 6 Ban chấp hành trung ương đảng khoá IX (2002)

định hướng: “Phải đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp và các bậc

học, kết hợp tốt học với hành, gắn nhà trường với xã hội Áp dụng những phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh những năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề” Định hướng trên đã được pháp chế

hóa trong luật giáo dục phổ thông tháng 12 năm 1998 và được khẳng định lại ởquyết định số 16/2006/QĐ- BGD&ĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục

và Đào tạo: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học; khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức; vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”

Đổi mới phương pháp giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm là một hướng đinhằm tăng cường lồng ghép giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sốngtrong trường học: Sử dụng giáo án điện tử, giáo cụ trực quan sinh động, các hìnhthức tổ chức thảo luận, chơi trò chơi vận động ngoài trời các em sẽ tự suyngẫm rút ra ý nghĩa bài học Các em sẽ được học các giá trị cơ bản trước, sau đó

sẽ học các kỹ năng dựa trên các giá trị này Đổi mới phương pháp giảng dạynhằm hình thành cho các em cách tư duy linh hoạt, phong thái tự tin khi hòanhập với cộng đồng đồng thời giúp các em sống nhân văn, biết yêu thương và cótrách nhiệm hơn với những người xung quanh và với chính bản thân mình

Xuất phát từ lí do trên tôi lựa chọn đề tài SKKN: “Tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống thông qua dạy học môn Sinh học ở trường THPT Nguyễn Thị Lợi”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn làm cơ sở khoa học cho việcxây dựng các biện pháp và quy trình tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện

kĩ năng sống thông qua dạy học môn Sinh học ở trường trung học phổ thông

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống các phương pháp, biện pháp và quy trình

tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống cho các bài giảng sinhhọc 10, 11 và 12

2 Phạm vi nghiên cứu: Việc tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ

năng sống cần được tiến hành ở mọi cấp học, tùy theo lứa tuổi, giới tính Phạm vi đề tài này chỉ giới hạn trong lứa THPT (15 – 18 tuổi), vì đây là lứa tuổi

có nhiều biến đổi về tâm sinh lý, và cũng vì đây là đối tượng chủ yếu trong nhàtrường phổ thông, đặc biệt là ở trường THPT Nguyễn Thị Lợi Trường được đặttrên đất du lịch sầm uất nhất cả nước – Biển Sầm Sơn, học sinh phải đối mặt vớinhiều thách thức, phức tạp trong cuộc sống

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu lí thuyết: Tổng hợp các tài liệu liên quan, xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài

- Điều tra thực tiễn: Thiết kế và sử dụng các phiếu điều tra học sinh, thăm dò ýkiến giáo viên để tìm hiểu các thực trạng.

- Tìm hiểu đặc điểm tâm lí, thực trạng về giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năngsống của học sinh tại nhà trường

- Quan sát sư phạm: Dự giờ, nghiên cứu giáo án, sổ điểm, bài kiểm tra và vở ghicủa học sinh

- Thực nghiệm sư phạm

- Thống kê toán học

B – NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Giá trị sống là những điều chúng ta cho là quý giá, là quan trọng, là có ýnghĩa đối với cuộc sống của mỗi người Giá trị sống đã trở thành động lực đểngười ta nỗ lực phấn đấu để có được nó Giá trị sống mang tính cá nhân, khôngphải giá trị sống của mọi người đều giống nhau Có người cho rằng “ tiền bạc làtrên hết” Có người cho rằng tình yêu thương mới là điều quý giá nhất trên đời Cóngười coi trọng sự trung thực, hay sự bình yên

Giá trị sống là một hình thái ý thức xã hội, là hệ thống các quan niệm về cáithiện, cái ác trong mối quan hệ của con người với con người Giá trị sống về bảnchất là những quy tắc, những chuẩn mực trong quan hệ xã hội, được hình thành

và phát triển trong cuộc sống, được xã hội thừa nhận Giá trị sống là quy tắc, nó

có vị trí to lớn trong đời sống, và định hướng cuộc sống của mỗi cá nhân, điềuchỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội Những giá trị phổ biếncủa đạo đức thể hiện trong các khái niệm: thiện ác, lẽ phải, công bằng, vănminh, lương tâm trách nhiệm

1.1.2 Định hướng giá trị sống

* Nếu căn cứ vào ý nghĩa xã hội hay cá nhân của những mục đích mà con ngườihướng tới, nhóm các tác giả thuộc trường Đại học giáo dục khi nghiên cứu vềgiá trị sống đã phân chia ra làm 2 loại:

- Định hướng giá trị xã hội: là thái độ, sự lựa chọn các giá trị của cá nhân trongquan hệ với xã hội như lòng thương người, chấp hành luật pháp, lịch sự nơi côngcộng, biết ơn các thế hệ trước

- Định hướng giá trị cá nhân: là thái độ, là sự lựa chọn các giá trị trong mối quan hệvới bản thân như lòng trung thực, sự khiêm tốn, vị tha, yêu cầu cao, chấp nhận thử thách

* Nếu căn cứ vào đối tượng của sự định hướng thì chia giá trị sống như sau:

- Định hướng giá trị vật chất: là thái độ, sự lựa chọn các giá trị của cá nhânhướng tới các giá trị vật chất như tiền bạc, của cải, cách làm giàu

- Định hướng giá trị tinh thần: là thái độ, sự lựa chọn các giá trị của cá nhânhướng tới các giá trị tinh thần như sự thanh thản, tình yêu nghệ thuật, yêuthương con người

Trong phạm vi của đề tài tôi chủ yếu chú trọng vào cách phân chia thứ nhất:Định hướng giá trị xã hội và định hướng giá trị cá nhân cho các em học sinh ởbậc trung học phổ thông, với đối tượng cụ thể là học sinh trường THPT NguyễnThị Lợi

xã hội này Đó là năng lực tâm lý xã hội để đáp ứng và đối phó với những yêucầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày.”

- Theo tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO),

kỹ năng sống gắn với 4 trụ cột của giáo dục đó là:

+ Học để biết: gồm các kỹ năng tư duy như: tư duy phê phán, tư duy sangtạo, ra quyết định giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả…

+ Học để làm: gồm các kỹ năng thực hiện công việc và nhiệm vụ như: kỹnăng đạt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm…

+ Học để cùng chung sống: gồm các kỹ năng xã hội như giao tiếp, thươnglượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông

+ Học làm người: gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng,kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức,tự tin…

Như vậy, kỹ năng sống là tất cả những kỹ năng cần có giúp cá nhân học tập,làm việc có hiệu quả hơn, sống tốt hơn Có hàng trăm kỹ năng sống khác nhau.Tùy theo hoàn cảnh, môi trường sống, điều kiện sống mà người ta cần dạy chohọc sinh những kỹ năng thiết yếu khác nhau Ví dụ: học sinh ở gần sông nước cầnđược dạy kỹ năng bơi lội, đi xuồng, ghe… Hơn là kỹ năng sử dụng các phươngtiện giao thông công cộng Các em đường phố cần được dạy kỹ năng tự bảo vệbản thân, phòng chống xâm hại tình dục, kỹ năng từ chối (khi được mời thử matúy, bỏ học…)

1.3 Điểm giống nhau giữa giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống

- Mục đích: Đều nhằm định hướng, giáo dục học sinh về nhân sinh quan

và thế giới quan duy vật biện chứng, có cách nhìn toàn diện hơn về thế giới vô

cơ và hữu cơ, chống mê tín dị đoan, yêu thiên nhiên, biết sử dụng năng lượngbền vững và chính các em sẽ là những chủ nhân trong chiến dịch chống biến đổi

khí hậu toàn cầu Đồng thời thông qua đó giúp học sinh phát triển nhân cách một

cách hoàn thiện

- Phương pháp: Sử dụng các phương pháp đổi mới trong giáo dục theo

phương châm của Bộ giáo dục và Đào tạo đối với học sinh THPT “Lấy học sinh làm trung tâm”, các bài học thiết kế với tính tương tác cao, tập trung vào sự tư

duy tích cực của học sinh, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi thunhận kiến thức và lĩnh hội các giá trị sống và hình thành kỹ năng sống cơ bản

2 Cơ sở thực tiễn

Tôi đã tiến hành khảo sát trên tất cả các lớp khối tôi dạy tại năm học: 2014 –

2015 và năm học 2015 – 2016 Tất cả các thầy cô giáo trong tổ, nhóm bộ mônđều tham gia dự giờ, góp ý vào đề tài này nên thống nhất cao về giáo án lên lớpcũng như các phần tích hợp Kết hợp ý kiến đánh giá của giáo viên chủ nhiệmcác lớp, trao đổi trực tiếp với học sinh, đồng thời sử dụng các phiếu điều tra,phiếu thăm dò ý kiến học sinh để thu thập các thông tin, số liệu cần thiết làm cơ

sở thực tiễn cho đề tài này

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ (THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI SKKN)

1 Đặc điểm và thực trạng sử dụng sách giáo khoa Sinh học trong hoạt động dạy học

Sách giáo khoa Sinh học phổ thông ở cả hai ban đều được nhóm tác giả viếtsách nghiên cứu, chắt lọc các khái niệm, quy luật về trao đổi chất, năng lượng,cảm ứng, sinh trưởng - phát triển và sinh sản ở cấp độ tế bào, cấp độ cơ thể, cấp

độ trên cơ thể…các thành phần cấu trúc phù hợp với chức năng sinh học, cácquy luật di truyền, tiến hóa, sinh thái học… Mặc dù sách giáo khoa được viếttheo hình thức trình bày rất phong phú, nhiều hình ảnh minh họa, có các lệnhtrong sách giáo khoa nhưng do lượng kiến thức quá lớn mà thời lượng cho mộttiết giảng quá ít nên các kiến thức khoa học trong sách giáo khoa được trình bày

cô đọng, không lý giải đầy đủ các thông tin khoa học, thiếu thông tin bổ sung,rất ít yếu tố hướng dẫn nên gây khó khăn cho học sinh khi độc lập nghiên cứusách giáo khoa để lĩnh hội kiến thức mới và ôn tập kiến thức cũ Chính vì vậy đểphát huy tối đa khối lượng kiến thức có trong sách giáo khoa, vừa có tác dụnggiáo dục giá trị sống và kết hợp rèn luyện kỹ năng sống cơ bản người giáo viênphải biết vận dụng linh hoạt các phương pháp giảng dạy nhằm giúp học sinhbiến những kiến thức rất cơ bản của sách giáo khoa thành kiến thức triển khaisâu rộng, áp dụng được vào đời sống thực tế, đồng thời cũng giúp các em từnhững kiến thức cơ bản, khao học đó xây dựng được thế giới quan, nhân sinhquan đúng đắn qua mỗi tiết học

2 Vấn đề lồng ghép giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống trong dạy học Sinh học.

Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm, kết hợp giữa lý thuyết và tư duylôgic nghiên cứu một cách có hệ thống về các vật sống và giải thích về sự sống trên

Trái Đất Theo tác giả Ngô Văn Hưng trong cuốn “ Sinh học phổ thông trình bày

theo lối mới” của nhà xuất bản Hà Nội năm 2006 thì việc học môn Sinh học giúp

chúng ta hiểu về bản thân chúng ta và những hoạt động của cơ thể

Nghiên cứu các quá trình sống của thế giới vi sinh vật, về sự phản ứng với một

số chất hóa học và cách thức hoạt động của vi sinh vật, con người học được cách đểđẩy lùi hệ lụy do vi sinh vật gây ra Vì vậy giáo viên cần giáo dục cho học sinhcách thức bảo vệ cơ thể chống bệnh tật theo phương thức khoa học, không mê tín

dị đoan

Nghiên cứu về thực vật, động vật con người tìm ra giá trị chữa bệnh của rấtnhiều loài Việc nghiên cứu về sinh sản và sự gia tăng dân số sẽ giúp cho conngười nhận biết được rằng sự ổn định dân số là một sự cần thiết và trách nhiệmcủa giáo viên là phải giúp mọi học sinh cùng nhận thức được điều đó

Nghiên cứu về sự phát triển của sinh vật giúp tạo ra cho học sinh một thếgiwois quan duy vật biện chứng Sự phát sinh và phát triển của sự sống là do sựvận động của các vật chất chứ không phải do thượng đế tạo ra và sắp đặt Từ đógiúp các em có mọt cách nhìn và đánh giá sự vật một cách khách quan

Học sinh học cũng giúp con người kiểm soát dịch bệnh, có những kiến thứcnhất định về bảo quản nông sản, thực phẩm, giảm ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễmkhông khí Nhờ sinh học con người còn tạo được các giá trị thẩm mĩ như kĩthuật bon sai, bể thủy sinh, trồng cây trong công viên, trên đường phố Hơn tất

cả sinh học giúp cho chúng ta hiểu về bản thân mình và thế giới mà chúng tasống trong đó để thay đổi về sự nhận thức trong hệ tư tưởng và trong hành độngvới thực tế thiên nhiên và môi trường, mỗi học sinh sẽ tự tạo ra cho mình những

kỹ năng ứng phó cần thiết với những biến đổi của tự nhiên

Trong xu thế phát triển chương trình và đổi mới quan niệm về sách giáo khoacủa giáo dục phổ thông trong khu vực và trên thế giới, từ năm 2001 bộ giáo dục vàđào tạo nước ta đã thực hiện triển khai việc đổi mới chương trình sách giáo khoacho các bậc học từ tiểu học đến trung học phổ thông Luật giáo dục sửa đổi tháng5/2005 quy định về chương trình giáo dục phổ thông với cách hiểu đầy đủ và phùhợp với xu thế chung của thế giới nên chương trình sách giáo khoa Sinh học trunghọc phổ thông cũng có nhiều thay đổi cả về mục tiêu và nội dung tri thức khoa học

3 Nguyên nhân của thực trạng

Mặc dù việc đổi mới phương pháp dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” đã

được quan tâm, nhân rộng trong những năm qua, nhưng việc tích hợp giữa dạykiến thức và giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống vẫn còn bị xem nhẹ

do sức ép về chương trình, thời gian và không gian của lớp học, thiết bị vàphương tiện dạy học nên giáo viên chỉ lo làm sao truyền tải được hết nội dungkiến thức của bài dạy, còn các hoạt động khác vẫn mang tính hình thức, đối phó

4 Đưa giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống vào giờ học bộ môn

Mặc dù đây là vấn đề đang được xã hội và các cấp bộ ngành quan tâm songtrên thực tế mỗi giờ giảng của giáo viên là 45 phút phải đảm bảo chuẩn kiếnthức bộ môn, nhiều bài quá nặng về kiến thức, có bài nhiều nội dung khác nhau

Số học sinh trên mỗi đơn vị lớp học là quá lớn, vì vậy rất khó cho giáo viên đảm

bảo vừa dạy sâu kiến thức bộ môn vừa tích hợp tốt giáo dục giá trị sống Nhưvậy, nhiệm vụ tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn kỹ năng sống phụ thuộc rấtnhiều vào sự vững vàng về kiến thức và việc vận dụng linh hoạt các phươngpháp giảng dạy của giáo viên bộ môn.

Ngoài những khó khăn chung như các bộ môn khoa học khác, bộ môn sinhhọc có nhiều thuận lợi khi tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năngsống trong giảng dạy vì:

Môn sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm gần gũi với thiên nhiên vàmôi trường, có nhiều kiến thức thực tế và gắn với tất cả các bộ môn khoa học cơbản cũng như các bộ môn khoa học xã hội nên việc gắn môn sinh học với thựctiễn sẽ tạo thêm hứng thú cho các em học sinh tiếp thu bài học và yêu thích bộmôn

Kết luận 1

Để nâng cao chất lượng lĩnh hội tri thức khoa học cho học sinh trong quá trìnhdạy học Sinh học ở trường trung học phổ thông đồng thời kết hợp giáo dục giá trịsống và rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh, kích thích tính độc lập, sự say mê,sáng tạo trong các em, từ đó bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu của họcsinh đòi hỏi người giáo viên phải có nền tảng kiến thức vững vàng, biết vận dụnglinh hoạt các phương pháp trong quá trình dạy học cho phù hợp với nội dung từngbài, từng phần để có thể vừa truyền thụ được một cách hệ thống, logic kiến thức

cơ bản nhưng vẫn tích hợp được việc giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năngsống cho học sinh đáp ứng với yêu cầu của bộ giáo dục và đào tạo

Nhiệm vụ của người giáo viên là định hướng nhiệm vụ học tập, tổ chức cáchoạt động tìm tòi kiến thức thông qua việc rèn luyện các thao tác tư duy, hình thành

và phát triển các giá trị sống cơ bản, rèn luyện các kỹ năng nhất định mà thông quahoạt động nhận thức đạt các em sẽ đạt được

Đối với học sinh trường THPT Nguyễn Thị Lợi nói riêng và học sinh trunghọc phổ thông nói chung, để có thể tự lực nhận thức được các giá trị sống cơ bảnthông qua kiến thức sinh học - một bộ môn khoa học thực nghiệm và việc rènluyện kĩ năng là rất cần thiết, cùng với kết quả điều tra thực tiễn đã chứng minhcác em hoàn toàn có khả năng phát triển giá trị sống, kĩ năng sống và nâng caonăng lực nhận thức, đáp ứng với yêu cầu ngày càng khắt khe trong khâu đổi mớikiểm tra đánh giá để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo

III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

1 Các nguyên tắc tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống

1.1 Đạt được mục tiêu bài học

Mục tiêu các bài học được đặt ra theo hướng tích cực hoá hoạt động của ngườihọc, định hướng giá trị sống, rèn luyện phương pháp tự học dựa trên cơ sở rèn luyệncác kỹ năng tiếp nhận kiến thức trong quá trình dạy học, nên mỗi bài học đều đượcthiết kế theo một lôgic xác định, nhằm đạt được các mục tiêu về kiến thức, giá trị sống,

kỹ năng sống độ nhất định

1.2 Đảm bảo tính lôgic, khoa học và chính xác

Trong quá trình tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng trìnhsống vào bài giảng, các hoạt động cấu thành giá trị sống và kỹ năng sống cần phảiđược thực hiện theo một trật tự nhất định, tuy mỗi bài có những giá trị sống nhấtđịnh, có thể là phổ quát cũng có thể là cụ thể, mỗi phương pháp tổ chức thực hiệnbài giảng để rèn kỹ năng sống có những đặc trưng riêng nhưng đều phải bắt đầu từviệc xác nhận nguồn thông tin về kiến thức cần trình bày sau đó xác định mục đíchnhận thức; bằng các thao tác phân tích - tổng hợp mối quan hệ giữa các thành phầnkiến thức để lựa chọn ngôn ngữ trình bày hiệu quả nhất, cho nên các câu hỏi địnhhướng phân tích nội dung của giáo viên phải rất cụ thể, và có tính gợi mở, có địnhhướng rõ ràng, xác định ngôn ngữ trình bày khoa học nhất để sau khi học sinh thựchiện xong các hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học đồng thời các em tự rút ra đượcnhững giá trị sống cụ thể qua bài học và cấu thành các kỹ năng cần thiết

1.3 Phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh

Để cải thiện chất lượng lĩnh hội kiến thức cho học sinh thì đây là nguyên tắc

cơ bản, các giá trị sống giáo viên định hướng cho học sinh phải gần gũi, dễ hiểu,ngôn ngữ trình bày kiến thức phải rõ ràng, các kỹ năng mà giáo viên đưa vào rènluyện không được quá dễ hoặc quá khó mà phải phù hợp với trình độ nhận thức củacác đối tượng học sinh

1.4 Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập

Các giáo án định hướng giá trị sống, rèn luyện kỹ năng phải được thiết kế

từ dễ đến khó, tạo tính hứng thú cho học sinh tiếp tục nghiên cứu kiến thức sáchgiáo khoa và hoàn thành các bài tập Các bài tập phải có nhiều khả năng pháthuy tính tích cực tìm tòi khám phá kiến thức mới, phát huy tính chủ động, sángtạo của người học, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, huy động được tối đavốn kiến thức thực tế của học sinh phục vụ cho quá trình học tập, thực hiện

nguyên lí giáo dục “ Học đi đôi với hành”, “ Lý luận gắn với thực tiễn”.

1.5 Ngôn ngữ trình bày: Ngắn gọn, súc tích và chính xác

Ngôn ngữ sử dụng phải hết sức chọn lọc sao cho các từ, cụm từ, câu, đoạntrình bày phải ngắn gọn, súc tích, chính xác và chuyển tải đầy đủ nội dung trọngtâm của bài học, thông qua bài học có ý nghĩa giáo dục cao nhưng không gò éphọc sinh tiếp nhận Ngôn ngữ trình bày phải mang tính trọng tâm để giúp họcsinh có thể chính xác hóa được tri thức sinh học phổ thông

2 Phương pháp dạy học tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống

Tích hợp được hiểu là sự kết hợp, lồng ghép các mục tiêu khác nhau thông qua một hoạt động nào đó Phương pháp tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn

luyện kĩ năng sống chính là cách thức, con đường để đạt được các mục tiêu giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống thông qua môn học/ hoạt động

giáo dục

Để tích hợp giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống trong dạy học

Sinh học có thể sử dụng kết hợp các phương pháp dạy học thông dụng trong dạy

học bộ môn Đặc biệt, do tính phức hợp của mục tiêu giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống, một số phương pháp dạy học sau đây thường được sử

dụng: công não (động não), thảo luận nhóm, hoạt động nhóm nhỏ, đóng vai,nghiên cứu tình huống (hay nghiên cứu các trường hợp điển hình), trò chơi…

Do tính đặc tính, quy định của đề tài SKKN, nên tôi chỉ giới thiệu một sốphương pháp cơ bản, chủ yếu được dạy nhiều ở các lớp, khối, tiết dạy thựcnghiệm Các phương pháp khác, các ví dụ khác ở các tiết dạy Sinh 10, 11 và 12các bạn có thể truy cập vào diễn đàn trường THPT Nguyễn Thị lợi hoặc vàogmail: ngohuutu78@gmail.com

Sau đây là một số phương pháp dạy học tích hợp giáo dục giá trị sống và rènluyện kĩ năng sống:

2.1 Phương pháp động não (công não)

2.1.1 Đặc điểm:

Động não (công não) là một kĩ thuật dạy học tích cực, thông qua thảo luận,nhằm huy động những ý tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề, của mọi thànhviên tham gia thảo luận Các thành viên được cổ vũ tham gia một cách tíchcực, không hạn chế các ý tưởng, nhằm tạo ra “cơn lốc” các ý tưởng

Câu hỏi phải giữ vai trò chủ đạo, bám sát nội dung cần đạt được Cần tăngcường các dạng câu hỏi huy động đến khả năng động não của học sinh (như câuhỏi tại sao) Bằng những câu hỏi liên tiếp, xếp theo logic chặt chẽ dẫn dắt họcsinh từng bước đi tới bản chất của các sự việc hiện tượng

- Bước 2 Tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh bằng phương pháp động não.

+ Giáo viên cung cấp liên tiếp cho học sinh hệ thống câu hỏi hoặc tình huống có vấn đề.+ Cho học sinh tự giác trả lời hoặc chỉ định học sinh trả lời Mỗi học sinh trả lờimột hoặc một số câu hỏi

+ Nguồn thông tin cho cả lớp là sự tổng hợp các câu hỏi cùng những câu trả lờitương ứng kèm theo sự bổ sung, kết luận của giáo viên

- Bước 3 GV nhận xét và kết luận.

Ví dụ 1: Khi dạy mục VI Cân bằng nước và tưới nước hợp lí cho cây

trồng, Bài 3 Thoát hơi nước (Trang 19 SGK Sinh học 11 Cơ bản).

(1) Mục tiêu

a Kiến thức

- Giải thích được cơ sở khoa học của vấn đề tưới nước hợp lí cho cây trồng

b Giáo dục giá trị sống

- Xây dựng ý thức quan tâm và tìm hiểu những vấn đề thực tiễn nông nghiệp

c Giáo dục kỹ năng sống

- Chăm sóc cây trồng, tưới nước hợp lí cho cây trồng

- Áp dụng các biện pháp kĩ thuật để nâng cao năng suất cây trồng

- Rèn kĩ năng phân tích, so sánh, khái quát

- Kỹ năng hợp tác và chia sẻ

- Kỹ năng đánh giá người khác

- Kỹ năng vận dụng kiến thức đã học để tìm hiểu thực tiễn

(2) Phương pháp - Vấn đáp, tìm tòi

(3) Phương tiện - Tranh hình

(4) Hoạt động của Giáo viên và Học sinh

Hoạt động của GV & HS Hoạt động 1 (2 phút): Cân bằng nước của cây trồng

GV: + Thế nào là cân bằng nước của cây trồng?

+ Khi bị mất cân bằng nước thì ảnh hưởng như thế nào đến cây trồng?

HS: + hút nhiều hơn thoát → cây úng nước

+ thoát nhiều hơn hút → cây thiếu nước

GV:+ Vậy làm thế nào để đảm bảo cân bằng nước trong cây?

Hoạt động 2 (5 phút): Tưới nước hợp lí cho cây trồng

GV: Thế nào là tưới nước hợp lí?

Yêu cầu HS thảo luận

- Khi nào cây cần tưới nước, thời điểm tưới trong ngày

- Lượng nước tưới hợp lí cần căn cứ vào những yếu tố nào

- Cách tưới như thế nào? (cho học sinh quan sát một số hình ảnh)

- Phân tích câu tục ngữ “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”

* GV định hướng cho học sinh tự ghi nội dung chính.

2.2 Thảo luận nhóm

2.2.1 Đặc điểm:

Thảo luận nhóm được sử dụng rộng rãi nhằm giúp cho mọi học sinh tham giamột cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho các em có thể chia sẽkiến thức, kinh nghiệm, để giải quyết một vấn đề có liên quan đến bài học

Giáo viên chia lớp học thành các nhóm nhỏ có phân công nhiệm vụ cho cácthành viên trong nhóm như nhóm trưởng; thư kí Tùy theo mục đích, yêu cầucủa vấn đề học tập mà các nhóm được phân chia ngẫu nhiên hoặc có chủ định

2.2.2 Quy trình thực hiện gồm các bước sau:

- Bước 1: Giới thiệu cho học sinh cách thức tiến hành thảo luận, các kỹ năng thảo luận, yêu cầu của các kỹ năng và cách thức thực hiện kỹ năng đó.

- Bước 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm.

+ Giao nhiệm vụ cho các nhóm: Giáo viên giao nhiệm vụ (chủ đề) chung cho tất

cả các nhóm hoặc đưa ra một hệ thống nhiệm vụ (chủ đề), trong đó mỗi nhóm có

trách nhiệm giải quyết một chủ đề khác nhau Nên sử dụng phiếu học tập với hệthống câu hỏi định hướng học sinh thảo luận.

+ Giáo viên quan sát, đôn đốc và hướng dẫn các nhóm thảo luận

+ Các nhóm thảo luận, hoạt động này do nhóm trưởng chỉ đạo, thư kí ghichép các ý kiến của các thành viên trong nhóm Giáo viên cần lưu ý sao cho tất

cả các thành viên trong nhóm đều được tham gia thảo luận, đưa ra ý kiến Tránhhiện tượng cục bộ nghĩa là việc thực hiện nhiệm vụ chỉ do 1 hoặc 2 các nhântham gia

- Bước 3 Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận giữa các nhóm

- Bước 4 Giáo viên tổng hợp; đánh giá và kết luận

Ví dụ 2 : Khi dạy mục II Lên men lăctic, Bài 24 Thực hành lên men lăctic

và etilic (Trang 97 – 98 SGK Sinh học 10 cơ bản).

(1) Mục tiêu:

a Kiến thức

- Đặt được thí nghiệm và quan sát được hiện tượng lên men lăctic

- Giải thích được các hiện tượng xảy ra trong quá trình len men lăctic

b Giáo dục giá trị sống

- Trong phần thảo luận, học sinh được phát biểu ý kiến của mình, tranh luận

với các nhóm khác, như vậy giáo viên đã tạo nên được một bầu không khí cótính giáo dục, giúp học sinh cảm thấy bản thân có giá trị Khi có mâu thuẫn xảy

ra bên cạnh việc tổ chức học sinh giải quyết mâu thuẫn, giáo viên chú trọng việcgiáo dục cho học sinh biết tôn trọng, lắng nghe ý kiến của người khác

- Từ quá trình lên men lăctic, giáo viên nhấn mạnh trong cơ thể người khithiếu hụt O2 cung cấp cho các tế bào cơ, sẽ xảy ra quá trình hô hấp yếm khí, cũnggiải phóng nhiều axit lactic, gây đau cơ Vì vậy, cần có chế độ lao động hợp lý,tránh làm nhiều việc nặng trong thời gian ngắn

c Giáo dục kỹ năng sống

- Kỹ năng động não, tư duy, logic để trả lời câu hỏi

- Kỹ năng giải quyết tình huống có vấn đề giúp học sinh trả lời câu hỏi bốc thămđược

- Kỹ năng tự tin khi trình bày câu trả lời trước lớp

- Kỹ năng tự nhận thức bản thân: nhận thức được những thao tác đúng, cầnphải làm và những điều cần tránh khi làm muối dưa, cà ở gia đình

- Kỹ năng kiềm chế cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn trong quá trình thảoluận

(2) Phương pháp: - Thảo luận nhóm

(3) Phương tiện: - Dụng cụ và vật liệu thí nghiệm cần thiết

(4) Hoạt động của Giáo viên và Học sinh

Hoạt động của GV và HS Hoạt động 1: Thảo luận

- GV tổ chức hướng dẫn HS thực hành lên men lăctic

GV yêu cầu đại diện nhóm trình bày cách tiến hành thí nghiệm GV nhậnxét, kết luận, hướng dẫn: cách tiến hành, quan sát thí nghiệm và ghi kết quả.

- GV yêu cầu các nhóm giải thích kết quả nhóm mình thu được

- Sau khi kết thúc phần thực hành lên men lăctic, trong phần thảo luận, GVchia lớp thành 6 nhóm, mỗi nhóm bôc thăm nhận được một câu hỏi tư duy 1

Vì sao sữa chua chuyển từ trạng thái lỏng sang đông sệt và có vị chua khi làmsữa chua?

2 Người ta nói sữa chua là một loại thực phẩm rất bổ dưỡng có đúngkhông? Tại sao?

3 Khi muối dưa người ta thường cho thêm một ít nước dưa cũ, 1 - 2 thìađường để làm gì? Tại sao khi muối dưa, người ta thường phải đổ ngập nước

6 Nếu dưa để lâu sẽ bị khú Vì sao?

Sau 4 phút, GV gọi đại diện các nhóm lên bốc thăm câu hỏi và trả lời, cácnhóm khác nhận xét Trong quá trình trả lời câu hỏi, các nhóm có thể có ýkiến trái ngược nhau giúp cho buổi thảo luận sôi nổi,chuyển thành mức độcao hơn là tranh luận GV phải khéo léo hướng dẫn HS tìm ra đáp án đúng vàkết luận, cho điểm từng nhóm

2.3 Phương pháp đóng vai

2.3.1 Đặc điểm:

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành “ Làm thử” một sốcách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định Đây là phương pháp giảngdạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vàomột sự kiện cụ thể mà các em quan sát được

2.3.2 Quy trình thực hiện

- Bước 1 Giáo viên đưa ra các tình huống hoặc chủ đề của bài học

- Bước 2 Giáo viên Tổ chức hoạt động học tập cho học sinh thông qua phương pháp đóng vai

+ Giáo viên phân vai cho học sinh tùy theo ngoại hình, tính cách và khả năngdiễn xuất, hoặc cho học sinh tự phân vai

+ Giáo viên cung cấp kịch bản liên quan đến nội dung bài học sau đó phổbiến cho học sinh Kịch bản có thể là một tình huống cụ thể hoặc là các nhân vật

cụ thể Thông thường nhiệm vụ chính của các nhân vật phải được giáo viên cungcấp từ giờ học trước để các em chuẩn bị Ngoài nội dung chính giáo viên đãchuẩn bị (thường là hệ thống câu hỏi), giáo viên nên khuyến khích sự sáng tạo ởhọc sinh liên quan đến kiến thức bài học cũng như liên quan đến việc rèn luyện

kĩ năng

+ Trong giờ học, học sinh diễn xuất sao cho vừa thể hiện được nội dung trongkịch bản, vửa sáng tạo.

+ Các thành viên còn lại ở dưới lớp chú ý quan sát, đưa ra phương án giải quyết

và đánh giá

- Bước 3 Nhận xét; đánh giá và kết luận Đánh giá về:

+ Về kiến thức: Phương án giải quyết hợp lý (phương án đúng)

+ Về kĩ năng: Kĩ năng diễn xuất như kĩ năng trình bày; kĩ năng thu hút khángiả, sự tự tin vào chính mình, …

Ví dụ 3: Khi dạy mục II 2 Ba con đường lây truyền HIV, Bài 30 Sự

nhân lên của virut trong tế bào chủ (Trang 120 SGK Sinh học 10 cơ bản).

(1) Mục tiêu

a Kiến thức

- Trình bày được các phương thức lây truyền của HIV

b Giáo dục giá trị sống

- Tôn trọng giá trị bản thân, biết cách từ chối những hành vi dụ dỗ, chống lại

sự ép buộc, lừa gạt quan hệ tình dục không an toàn tiêm trích ma túy…

c Giáo dục kỹ năng sống

- Kỹ năng giải quyết tình huống để đưa ra cách giải quyết hợp lý

- Kỹ năng tái hiện kiến thức đã học về các phương thức lây truyền HIV để từ

đó quyết định hướng giải quyết

- Kỹ năng đóng vai

- Kỹ năng tự tin, thể hiện trước lớp

- Kỹ năng đánh giá kết quả tương lai của các hành động hiện tại cho bản thân vàngười khác

- Kỹ năng hợp tác và làm việc theo nhóm, lắng nghe ý kiến của các thànhviên trong nhóm để đưa ra cách xử lý tình huống

- Kỹ năng quản lý thời gian: trong thời gian 3 phút, các nhóm vừa phải suynghĩ hướng giải quyết,vừa phân vai diễn vì vậy phải có cách quản lý thời gianhợp lý mới hoàn thành được mục tiêu

(2) Phương pháp: - Đóng vai

(3) Phương tiện: - Chuẩn bị sân khấu, trang phục

(4) Hoạt động của Giáo viên và Học sinh

Hoạt động của GV và HS

- Sau khi tìm hiểu về các phương thức lây truyền HIV, GV đặt ra tìnhhuống yêu cầu 3 nhóm đưa ra phương án giải quyết tình huống bằng cáchđóng vai

* Tình huống: Vinh là một học sinh lớp 12 Một ngày nọ, khi đang ôn bài

trong công viên, Vinh phát hiện một tên cướp giật đồ của người đi đường,Vinh đã dũng cảm lao ra bắt tên cướp và giao cho cơ quan công an Trong quátrình bắt cướp, cả hai giằng co và chảy rất nhiều máu Sau khi bị bắt, tên cướpđược cơ quan công an đưa đi xét nghiệm máu và kết quả dương tính với HIV + Theo em, Vinh phải làm gì trong trường hợp này?

Các nhóm có 3 phút chuẩn bị và 3 phút để diễn phương án giải quyết GVgọi một số thành viên trong lớp nhận xét, GV tổ chức hướng dẫn HS thảoluận, nhận xét, chấm điểm từng nhóm theo thang điểm như sau

+ Phương án giải quyết hợp lý: 7 điểm

+ Đóng vai, diễn xuất tốt, thu hút khán giả: 3 điểm

Tổng điểm tối đa: 10 điểm

Nhóm nào có điểm số cao nhất sẽ giành chiến thắng

Từ câu chuyện của Vinh, GV yêu cầu HS rút ra nhận xét về hành động củaVinh là hành động dũng cảm hay liều mạng? Nếu là em, em sẽ xử lý tìnhhuống đó như thế nào? HS đưa ra nhiều phương án trả lời GV hướng dẫn để

HS nhận xét và rút ra bài học về cách tự bảo vệ bản thân phòng tránh HIV

* GV cho học sinh ghi 3 con đường lây truyền HIV/AIDS.

2.4 Phương pháp trò chơi

2.4.1 Đặc điểm:

Trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn đề hay thựchiện những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một trò chơinào đó Cùng với học tập, giao lưu với bạn bè, vui chơi cũng là một nhu cầu củathanh thiếu niên học sinh Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chứccho thanh thiếu niên vui chơi một cách hợp lí, lành mạnh thì đều mang lại hiệuquả giáo dục Qua trò chơi, lớp trẻ không những được phát triển về các mặt trítuệ, thể chất, thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất và hành vi tíchcực Chính vì vậy, trò chơi được sử dụng như là một phương pháp dạy học quantrọng

2.4.2 Quy trình thực hiện:

- Bước 1 Giáo viên lựa chọn nội dung bài học và lựa chọn trò chơi.

+ Giáo viên lựa chọn trò chơi tùy theo độ tuổi, trình độ hiểu biết, tâm sinh lýcủa học sinh (trò chơi xin chữ kí; trò chơi cướp cờ; trò chơi nhanh tay nhanhmắt )

- Bước 2 Giáo viên phổ biến thể lệ trò chơi và lựa chọn các thành phần tham gia trò chơi.

+ Quản trò: Là người phát hiệu lệnh chơi đồng thời cũng là người giám sáttrong suốt thời gian diễn ra trò chơi, phát hiện những trường hợp vi phạm luậtchơi

+ Người chơi: Có trách nhiệm chấp hành luật chơi, phối hợp với các thànhviên khác (nếu chơi theo nhóm) và tuân thủ theo các hiệu lệnh của quản trò.+ Ban giám khảo: Là người chấm điểm, phân thắng bại trong mối trò chơi.Ban giảm khảo có thể là quản trò hoặc chính là những thành viên còn lại tronglớp Ban giám khảo làm việc dưới sự hướng dẫn của giáo viên

- Bước 3 Giáo viên tổ chức hoạt động học tập thông qua phương pháp trò chơi.

+ Giáo viên đưa ra những mục tiêu cần đạt được thông qua phương pháp tròchơi cả về kiến thức lẫn kĩ năng