TÀI LIỆU THAM KHẢO tư TƯỞNG hồ CHÍ MINH về TÍN NGƯỠNG tôn GIÁO VÀ sự vận DỤNG CỦA ĐẢNG TA TRONG sự NGHIỆP đổi mới HIỆN NAY

Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo là một bộ phận cấu thành quan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh – tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta, soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi. Cùng với chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho Đảng và Nhà nước ta đề ra quan điểm, chính sách tôn giáo; là cơ sở khoa học cho mỗi cán bộ, đảng viên nâng cao nhận thức và năng lực giải quyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáo trong thực tiễn.

MỞ ĐẦU

Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo là một bộ phận cấu thànhquan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh – tài sản tinh thần to lớn của Đảng vàdân tộc ta, soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi Cùngvới chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo lànền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho Đảng và Nhà nước ta đề ra quan điểm,chính sách tôn giáo; là cơ sở khoa học cho mỗi cán bộ, đảng viên nâng caonhận thức và năng lực giải quyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáo trong thực tiễn

Việt Nam là quốc gia đa tín ngưỡng tôn giáo, tín ngưỡng tôn giáo chi phốisâu sắc đời sống tinh thần của một bộ phận nhân dân theo cả hai chiều hướng tíchcực và tiêu cực Nhận thức đúng đắn vị trí của vấn đề tôn giáo, Đảng ta ngay từ khimới ra đời đã xác định vấn đề tôn giáo là vấn đề chiến lược có tầm quan trọng đặcbiệt Qua các giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, chiến tranh giảiphóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa, nhờ có đường lối đúng đắn trongcông tác tôn giáo, Đảng ta đã phát huy được khối đại đoàn kết toàn dân, trong đóđồng bào theo các tôn giáo, là nhân tố quyết định đối với thắng lợi của cách mạngnước ta

Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, bùng nổ thông tin và thực hiện đườnglối đối ngoại chủ động hội nhập quốc tế, tôn giáo nước ta chịu ảnh hưởng lớn hơncủa tình hình tôn giáo thế giới và đang có chiều hướng phát triển khá phức tạp Cụthể: nhu cầu tín ngưỡng tôn giáo của nhân dân có xu hướng gia tăng; hoạt động củacác tổ chức tôn giáo tiếp tục diễn ra phức tạp; các thế lực thù địch triệt để lợi dụngvấn đề tín ngưỡng tôn giáo để kích động, chống phá cách mạng Việt Nam… Tất cảnhững tác động đó đã làm cho ảnh hưởng của tín ngưỡng tôn giáo đến mọi mặt đờisống xã hội tăng lên Bên cạnh đó, thực trạng nhận thức, việc nghiên cứu, quán triệt,vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo vào thực hiện công tác tôngiáo của đội ngũ cán bộ, đảng viên nói chung vẫn còn một số những thiếu sót hạn

chế nhất định, chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ Trong điều kiện đó, Đảng ta

vẫn khẳng định vấn đề tôn giáo là vấn đề chiến lược có tầm quan trọng đặc biệt.

Với ý nghĩa đó, nghiên cứu làm rõ nội dung “Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín

ngưỡng tôn giáo và sự vận dụng của Đảng ta trong sự nghiệp đổi mới hiện nay”

là vấn đề cần thiết và cấp bách cả về mặt lý luận và thực tiễn

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo

Một tư tưởng, một học thuyết xuất hiện bao giờ cũng có nguồn gốc hình thành

và phát triển Việc xác định đúng nguồn gốc nói chung, cơ sở lí luận nói riêng đối với

sự hình thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo sẽ cho phépchúng ta hiểu rõ hơn thực chất nội dung và sự phát triển sáng tạo của Người so vớicác nhà tư tưởng tiền bối và đương thời khác

Trước hết, khi nghiên cứu nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡngtôn giáo cần nhận thấy một đặc điểm lớn của quá trình hình thành và phát triển tưtưởng Hồ Chí Minh nói chung , về tín ngưỡng tôn giáo nói riêng là các tư tưởng đóđều luôn hướng đến mục đích tối cao là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp,giải phóng xã hội và giải phóng con người Quá trình hình thành tư tưởng củaNgười luôn gắn với thực tiễn đấu tranh giai cấp và dân tộc ở nước ta; trong điềukiện thế giới chia thành hai hệ thống là: xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa đốilập nhau quyết liệt; trong điều kiện vấn đề tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam vốn đadạng, phức tạp và có tính cách khá tiêu biểu trong sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáocủa một quốc gia đa tộc người, có lịch sử lâu đời… Bởi thế, Người không lệ máymóc vào tư tưởng của các nhà kinh điển mà luôn vận dụng sáng tạo vào điều kiện

cụ thể của Việt Nam Đó là những đặc điểm có ý nghĩa quy định tính mục đíchcũng như nội dung tư tưởng của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo và cũngchính điều đó đã tạo nên sự độc đáo của tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôngiáo

Nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo suy rộng ra cũngchính là nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, trong đó trực tiếp nhất là

những giá trị tư tưởng truyền thống văn hóa của dân tộc, bao hàm cả giá trị văn hóacủa các tín ngưỡng tôn giáo; cách ứng xử, giải quyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáotrong xã hội ( cả ở Việt Nam và trên thế giới) mà sinh thời Hồ Chí Minh tiếp nhận.Bên cạnh đó, quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về tín ngưỡng tôn giáo là cơ

sở lý luận trực tiếp tạo nên thế giới quan, phương pháp luận khoa học và cáchmạng cho tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo Theo đó, có thể tiếp cậnnguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo gồm các yếu tố sau

Tư tưởng Hồ Chí minh về tín ngưỡng tôn giáo có sự kế thừa một cách xuất sắc những giá trị truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, của nhân loại, trong

đó có những giá trị của các tín ngưỡng tôn giáo.

Đối với văn hóa dân tộc, Hồ Chí Minh đã tiếp thu rất sớm và sâu sắc truyền

thống kiên cường, bất khuất, cần cù, coi trọng đạo lý, yêu hòa bình, truyền thốngđoàn kết gắn bó cộng đồng làng nước… trong đó, nổi bật hơn cả là chủ nghĩa yêunước Việt Nam để hình thành tư tưởng của mình nói chung, về tín ngưỡng tôn giáonói riêng Chính chủ nghĩa yêu nước là động lực để Hồ Chí Minh tìm đường cứunước, là cơ sở quan trọng, là đích hướng tới để Người nhận thức, đánh giá, giảiquyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáo với mục đích tối cao là đoàn kết, tập hợp lựclượng để giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và nhân loại Với Người, giảiquyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáo như thế nào đó để có thể đoàn kết, tập hợp quầnchúng nhân dân lao động, không phân biệt tín ngưỡng tôn giáo đứng lên làm cáchmạng, xây dựng cuộc sống độc lập – tự do – hạnh phúc thì đều cần thiết và đúngđắn cả Với điểm hội tụ đó, Người đã tìm thấy những giá trị văn hóa, đạo đức trongcác tín ngưỡng tôn giáo, điểm đại đồng giữa tín ngưỡng tôn giáo và chủ nghĩa xãhội Bên cạnh đó, Người cũng chịu ảnh hưởng nhất định của các giá trị văn hóa,đạo đức của các tín ngưỡng tôn giáo Bởi lẽ, sinh ra và lớn lên ở một nước mà hàngnghìn năm Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo dung hợp trong tư tưởng và thực tiễn,nhất là xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước Do vậy, trước khi trở thànhnhà mácxít là thì “ chất nhà Nho” là một bộ phận cấu thành hết sức quan trọng

trong nhân cách của Hồ Chí Minh, là một cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

về tín ngưỡng tôn giáo

Đối với văn hóa phương Đông, Người tiếp thu ngay từ thủa ấu thơ và trong

suốt quá trình hoạt động cách mạng sau này nhất là văn hóa Trung Hoa và Ấn Độ.Người đã có mười năm học chữ Nho, chịu ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo của giađình, xã hội, nhất là mảnh đất hiếu học – xứ Nghệ quê hương của Người Sau này,trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Hồ Chí Minh vẫn thường sử dụng các kháiniệm của Nho giáo theo cách mới, nội dung mới để tuyên truyền vận động nhândân Người cũng chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo qua môi trường xã hội, giađình, nhất là bà ngoại của Người – cụ Nguyễn Thị Kép và cụ thân sinh NguyễnSinh Sắc…các yếu tố đó hiển nhiên ảnh hưởng đến tư tưởng của Người về tínngưỡng tôn giáo

Đối với văn hóa phương Tây, Hồ Chí Minh luôn biết tiếp thu những giá trị

văn hóa tiến bộ Ngay khi ở trong nước, Người đã tìm hiểu văn hóa Pháp và khixuất dương sang phương Tây, Người càng có điều kiện tiếp thu các giá trị văn hóavăn minh của các nước phương Tây, nhất là yếu tố lí tính và khoa học trong cáckhoa học tự nhiên và các giá trị văn hóa đạo đức trong các tôn giáo phương Tâynhư Thiên Chúa giáo, Hồi giáo…để làm phong phú thêm hành trang tư tưởng củamình trong đó có tư tưởng về tín ngưỡng tôn giáo

Như vậy, trước khi trở thành người Cộng sản, ở Hồ Chí Minh đã tiếp thunguồn tư tưởng như: Tư tưởng văn hóa truyền thống, tâm lý dân tộc, các tínngưỡng tôn giáo Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo, tư tưởng cách mạng tư sản phươngTây, học thuyết Tôn Dật Tiên…Đặc tính về nguồn gốc tư tưởng này đã ảnh hưởngrất lớn và tạo nên những nét đặc sắc của tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôngiáo: coi tín ngưỡng tôn giáo là văn hóa, nhận chân được giá trị văn hóa, đạo đứccủa tôn giáo – sự khoan dung, độ lượng, tinh thần đoàn kết không phân biệt tínngưỡng tôn giáo; chính sách tôn giáo linh hoạt, mềm dẻo nhằm tập hợp được rộngrãi quần chúng theo Đảng làm cách mạng

Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo có sự kế thừa những luận điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, trực tiếp nhất là tư tưởng về tín ngưỡng tôn giáo tạo nên

thế giới quan, phương pháp luận khoa học và cách mạng cho tư tưởng của Hồ Chí Minh nói chung, về tín ngưỡng tôn giáo nói riêng.

Đây là yếu tố quy định sự phát triển về chất – bản chất giai cấp, tính khoahọc và cách mạng của nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo

Năm 1920 – sự kiện lịch sử quan trọng – Hồ Chí Minh tiếp xúc với Luận cương về

vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin Từ đây, Hồ Chí Minh đã đứng trên lập

trường của chủ nghĩa Mác – Lênin để hình thành, phát triển tư tưởng đúng đắnsáng tạo của mình về con đường cách mạng Việt Nam, trong đó có việc xem xét,giải quyết vấn đề tín ngưỡng tôn giáo phù hợp với điều kiện lịch sử của Việt Nam

và yêu cầu của thời đại

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo là kết quả của sự vận

dụng đúng đắn và phát triển sáng tạo những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác –Lênin về tín ngưỡng tôn giáo vào điều kiện cụ thể của nước ta; đồng thời đó còn làkết quả của quá trình kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tín ngưỡng tôngiáo, văn hóa tốt đẹp của dân tộc và nhân loại trong lich sử phù hợp với truyềnthống của dân tộc và yêu cầu của thời đại Các yếu tố đó không tác động riêng rẽ

mà tác động trong mối quan hệ biện chứng thông qua sự thâu hóa, tiếp biến rấtsáng tạo của Hồ Chí Minh trước đòi hỏi của thực tiễn đấu tranh cách mạng củaViệt Nam nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và giảiphóng con người

Có nhiều cách tiếp cận, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôngiáo, nhưng có thể tiếp cận, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôngiáo trên các nội dung chính sau đây:

Một là, quan niệm, đánh giá của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo.

Trung thành với những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin đối vớinhững vấn đề cơ bản về nguồn gốc, bản chất, tính chất, chức năng, lập trường,phương pháp giải quyết vấn đề tôn giáo, Hồ Chí Minh còn tiếp cận tín ngưỡng tôngiáo dưới góc độ xã hội học văn hóa, chỉ ra khía cạnh giá trị văn hóa, đạo đức của tínngưỡng tôn giáo, sự trựng hợp giữa mục tiờu, lý tưởng của tín ngưỡng tôn giáo và chủnghĩa xó hội Từ đó, Người quan niệm tín ngưỡng tôn giáo như là một di sản văn hoá

của loài người Người nói: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loàingười mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học,tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở

và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là vănhoá”1

Chính từ quan niệm đó, Hồ Chí Minh đã có những nhận xét khá lý thú vềnhững tôn giáo ở Việt Nam: “Những tôn giáo chính ở nước ta là đạo Phật và đạoThiên Chúa Phật Thích Ca là người quý tộc, Người đã bỏ hết công danh phú quý

để đi cứu vớt chúng sinh Tức là cứu vớt những người lao động nghèo khổ ChúaGiêsu là người lao động Người vui lòng hy sinh tính mạng của mình để cứu vớtnhững người lao động nghèo khổ chống lại bọn Pharidiêng tức là bọn bóc lột Mụcđích cao cả của Phật Thích Ca và Chúa Giêsu đều giống nhau: Thích Ca và Giêsuđều muốn mọi người đều có cơm ăn, áo mặc, bình đẳng, tự do và thế giới đạiđồng”2

Từ đó, Hồ Chí Minh đã tìm thấy trong tín ngưỡng tôn giáo có những giá trịvăn hóa, đạo đức nhất định phù hợp với xã hội mới mà chúng ta đang xây dựng.Theo đánh giá của Người, tôn giáo có những nội dung mang tính nhân nghĩa, nhânvăn phù hợp với chế độ ta, cần kế thừa, phát huy Người luôn nêu cao tinh thầnhướng thiện, phân biệt chính – tà ( thiện – ác) Người cho rằng, bất kỳ tôn giáo nàocũng đều hướng thiện Người còn chỉ ra các ưu điểm cụ thể của các tôn giáo như: ĐạoKhổng có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân; đạo Thiên Chúa có lòng nhân áicao cả; đạo Phật có lòng từ bi hỷ xả…đó chính là những giá trị nhân văn của nhânloại cần được bảo vệ, giữ gìn và phát triển Đó cũng là ước muốn của các tín đồ tôngiáo, cũng như của tất cả mọi người trên trái đất này và cũng là của chính nhữngngười cộng sản Làm cách mạng để cứu nước, cũng là để cứu mình, để được tự do thờphụng, cúng lễ, cầu nguyện, xây dựng cuộc sống thanh bình, ấm no, hạnh phúc cũng

là làm theo mong muốn của Đức Chúa, Đức Phật… là thiện Chính từ tư duy đó Hồ

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội,1995, tr.431.

2 Viện nghiên cứu tôn giáo, Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng, Nxb KHXH H, 1998, tr 293.

Chí Minh đã đưa ra một giả thuyết táo bạo: “nếu các bậc giáo chủ của các tôn giáonhư Giêsu, Thích Ca… sinh ra trong hoàn cảnh hiện nay thì chắc các Ngài cũng sẽđấu tranh vì người nghèo như những người cộng sản”3 Hồ Chí Minh luôn giải thíchcho đồng bào tôn giáo hiểu, tôn giáo không đối lập với Tổ quốc, không đối lập với lýtưởng cộng sản Trong thư gửi Giám mục Lê Hữu Từ ngày 2/3/1947, Người viết: “Đường lối của Chính phủ gồm 3 mục tiêu sau đây:

1 Giải phóng nhân dân khỏi đói rét ( khổ sở) và khỏi rốt

2 Đem lại cho nhân dân tự do, tự do sống, tự do tín ngưỡng

3 Bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc

Nếu cộng sản mà thực hiện những việc trên đây thỡ Tụi tin chắc rằng mọingười sẽ chấp nhận thứ cộng sản đó”4

Hồ Chí Minh nhiều lần nói với đồng bào tín hữu rằng, mục tiêu của ĐứcChúa, Đức Phật không khác gỡ mục tiờu của những người xó hội chủ nghĩa Từ

đó Người có cách lý giải khác nhau cho các tín đồ theo các tôn giáo sao cho hợpvới lòng dân Đến với tín đồ Phật giáo, Người nói: “Đức Phật là đại từ, đại bi,cứu khổ cứu nạn, muốn cứu chúng sinh ra khỏi khổ nạn, Người phải đấu tranhdiệt lũ ác ma Nay đồng bào ta đại đoàn kết, hy sinh của cải xương máu, khángchiến đến cùng, để đánh tan thực dân phản động, để cứu quốc dân ra khỏi khổ nạn,

để giữ quyền thống nhất và độc lập Tổ quốc Thế là chúng ta làm theo lòng đại từ,đại bi của Đức Phật Thích Ca, kháng chiến để đưa giống nòi ra khỏi cái khổ ải nôlệ”5 Đến với đồng bào theo đạo Công giáo, Người nói: “Chúa Cơ đốc hy sinh đểcứu loài người khỏi ách nô lệ và đưa loài người về hạnh phúc, bình đẳng, bác ái, tự

do Chúng ta kháng chiến cứu nước, thi đua tăng gia sản xuất và tiết kiệm, cải cáchruộng đất làm cho người cày có ruộng, tín ngưỡng tự do Như thế là việc làm củaChính phủ và nhân dân ta đều hợp với tinh thần Phúc âm”6

3 Trần Tam Tỉnh, Thập giá và lưỡi gươm, Nxb trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 1988, tr 79.

4 Viện nghiên cứu tôn giáo, Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng, Nxb KHXH H, 1998, tr 190.

5 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG, Hà Nội, 1996, tr.197.

6 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG, Hà Nội, 1996, tr.197.

Từ đó, Người chủ trương khai thác những điểm tương đồng, phù hợp của tínngưỡng tôn giáo với sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng xã hội mới Hồ Chí Minhđưa ra những so sánh, nhận xét có tính bản chất về những tôn giáo, những nhân vậttrong lịch sử của nhân loại có cùng chung một mục đích là giải phóng con người khỏikiếp khổ hạnh Người viết: “Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tudưỡng đạo đức cá nhân Tôn giáo của Giêsu có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả.Chủ nghĩa Mác có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng Chủ nghĩaTôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó thích hợp với điều kiện nước ta Khổng

tử, Giê-su, Các Mác, Tôn Dật Tiên chẳng có ưu điểm chung đó sao? Họ đều mưu cầuhạnh phúc cho loài người, mưu cầu phúc lợi cho xã hội Nếu nay họ còn sống trên đờinày, nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định sống chung với nhau rất hoàn mỹ

như những người bạn thân thiết Tôi cố gắng làm học trò nhỏ của các vị ấy”7

Hồ Chí Minh đó đúng khi Người chưa và không cần thiết chỉ ra sự khác nhau

về thế giới quan, nhân sinh quan, con đường, biện pháp để đạt tới ước mơ, lý tưởngcủa tôn giáo và những người Cộng sản Điều đó tránh được sự hiểu nhầm khôngcần thiết, tránh mắc mưu xuyên tạc để chia rẽ khối đoàn kết lương giáo và giữa cáctôn giáo của kẻ thù Đặt tư tưởng tôn trọng, đoàn kết, hòa hợp, khoan dung, linhhoạt, không định kiến với các tôn giáo của Người vào bối cảnh lúc đó, nhiều ngườiCộng sản ở các nước xã hội chủ nghĩa có tư tưởng đối lập thế giới quan vô thần -hữu thần một cách cực đoan đang khá thịnh hành: chỉ thấy tôn giáo là “duy tâm”, “lạc hậu”, “phản khoa học”, từ đó có biểu hiện tả khuynh trong giải quyết vấn đềtôn giáo, gây tổn thất nhất định cho phong trào cách mạng… chúng ta mới thấytầm cao trí tuệ, tính độc lập, sáng tạo của Hồ Chí Minh

Trong suốt cả cuộc đời hoạt động của mình, Hồ Chí Minh luôn quan tâm, tôntrọng đời sống tâm linh của nhân dân; Người coi tín ngưỡng tôn giáo như một bộphận hợp thành của đời sống văn hoá, tinh thần của con người, là nhu cầu của một bộphận quần chúng nhân dân Trong cuộc sống, Người khuyên mỗi người có tín ngưỡngcần phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa tín đồ và công dân, giữa việc đạo và việc đời

7 Trần Dân Tiên, Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, Nxb Tam Liên, Thượng Hải, 1949, tr 91.

“Kính Chúa và yêu nước”; “tốt đời, đẹp đạo” phải đi liền, kết hợp với nhau Người

còn chỉ rõ: “Kinh thánh có câu: ý dân là ý Chúa” Con đường yêu nước mà đồng bào

đang đi là hoàn toàn đúng

Tôi mong các cụ phụ lão, các vị giám mục và linh mục hăng hái khuyến khíchtín đồ trong mọi công việc ích nước, lợi dân

Lương giáo đoàn kết, toàn dân đoàn kết, cả nước một lòng, nhân dân ta nhấtđịnh sẽ thắng lợi trong công cuộc đấu tranh thực hiện hoà bình thống nhất Tổ quốc

và xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàumạnh”8

Người thường nhắc, nước độc lập thì tôn giáo mới được tự do, vì vậy, mọingười phải làm cho nước nhà độc lập trước Độc lập rồi phải quan tâm đến đờisống nhân dân, vì “Nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lậpcũng chẳng có ý nghĩa gì”9

Hai là, tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách giải quyết vấn đề tín ngưỡng tôn

giáo.

Chính sự mở rộng tiếp cận tín ngưỡng tôn giáo dưới góc độ xó hội học văn hóa,coi tín ngưỡng tôn giáo là di sản văn hóa của loài người, là vấn đề con người chứkhông chỉ là nhận thức luận, ý thức hệ đó tạo nờn nền tảng, điểm xuất phát, kim chỉnam cho tư tưởng của Người về chính sánh tôn giáo độc đáo, sáng tạo Điều đó đó tạocho Hồ Chí Minh có một thái độ khoan dung, độ lượng, đặc biệt với đồng bào các tín

đồ tôn giáo, thấy rõ lực lượng to lớn của nhân dân, không phân biệt những người cóđạo và không có đạo, hay tôn giáo này với tôn giáo khác; đồng thời quan tâm sâu sắcđến đồng bào có tín ngưỡng tôn giáo, động viên tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kếttoàn dân thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng Hồ Chí Minh đã biết phát huy cácgiá trị văn hoá đó của tín ngưỡng tôn giáo, đây là nét đặc sắc trong tư tưởng củaNgười

Tôn trọng tự do tín ngưỡng, xây dựng khối đại đoàn kết lương - giáo và giữa các tôn giáo là tư tưởng cơ bản, sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong chính sách đối với tín

8 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập11, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.314.

9 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.152.

ngưỡng tôn giáo của Hồ Chí Minh Theo Hồ Chí Minh, tự do tín ngưỡng tôn giáo

là một quyền thuộc về quyền tự do dân chủ của công dân, vì thế, mọi công dân đều

có quyền theo hoặc không theo một tôn giáo nào; những người có tín ngưỡng tôngiáo được quyền ứng cử và bầu cử mà không có một sự phân biệt nào; quyền tự dotín ngưỡng còn biểu hiện ở nội dung: tích cực đấu tranh với những biểu hiện viphạm quyền đó của bất kỳ ai Bởi lẽ, tín ngưỡng tôn giáo là niềm tin thiêng liêng,cao cả, giữ vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh của giáo dân, chi phối tâm tưtình cảm, hành vi ứng xử của họ và lòng trung thành với lợi ích dân tộc, lợi ích giaicấp Nếu xúc phạm đến niềm tin tôn giáo là xúc phạm tín đồ, làm tổn thất, chia rẽkhối đoàn kết toàn dân, là mắc mưu thâm độc của kẻ thù Trong suốt cuộc đời hoạtđộng của mỡnh, Hồ Chí Minh luôn tôn trọng tín ngưỡng tôn giáo của đồng bào.Bản thân người là một tấm gương mẫu mực trong lời nói và hành động của mình;mọi lời nói và việc làm đều thể hiện sự thông hiểu, thái độ tôn trọng, tình cảm chânthành, sự cảm thông sâu sắc đối với đồng bào các tôn giáo Người cũng nhắc nhởcán bộ cách mạng không được xúc phạm đến tín ngưỡng tôn giáo của đồng bào.Người khẳng định: “ Mọi người có quyền tự do tin đạo hay không tin, không aiđược cưỡng bách và khinh rẻ họ… Ngày nay chính sách của Đảng Cộng sản là bảo

hộ tôn giáo, và ngày sau cũng vậy Đảng Cộng sản chẳng những không tiêu diệt tôngiáo, mà còn bảo hộ tôn giáo Đảng Cộng sản chỉ tiêu diệt tội ác người bóc lộtngười”10 Ngay cả những chức sắc tôn giáo và những người ở phía đối lập cáchmạng cũng phải thừa nhận là lòng bao dung độ lượng, lòng thương người của Bác,

tư tưởng đoàn kết rất là mẫu mực Đúng như lời nhận xét của một linh mục khi phântích các sự kiện liên quan đến Giám mục Lê Hữu Từ: “Các lời lẽ của Cụ phê phánGiáo hội không bao giờ chạm đến khía cạnh đức tin, mà chỉ nằm ở phạm vi các vấn

đề cơ chế và chính trị”11 Ngay một một quan chức cao cấp chính phủ Pháp ở ĐôngDương Xanh-tơ- ni, nhân vật đối thoại chủ yếu với Chủ tịch Hồ Chí Minh giai đoạn1945-1946 cũng thừa nhận: “Về phần tôi, phải nói rằng, chưa bao giờ tôi có cơ sở đểnhận thấy trong các chương trình của Cụ Hồ Chí Minh một dấu vết nào, dù rất nhỏcủa sự công kích, đa nghi hoặc chế giễu đối với một tôn giáo bấy kỳ nào”12 Trong

10 Viện nghiên cứu tôn giáo, Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng, Nxb KHXH H, 1998, tr 294.

11 Trần Tam Tỉnh, Thập giá và lưỡi gươm, Nxb trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 1988, tr 76.

12 Trần Tam Tỉnh, Thập giá và lưỡi gươm, Nxb trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 1988, tr 80.

bức thư gửi đồng bào công giáo nhân dịp lễ Nôen 1947, Hồ Chí Minh có viết:

“Chúng ta toàn dân, giáo cũng như lương, đoàn kết kháng chiến để Tổ quốc độc lập,tôn giáo được tự do, Đức Chúa phù hộ chúng ta, chúng ta chắc sẽ thắng lợi”13 Chínhtrên cơ sở tôn trọng tín ngưỡng tôn giáo đó, cách mạng mới xây dựng được khối đạiđoàn kết lương giáo, một phần của đoàn kết dân tộc

Để thực hiện chính sách đoàn kết lương - giáo, đoàn kết toàn dân, Hồ ChíMinh đã đưa ra hàng loạt hình thức, kế hoạch cụ thể nhằm vừa giải quyết nguồngốc nhận thức, giải tỏa những thắc mắc của đồng bào các tôn giáo, vừa quan tâmnâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào và vô hiệu hóa sự lợi dụng của

kẻ thù lúc bấy giờ

Trước hết, Người chỉ rõ cơ sở vững chắc của khối đoàn kết dân tộc là lợi íchchung của mọi con người Việt Nam giáo cũng như lương đó là “Nước ta đượchoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áomặc, ai cũng được học hành”14 Đây là một nghệ thuật khéo léo của Hồ Chí Minhbiết kết hợp lợi ích của đồng bào các tôn giáo với lợi ích của cả dân tộc; chỉ ra lợiích của mỗi con người, mỗi tập đoàn được giải quyết khi lợi ích của cộng đồng, Tổ

quốc được thực hiện Lợi ích của dân tộc là mẫu số chung, điểm đại đồng để đoàn

kết mọi người dân Việt Nam Nếu không chỉ rõ, không quan tâm đến lợi ích chung

đó thì không thể xây dựng được khối đoàn kết lương - giáo, đoàn kết dân tộc

Theo tinh thần đó trong các bài nói, bài viết Hồ Chí Minh luôn tìm ra và khẳngđịnh sự trùng hợp cơ bản có thể có giữa mục tiêu, nguyện vọng, mong muốn tốt đẹpcủa tôn giáo với mục tiêu cao cả của cách mạng là đều mưu cầu hạnh phúc cho conngười Vượt lên sự phân biệt đối xử, mặc cảm, định kiến đối với tôn giáo như một sốngười cách mạng thường mắc phải, Hồ Chí Minh đó khẳng định: “ Khổng Tử, Giê su,Mác, Tôn Dật Tiên đều có những ưu điểm chung là họ đều mưu cầu hạnh phúc choloại người, mưu phúc lợi cho xó hội”15

Hồ Chí Minh luôn giáo dục cho mọi người và bản thân Người luôn luôngương mẫu tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của đồng bào có đạo

13 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.333.

14 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.161.

15 Trần Dân Tiên, Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, Nxb Tam Liên, Thượng Hải, 1949, tr 91.

Ngày 3-9-1945, chỉ một ngày sau khi tuyên bố nước Việt Nam độc lập, tạiphiên họp đầu tiên của Chính phủ, Người đã nêu 6 nhiệm vụ cấp bách của Nhànước Việt Nam dân chủ cộng hoà Về nhiệm vụ thứ sáu, Người nói: “Thực dân vàphong kiến thi hành chính sách chia rẽ đồng bào giáo và đồng bào lương, để dễ bề

thống trị Tôi đề nghị Chính phủ ta tuyên bố: Tín ngưỡng tự do và Lương Giáo

đoàn kết”16

Hiến pháp đầu tiên của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà và lời kêu gọitoàn quốc kháng chiến của Người cũng khẳng định tư tưởng đó Ngày 3-3-1951,trong lời phát biểu kết thúc buổi ra mắt của Đảng Lao động Việt Nam, Người nêurõ: “vấn đề tôn giáo, thì Đảng Lao động Việt Nam hoàn toàn tôn trọng quyền tự dotín ngưỡng của mọi người…”17

Ngày 14-6-1955, trên cương vị Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hoà,Người đã ký sắc lệnh số 234/SL của Chính phủ về vấn đề tôn giáo Chương I củaSắc lệnh ghi rõ: “Đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng” và Điều 1 khẳng định: “Chínhphủ đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng và tự do thờ cúng của nhân dân Không aiđược xâm phạm quyền tự do ấy Mỗi người Việt Nam đều có quyền tự do theo mộttôn giáo hoặc không theo một tôn giáo nào”18

Từ các bài viết, các chỉ thị và sắc lệnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh ta thấy tưtưởng của Người không phân biệt, tôn giáo, đảng phái, già trẻ, gái, trai “ Đoàn kếtcủa ta không những rộng rãi mà còn là đoàn kết lâu dài Đoàn kết là một chínhsách dân tộc, không phải là một thủ đoạn chính trị… Ai có tài, có đức, có sức, cólòng phụng sự Tổ quốc và phụng sự nhân dân thì đoàn kết với họ”19 Chính vì lẽ

đó, Hồ Chí Minh luôn tin tưởng, tôn trọng đồng bào các tôn giáo, hướng họ vàocông cuộc khách chiến, kiến quốc, đó là một nội dung trong tổng kết của Người, đã

trở thành chân lý “Đoàn kết, Đoàn kết, Đại đoàn kết Thành công, Thành công,

Đại thành công”.

16 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.9.

17 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.184.

18 Chính sách của Chính phủ Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam về vấn đề tôn giáo ( Văn kiện nói về chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng), in tại Nhà in Việt Hoa, tháng 1-1977, tr.3.

19 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.437.

Do am hiểu sâu sắc bản chất, niềm tin tôn giáo của các tín đồ; biết kết hợpkhéo léo niềm tin tôn giáo với niềm tin lý tưởng cách mạng, vào tương lai của mộtdân tộc có truyền thống yêu nước, đồng cam chịu khổ, Hồ Chí Minh đã tập hợp,hướng đồng bào các tôn giáo vào thực hiện nhiệm vụ chung giải phóng dân tộc,xây dựng cuộc sống mới “tốt đời, đẹp đạo” Người biết hướng niềm tin tôn giáovào niềm tin cách mạng, tập hợp đoàn kết quần chúng trong khối đại đoàn kết dân

tộc để thực hiện ước nguyện chung của cộng đồng con người Việt Nam là “Độc

lập - Tự do - Hạnh phúc” Các giáo lý của tôn giáo làm cho tín đồ, chức sắc tôn

giáo tin vào cuộc sống tốt đẹp ở thiên đường, thế giới bên kia sau khi chết, thìngười cách mạng tôn trọng niềm tin đó của tín đồ Nhưng phải làm cho họ hiểu

“có thực mới vực được đạo”, con người sống phải: có ăn, mặc, ở đi lại, có đời sốngvật chất, tinh thần đã, rồi mới có thể tham gia sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo Chonên, chỉ có cách mạng - người đem lại cơm no, áo ấm cho đồng bào-mới là ngườithực sự đảm bảo cho đồng bào tự do tín ngưỡng Như vậy, chủ nghĩa xã hội khôngnhững không mâu thuẫn với lý tưởng của tôn giáo, mà còn hiện thực hóa lý tưởng

đó Đây là cơ sở khách quan khích lệ giáo dân theo Đảng, theo cách mạng để thựchiện “tốt đời, đẹp đạo” như khát vọng thiêng liêng của đồng bào các tôn giáo.Người yêu cầu tín đồ “Kính Chúa và yêu nước” phải kết hợp với nhau; “tốt

đời, đẹp đạo” phải đi liền với nhau, không thể phân chia tách rời Tốt đời tạo cơ sở vật chất cho xã hội để đẹp đạo Muốn đẹp đạo thì phải đi theo cách mạng xây dựng

cuộc sống mới Vì lẽ đó, không có lý do gì mà đồng bào các tôn giáo không đoànkết cùng toàn thể dân tộc kháng chiến, kiến quốc Ai không thực hiện bổn phận đóthì không phải là người Việt Nam yêu nước chân chính và cũng không phải là tín

đồ chân chính Đây là yêu cầu phải có đối với mọi tín đồ Việt Nam chân chính,yêu nước

Người quan tâm sâu sắc đến lợi ích thiết thực của giáo dân cả phần đời vàphần đạo Theo Hồ Chí Minh: nước độc lập mà dân không được ấm no, hạnhphúc thì độc lập cũng không có nghĩa lý gì Đồng bào các tôn giáo theo cáchmạng mà Đảng, Nhà nước không quan tâm đến lợi ích thiết thực của đồng bào

để “phần xác ấm no, phần hồn thong dong” thì không thể đoàn kết được: “Nếugiáo dục tốt thì giáo dân có thể đấu tranh… sống theo Đảng, chết theo Chúa…

Ta quan tâm đời sống quần chúng thì quần chúng sẽ theo ta Ta được lòng dânthì không sợi gì cả”20 Từ đó, Người đặc biệt quan tâm tỉ mỉ đến mọi mặt đờisống sản xuất, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của giáo dân… Theo tinhthần đó, trong quá trình cách mạng, Đảng, Nhà nước ta đã quan tâm và từngbước đem lại lợi ích thiết thực cho đồng bào tôn giáo Đó là thực tế để các tín

đồ tôn giáo giác ngộ, đoàn kết đi theo Đảng trong khách chiến cũng như trongxây dựng đất nước trên con đường đổi mới

Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến mọi người trên mọi mặt đời sống xã hội Khi

có điều kiện, Người luôn gửi thư thăm hỏi, động viên, tặng quà cho các chức sắctôn giáo, từ các cụ già đến các bé nhỏ trong đồng bào tôn giáo Với những ngườilầm đường, lạc lối, Người kiên trì thuyết phục, cảm hóa họ với thái độ khoan dung,

độ lượng, bằng những lời lẽ chân tình, trên tình thương của nhân loại Hồ Chí Minhquan niệm những người đó đều là “ruột thịt”, đều là “con Lạc cháu Hồng” đều cólòng yêu nước nhưng vì những kẻ xấu lôi kéo, họ chưa nhận ra lẽ phải mà thôi Vì thế,Người luôn “Mong những đồng bào đó mau mau giác ngộ và quay về với khángchiến để phụng sự Đức Chúa, phụng sự Tổ quốc”21 Chính phủ luôn “hoan nghênhrộng rãi như những người con đi lạc mới về”22 Các việc làm và lời nói sinh động đầysức thuyết phục đối với đồng bào tôn giáo của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm cho cáctín đồ có niềm tin, tôn trọng vào đường lối, chính sách cách mạng của Đảng và Nhànước ta, họ đã theo Đảng làm cách mạng và cũng không ít các tín đồ tôn giáo đã anhdũng hy sinh trong hai cuộc kháng chiến để giành độc lập tự do cho dân tộc

Hồ Chí Minh luôn giáo dục cho cán bộ, quần chúng phân biệt tín ngưỡng tôngiáo và việc lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo của các thế lực thù địch Người ý thứcsâu sắc âm mưu, thủ đoạn thâm độc của kẻ thù chia rẽ nhân dân ta bằng cách kíchđộng mâu thuẫn lương - giáo Chúng nêu hai chủ đề lớn Quốc gia - Cộng sản,Cộng sản - tôn giáo để hù dọa, kích động, chia rẽ các giáo dân, chia rẽ những

20 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập12, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.118.

21 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.568.

22 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập5, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr.215.

người có đạo và những người không đi theo đạo nào Chúng tuyên truyền: “Cộngsản là vô thần sẽ tiêu diệt tôn giáo”, “Thà mất nước còn hơn mất Chúa” và thực

tế, một bộ phận giáo dân đã mắc mưu, ngộ nhận tin theo luận điệu thâm độc đó.Trước tình hình đó, Hồ Chí Minh đã vạch rõ sự xuyên tạc thâm độc của kẻ xấu chocác chức sắc tôn giáo, tín đồ tôn giáo khỏi ngộ nhận Ngay từ “Bản án chế độ thựcdân Pháp”, Người đã lên án mạnh mẽ thực dân Pháp cấu kết với các giáo sĩ, chứcsắc Công giáo để xâm lược Việt Nam Người tố các giáo sĩ Pháp làm gián điệp,trực tiếp bắn giết đồng bào ta cả giáo và lương Hồ Chí Minh đó chỉ rừ: “Chínhnhững tên giáo sĩ đã vẽ bản đồ An Nam cho quân xâm lược Chính bọn họ đã đưatin cho gián điệp dẫn đường cho đội viễn chinh và tố giác những người yêunước”23 Đồng thời Hồ Chí Minh đã đi đến kết luật có tính lịch sử: “Nếu có dân tộc

nào phải ơn Chúa và các giáo sĩ thì chính đó là dân tộc An Nam! Vì Chúa và cácgiáo sĩ mà dân tộc này phải sa vào cảnh nô lệ như ngày nay”24

Điều cần lưu ý ở tư tưởng của Hồ Chí Minh là phân biệt rạch ròi tín ngưỡng tôngiáo với việc lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo để chống phá cách mạng của các thế lực thùđịch Bọn đội lốt tôn giáo để chống phá cách mạng là bọn “Việt gian đồng thời cũng làgiáo dân”, chúng là bọn bất chính, giả danh tín đồ để làm điều xấu độc mà thôi Theolôgíc ấy, Người khẳng định: “Nước độc lập dân mới tự do tín ngưỡng” Khẳng định đó

có nghĩa vạch trần mọi luận điệu xuyên tạc của bọn đế quốc, giải tỏa băn khoăn, thắcmắc, mặc cảm của một số tín đồ, chức sắc tôn giáo, làm cho đồng bào hiểu rõ chínhsách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta, yên tâm theo Đảng làm cách mạng vì lợi íchchung của cộng đồng

Một mặt, Hồ Chí Minh giáo dục cho mọi người cần tôn trọng tư do tínngưỡng; mặt khác, Người cũng nghiêm khắc phê phán những phần tử lợi dụng tínngưỡng, tôn giáo, những kẻ hành nghề mê tín dị đoan, phê phán những việc làm saichủ trương, chính sách tôn giáo của Đảng và Chính phủ, ở cả giáo chức, tín đồ vàcán bộ, đảng viên

Ba là, tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp thực hiện chính sách tín

ngưỡng tôn giáo.

2323 24 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tr 417.

24