đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến sinh kế người dân thuộc dự án xây dựng khu trung tâm hành chính thành phố cao bằng, tỉnh cao bằng

Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách và đã được các địa phương nỗ lực vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường, tái định cư, bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đ

MỤC LỤC

1.1.3 Các yếu tố tác động đến thu hồi đất 7

1.3 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân ở một số nước

1.3.1 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân tại một số

1.3.2 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân tại Việt Nam 27

2.2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội thành phố Cao Bằng 33

2.2.2 Tình hình thu hồi đất tại thành phố Cao Bằng và tại dự án khu

2.2.3 Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xây dựng khu

Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng đến sinh kế của người

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm ổn đinh sinh kế cho người dân

bị thu hồi đất nông nghiệp thuộc dự án xây dựng khu Trung

2.3.1 Phương pháp điều tra, thu thập số liệu thứ cấp 34 2.3.2 Phương pháp điều tra, thu thập số liệu sơ cấp 34 2.3.3 Phương pháp thống kê, tổng hợp và xử lý số liệu 35

2.3.5 Phương pháp minh họa kết quả nghiên cứu 35

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội thành phố Cao Bằng 36

3.2 Tình hình thu hồi đất tại thành phố Cao Bằng và tại dự án Khu

3.2.1 Tình hình thu hồi đất tại thành phố Cao Bằng giai đoạn 2012 - 2014 43 3.2.2 Tình hình thu hồi đất thực hiện dự án khu Trung tâm hành

3.3 Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xây dựng khu Trung

tâm hành chính tỉnh Cao Bằng đến sinh kế của người dân 50 3.3.1 Tình hình cơ bản của các hộ điều tra 50 3.3.2 Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xây dựng khu

Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng đến sinh kế của người

3.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm ổn định sinh kế cho người dân bị

thu hồi đất nông nghiệp thuộc dự án xây dựng khu Trung tâm

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 BLĐTBXH Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội

2 CNH - HĐH Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

Bảng 3.4 Tổng hợp kinh phí, bồi thường, hỗ trợ GPMB xây dựng khu

Bảng 3.5 Tình hình cơ bản của các nhóm hộ sau thu hồi đất tại dự án

khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 51 Bảng 3.6 Diện tích đất nông nghiệp của các nhóm hộ trước và sau thu

hồi đất tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 53 Bảng 3.7 Bình quân diện tích đất nông nghiệp của các nhóm hộ trước và

sau thu hồi đất tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao

Bảng 3.8 Sự thay đổi trong quan hệ gia đình của người dân tại tại dự án

khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 57

Bảng 3.9 Thu nhập bình quân của các nhóm hộ trước và sau thu hồi

Bảng 3.10 Mục đích sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ của các hộ gia đình,

cá nhân tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 60 Bảng 3.11 Thu nhập của các nhóm hộ phân theo nhóm nghề trước và

sau thu hồi đất tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao

Bảng 3.12 Đánh giá của người dân đối với cơ sở hạ tầng sau thu hồi đất 64

tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 64 Bảng 3.13 Thực trạng nhà ở của các nhóm hộ trước và sau thu hồi đất 64

tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 64 Bảng 3.14 Độ tuổi người lao động của các nhóm hộ gia đình tại dự án

khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 66 Bảng 3.15 Trình độ học vấn của các nhóm hộ tại dự án khu Trung tâm

Bảng 3.16 Ngành nghề của các nhóm hộ trước và sau thu hồi tại dự án

khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 70 Bảng 3.17 Cơ cấu lao động theo ngành của các nhóm hộ trước và sau

thu hồi đất tại dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 70

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.2 Khung sinh kế bền vững của DFID 12 Hình 3.1 Sơ đồ hành chính thành phố Cao Bằng 36 Hình 3.2 Cơ cấu GTSX các ngành kinh tế thành phố Cao Bằng năm

Hình 3.3 Hiện trạng sử dụng đất thành phố Cao Bằng năm 2014 43 Hình 3.4 Diện tích đất bị thu hồi tại thành phố Cao Bằng giai đoạn

Hình 3.5 Sơ đồ tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan dự án khu

Hình 3.6 Khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng 49 Hình 3.7 Đồ dùng gia đình trước và sau thu hồi đất tại dự án khu Trung

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

CNH - HĐH và đô thị hoá là mục tiêu phát triển của các nước trên thế giới, là nhân tố làm thay đổi căn bản KT - XH của mỗi quốc gia kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ phương thức sản xuất và quan hệ sản xuất Trong quá trình CNH - HĐH, tiến trình phát triển xã hội đó có sự thay đổi cơ bản, đó là phát triển đô thị kèm theo sự thu hẹp và làm thay đổi xã hội nông thôn theo hướng công nghiệp

Để tạo quỹ đất phục vụ quá trình đô thị hóa, việc thực hiện thu hồi đất, giải phóng mặt bằng cho xây dựng phát triển CSHT phục vụ lợi ích quốc gia là việc làm tất yếu

Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách và đã được các địa phương nỗ lực vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường, tái định cư, bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi Song tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, không chuyển đổi được nghề nghiệp, khó khăn trong cuộc sống sinh hoạt nơi ở mới, đặc biệt đối với người nông dân bị thu hồi đất đã và đang diễn ra tại nhiều địa phương Nguyên nhân này một phần do nhiều nơi thực hiện bồi thường, tái định cư, đào tạo, giải quyết việc làm cho người dân có đất bị thu hồi còn chưa hợp lý dẫn đến tình trạng khiếu kiện gây mất trật tự an ninh, xã hội Bên cạnh đó, bản thân người dân bị thu hồi đất còn thụ động trông chờ vào nhà nước, chưa tích cực tự đào tạo để đáp ứng với sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước

Thành phố Cao Bằng nằm ở vùng trung tâm địa lý của tỉnh Cao Bằng, được thành lập vào năm 2012 Với vị thế mới là trung tâm vùng động lực thúc đẩy KT-XH của tỉnh và khu vực Trung tâm kinh tế mới dựa trên sự phát triển công nghiệp thân thiện với môi trường Một đô thị nông, lâm nghiệp đặc trưng Trên cơ sở đó, để chỉnh trang đô thị và hoàn thiện CSHT, thành phố cần quỹ đất trên 800 ha cho trên 40 dự án Hiện nay đã giải phóng mặt bằng trên 300 ha với gần 1.000 hộ dân đưa đất vào giải phóng mặt bằng

Tuy nhiên, hầu hết các CSHT trên địa bàn Thành phố đều được xây dựng

từ đất của người dân sinh sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp Việc thu hồi đất để phát triển CSHT Thành phố, trong thời gian tới có thể sẽ tăng hơn nữa do mục tiêu tiếp tục mở rộng xây dựng Thành phố, đang gây ảnh hưởng không nhỏ đối với sinh kế của người nông dân Chính vì vậy, hậu quả giải phóng mặt bằng ở thành phố Cao Bằng đã và đang là vấn đề được các cấp ngành trong tỉnh và khu vực hết sức quan tâm

Từ thực tiễn trên, em thực hiện đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến sinh kế người dân thuộc dự án xây dựng khu Trung tâm hành chính thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng”

2 Mục đích nghiên cứu

- Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dân tại

dự án xây dựng khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng;

- Đề xuất một số giải pháp nhằm ổn định sinh kế cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp thuộc dự án khu Trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng

3 Yêu cầu của đề tài

- Số liệu điều tra cần phải chính xác, trung thực và khách quan;

- Những kiến nghị, giải pháp phải có tính khả thi và phù hợp với thực

tế địa phương

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Khái quát về thu hồi đất

1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất

Thu hồi là việc lấy lại cái đã đưa ra, đã cấp phát ra hoặc cái bị người khác lấy (Nguyễn Như Ý, 2001) Ở nước ta, do đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý đất vì vậy, khái niệm thu hồi đất gắn liền với sự tồn tại của quyền sở hữu toàn dân về đất đai Theo Khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai 2013, Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

Từ khái niệm trên có thể hiểu thu hồi đất thực chất là một trong những biện pháp nhằm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai giữa một bên là các tổ chức,

hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao, cho thuê đất hoặc được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất và một bên là Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu đất đai Việc thu hồi đất xảy ra do hai nguyên nhân chủ quan và khách quan Nguyên nhân chủ quan là do người sử dụng đất hoặc người của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện trái pháp luật gây ra; nguyên nhân khách quan là thu hồi đất để phục vụ cho lợi ích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế…

Về bản chất, thu hồi đất chính là việc chuyển quyền sử dụng đất theo một

cơ chế bắt buộc thông qua biện pháp hành chính Việc thu hồi đất có những đặc điểm sau đây (Đào Chung Chính, 2014): (1) Xảy ra theo một yêu cầu cụ thể (thu hồi đất do nhu cầu vì lợi ích chung) hoặc trong một hoàn cảnh cụ thể (do vi phạm pháp luật về đất đai; do không còn nhu cầu sử dụng đất); (2) Việc thu hồi đất phải bằng một quyết định hành chính cụ thể, trong đó phải thể hiện rõ vị trí, diện

tích, loại đất bị thu hồi; tên, địa chỉ của tổ chức, cá nhân có đất bị thu hồi Quyết định thu hồi đất được ban hành bởi một cơ quan hành chính có thẩm quyền theo luật định (UBND cấp tỉnh, UBND cấp huyện); (3) Được thực hiện theo một trình

tự, thủ tục chặt chẽ và được quy định riêng đối với từng trường hợp

Ở nước ta, thu hồi đất là một vấn đề nổi cộm và nhức nhối hiện nay Thực tiễn thực hiện quá trình này còn gặp phải rất nhiều khó khăn Ở hầu hết các địa phương, hàng loạt các đơn thư khiếu nại của người dân liên quan đến bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư, ổn định đời sống, giải quyết việc làm khi thu hồi đất diễn ra rất căng thẳng Nhiều dự án treo, nhiều công trình xây dựng dang

dở, ngổn ngang vẫn còn đang tiếp tục chờ đợi được tháo gỡ Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp đang mỏi mòn mong đợi có một cơ chế đầu tư thông thoáng, một hành lang pháp lý an toàn dễ chịu để nhanh chóng có “đất sạch” đầu tư

1.1.2 Các trường hợp thu hồi đất

Hiến pháp quy định rõ Nhà nước thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết vì mục đích an ninh, quốc phòng, để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Đây là sự thay đổi quan trọng làm rõ được phạm vi thu hồi đất cho phát triển kinh tế - xã hội phải vì lợi ích quốc gia, công cộng Việc thu hồi đất phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

Cụ thể quy định của Hiến pháp, Luật Đất đai năm 2013 đã quy định cụ thể việc Nhà nước thu hồi đất theo 4 nhóm sau: (1) Thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; (2) Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; (3) Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai; (4) Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ

đe dọa tính mạng con người

1.1.2.1 Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh

Điều 61 Luật Đất đai năm 2013 quy định Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh trong các trường hợp sau đây: (1) Làm nơi đóng quân,

trụ sở làm việc; (2) Xây dựng căn cứ quân sự; Xây dựng công trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an ninh; Xây dựng ga, cảng quân sự; (3) Xây dựng công trình công nghiệp, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh; (4) Xây dựng kho tàng của lực lượng vũ trang nhân dân; (5) Làm trường bắn, thao trường, bãi thử vũ khí, bãi hủy vũ khí; (6) Xây dựng cơ sở đào tạo, trung tâm huấn luyện, bệnh viện, nhà an dưỡng của lực lượng vũ trang nhân dân; (7) Xây dựng nhà công vụ của lực lượng vũ trang nhân dân; (8) Xây dựng cơ sở giam giữ, cơ sở giáo dục do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

1.1.2.2 Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng

Điều 62 Luật Đất đai năm 2013 quy định Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng bao gồm 3 trường hợp sau: (1) Thực hiện các dự án quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất; (2) Thực hiện các dự án do Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư mà phải thu hồi đất; (3) Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu hồi đất (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

1.1.2.3 Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

Theo pháp luật đất đai hiện hành, việc thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai phải căn cứ vào văn bản, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi vi phạm pháp luật về đất đai Các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai được quy định cụ thể tại Điều 64 Luật Đất đai năm

2013 bao gồm 9 trường hợp sau: (1) Sử dụng đất không đúng mục đích đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng đất không đúng mục đích mà tiếp tục vi phạm; (2) Người sử dụng đất cố ý hủy hoại đất; (3) Đất được giao, cho thuê không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền; (4) Đất không được chuyển nhượng, tặng cho theo quy định của Luật Đất đai hiện hành mà nhận chuyển nhượng, nhận

tặng cho; (5) Đất được Nhà nước giao để quản lý mà để bị lấn, chiếm; (6) Đất không được chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của Luật này mà người sử dụng đất do thiếu trách nhiệm để bị lấn, chiếm; (7) Người sử dụng đất không thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước và đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà không chấp hành; (8) Đất trồng cây hàng năm không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục; đất trồng cây lâu năm không được sử dụng trong thời hạn

18 tháng liên tục; đất trồng rừng không được sử dụng trong thời hạn 24 tháng liên tục; (9) Đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư kể từ khi nhận bàn giao đất trên thực địa phải đưa đất vào sử dụng; trường hợp không đưa đất vào sử dụng thì chủ đầu tư được gia hạn sử dụng 24 tháng và phải nộp cho Nhà nước khoản tiền tương ứng với mức tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với thời gian chậm tiến

độ thực hiện dự án trong thời gian này; hết thời hạn được gia hạn mà chủ đầu tư vẫn chưa đưa đất vào sử dụng thì Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất, trừ trường hợp do bất khả kháng (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

1.1.2.4 Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả

lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người

Các trường hợp thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người được quy định tại Khoản 1 Điều 65 Luật Đất đai 2013, cụ thể: (1) Tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước bị giải thể, phá sản, chuyển

đi nơi khác, giảm hoặc không còn nhu cầu sử dụng đất; người sử dụng đất thuê của Nhà nước trả tiền thuê đất hàng năm bị giải thể, phá sản, chuyển đi nơi khác, giảm hoặc không còn nhu cầu sử dụng đất; (2) Cá nhân sử dụng đất chết mà không có người thừa kế; (3) Người sử dụng đất tự nguyện trả lại đất; (4) Đất được Nhà nước giao, cho thuê có thời hạn nhưng không được gia hạn; (5) Đất ở trong khu vực bị ô

nhiễm môi trường có nguy cơ đe dọa tính mạng con người; (6) Đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người (Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013)

Như vậy, so với Luật Đất đai năm 2003, Luật Đất đai năm 2013 đã quy định theo hướng thu hẹp hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Ngoài các dự án đã được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, được thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư, các trường hợp được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét

về sự cần thiết phải thu hồi với các dự án đầu tư sử dụng đất không thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà phù hợp với quy hoạch sử dụng đất thì nhà đầu tư trong nước được nhận chuyển nhượng, nhận góp vốn, thuê quyền

sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư (Phan Thị Thanh Huyền và Nguyễn Văn Quân, 2014)

1.1.3 Các yếu tố tác động đến thu hồi đất

1.1.3.1 Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất

đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó

Việc ban hành Luật Đất đai và các văn bản quy phạm pháp luật về quản

lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến các quy định của Nhà nước khi thu hồi đất Trên cơ sở đó, các văn bản quy định khi Nhà nước thu hồi đất cũng luôn được Chính phủ không ngừng hoàn thiện, sửa đổi nhằm giải quyết các vướng mắc trong công tác thu hồi đất, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước Thực tiễn triển khai cho thấy công tác thu hồi đất đã cơ bản đáp ứng nhu cầu về mặt bằng cho sự phát triển các dự án đầu tư Song vẫn bộc lộ một số hạn chế về mức độ phức tạp, số lượng văn bản nhiều, chưa đồng bộ, không thuận lợi trong

sử dụng, gây lúng túng trong xử lý và tạo kẽ hở trong thực thi pháp luật, dẫn tới tình trạng khiếu kiện, thu hồi đất tràn lan, gây lãng phí và tổn thất lớn

1.1.3.2 Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọng

nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, mà theo quy định của Luật Đất đai, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi

có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng (Đào Trung Chính, 2014) Thông qua việc lập, xét duyệt và điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất Nhà nước

đóng vai trò là người tổ chức, thực hiện việc thu hồi đất của cộng đồng

1.1.3.3 Yếu tố giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất

Trong những năm qua, ở nhiều địa phương tình trạng đất được giao cho thuê sử dụng không đúng mục đích, vi phạm pháp luật, găm giữ đất, chậm đưa vào sử dụng hoặc chuyển nhượng dự án còn xảy ra dẫn đến lãng phí đất đai và gây bất bình trong dư luận Nhiều nơi còn thiếu cân nhắc trong việc chuyển mục đích sử dụng chuyên trồng lúa nước, đất lâm nghiệp có rừng, giao đất, cho thuê đất tại các khu vực nhạy cảm, vùng biên giới Còn tình trạng nhiều tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền nhưng sử dụng lãng phí và thiếu trách nhiệm trong quản lý để xảy ra nhiều sai phạm (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012a) Những bất cập đó, dẫn tới việc thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai trong thời gian qua, đồng thời đã ảnh hưởng đến việc thực hiện thu hồi đất nhằm mục tiêu tạo quỹ “đất sạch”, phát triển kinh tế - xã hội, thu hút đầu tư và phát huy nguồn lực của đất đai trong sự nghiệp phát triển đất nước

1.1.3.4 Yếu tố lập và quản lý hồ sơ địa chính

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọng hàng đầu để “quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản”, là cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai (Đào Trung Chính, 2014) Từ năm 2004 đến nay, việc lập hồ sơ địa chính chưa được thực hiện đầy đủ, đồng bộ ở 3 cấp (Đào Trung Chính, 2014), việc đo đạc lập bản đồ địa chính đến nay chưa hoàn thành (Bộ Tài nguyên và môi trường, 2012a), ở một số địa phương, chưa có bản đồ địa chính nên phải cấp theo tự khai báo của người dân hoặc cấp theo các loại bản đồ

cũ có độ chính xác thấp (Bộ Tài nguyên và môi trường, 2012a) Vì thế, gây khó khăn trong việc xác định ranh giới, diện tích thửa đất, loại đất của tổ chức, hộ

gia đình, cá nhân Từ đó, làm chậm quá trình thu hồi đất

1.1.3.5 Công tác đăng ký đất đai và cấp GCNQSDĐ

Đăng ký đất đai là một thành phần cơ bản quan trọng nhất của hệ thống quản lý đất đai, đó là quá trình xác lập hồ sơ về quyền sở hữu đất đai, bất động sản, sự đảm bảo và những thông tin về quyền sở hữu đất

Tuy nhiên, đăng ký đất đai, cấp giấy chứng nhận lần đầu đến nay chưa hoàn thành, nhu cầu cấp giấy chứng nhận và đăng ký biến động còn rất lớn (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012a) Công tác đăng ký đất đai và cấp GCNQSDĐ

có ảnh hưởng đến việc thực hiện thu hồi đất GCNQSDĐ là căn cứ để xác định đối tượng, loại đất, diện tích khi thực hiện thu hồi đất

1.1.3.6 Yếu tố giá đất và định giá đất

Những vấn đề liên quan đến xác định giá đất đã được quy định cụ thể tại Luật Đất đai 2003 Đặc biệt, việc xác định giá đất được thực hiện theo quy định tại Khoản 1 Điều 56 Luật Đất đai 2003: “sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường trong điều kiện bình thường” (Quốc Hội nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2013) Tuy nhiên, các địa phương vẫn chưa thực hiện tốt quy định này, dẫn tới nhiều trường hợp ách tắc về xác định giá đất bồi thường khi thu hồi đất

Hiện nay, khi Luật Đất đai năm 2013 ra đời, đã có những quy định rõ nguyên tắc định giá đất phải theo mục đích sử dụng đất hợp pháp tại thời điểm định giá, theo thời hạn sử dụng đất; bổ sung quy định về cơ quan xây dựng, cơ quan thẩm định giá đất, vị trí của tư vấn giá đất trong việc xác định giá đất, thẩm định giá đất và việc thuê tư vấn để xác định giá đất cụ thể Luật quy định khung giá đất do Chính phủ ban hành, định kỳ 05 năm một lần đối với từng loại đất, theo từng vùng; bỏ quy định việc công bố bảng giá đất vào ngày 01/01 hàng năm, thay vào đó, bảng giá đất được xây dựng định kỳ 5 năm một lần và công bố công khai vào ngày 01/01 của năm đầu kỳ Bảng giá đất chỉ áp dụng đối với một

số trường hợp thay cho việc áp dụng cho tất cả các mục đích như quy định hiện hành (Bộ Tư Pháp, 2014)

1.1.3.7 Thị trường bất động sản

Việc hình thành và phát triển thị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồng thời người bị thu hồi đất có thể tự mua hoặc cho thuê đất đai, nhà cửa mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách tái định cư và bồi thường (Đào Trung Chính, 2014) Giá cả của Bất động sản được hình thành trên thị trường và nó sẽ tác động tới giá đất tính bồi thường Thị trường càng sơ khai việc thu hồi càng thiếu cơ sở thực tiễn để xác định đúng giá trị bồi thường (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005)

1.2 Cơ sơ lý luận về sinh kế

1.2.1 Khái niệm về sinh kế

Ý tưởng về sinh kế đã có từ giữa những năm 80 ở tác phẩm của Robert Chambers, sau đó được phát triển và hoàn thiện hơn nữa bởi Chamber, Conway

và những người khác vào đầu những năm 1990 Từ đó đến nay, đã có rất nhiều tác giả, tổ chức nghiên cứu và đưa ra khái niệm về sinh kế Sau đây là một số khái niệm được chấp nhận:

- Năm 1993, Chamber đưa ra khái niệm về sinh kế: Các sinh kế có thể bao gồm mức độ sung túc, con đường vận chuyển thức ăn và tiền mặt phục vụ cho các phúc lợi về thể chất và xã hội Điều này bao gồm sự đảm bảo chống lại bệnh tật, tử vong sớm và trở nên nghèo hơn;

- Theo Bùi Đình Toái, khái niệm sinh kế của hộ hay một cộng đồng là

một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống

mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn (Bùi Đình Toái, 2004)

- Tuy nhiên, được sử dụng phổ biến hiện nay là khái niệm sinh kế theo

Sinh kế và Khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Hợp tác phát triển Quốc tế Anh (DIFD): “Sinh kế của một hộ gia đình, hay một cộng đồng còn gọi là kế sinh nhai hay phương cách kiếm sống của hộ gia đình hay cộng đồng đó Khái niệm về sinh kế có thể miêu tả như là một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người có thể kết hợp được với những quyết định và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu và

ước nguyện (tham vọng) của họ” (Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển

Cộng đồng, 2010)

Xuất phát từ những khái niệm trên, có thể thấy sinh kế là phương cách kiếm sống của một hộ dân hay một cộng đồng, là một tập hợp bao gồm các nguồn lực và khả năng của con người có thể kết hợp được với những quyết định

và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không chỉ kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu và các kỳ vọng khác Đối tượng của sinh kế bao gồm cộng đồng nông dân có đất bị thu hồi do phát triển công nghiệp và đô thị ở các vùng nông thôn Nếu diễn đạt bằng hình 1.1, có dạng sau (Bộ Hợp tác phát triển Quốc tế Anh - DFID, 2003):

Hình 1.1 Sơ đồ hóa khái niệm sinh kế

1.2.2 Các nguồn lực đảm bảo sinh kế

Bộ Hợp tác phát triển Quốc tế Anh (DFID) đưa ra một khung lý thuyết

sinh kế bền vững trong đó chỉ ra rằng con người muốn đảm bảo sinh kế cho

mình thì phải dựa vào năm loại hình tài sản vốn hay hình thức vốn, để không chỉ giảm nghèo mà còn đảm bảo an ninh sinh kế của mình, bao gồm: nguồn vốn con người, nguồn vốn tài chính, nguồn vốn vật chất, nguồn vốn xã hội và nguồn vốn

tự nhiên, là những loại nguồn vốn đóng cả hai vai đầu vào và đầu ra, được diễn đạt theo hình 1.2 (Bộ Hợp tác phát triển Quốc tế Anh - DFID, 2003)

Hình 1.2 Khung sinh kế bền vững của DFID

Một sinh kế được coi là bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi trước các tác động hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên (Hanstad, 2004) Khái niệm sinh kế bền vững có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cho các dự án giảm nghèo, giảm rủi ro, tổn thương tại các vùng khó khăn, nghèo khó, vùng chịu nhiều tác động của thiên tai như bão, lũ, lụt, hạn hán

1.2.2.1 Nguồn vốn tự nhiên

Vốn tự nhiên là tất cả các vật chất (nguyên vật liệu) tự nhiên để tạo dựng sinh kế Nguồn lực tạo thành vốn tự nhiên bao gồm cả các nguồn lực đất đai (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Vốn tự nhiên cung cấp và phục vụ hữu ích cho kế sinh nhai của con người Mục tiêu sinh kế hướng đến một tầm rộng lớn hơn, chú trọng vào con người và hiểu biết tầm quan trọng của các quy trình và cấu trúc trong quá trình xác định cách mà các nguồn vốn tự nhiên được tạo ra và sử dụng

Những tiến trình và cấu trúc điều chỉnh các phương cách tiếp cận đối với nguồn lực tự nhiên và có thể khuyến khích, hoặc ép buộc khi cần thiết để cải thiện việc quản lý các nguồn lực

Việc hỗ trợ gián tiếp đối với vốn tự nhiên thông qua sự chuyển đổi các tiến trình và cấu trúc thì có ý nghĩa rất quan trọng Sự hỗ trợ trực tiếp tập trung vào các nguồn lực mà chính các nguồn lực đó có thể chống lại khả năng sử dụng các nguồn lực đó của con người vẫn có sự tái tạo cho nhu cầu sử dụng trong tương lai Một trong các thành phần chính của mục tiêu sinh kế bền vững là tin và theo đuổi mục tiêu ổn định nhiều loại nguồn lực khác nhau Sao cho không ảnh hưởng đến sự ổn định của môi trường (ổn định nguồn vốn tự nhiên và các dịch vụ của

nó, như giảm khí cacbon và quản lý sự xói mòn)

1.2.2.2 Nguồn vốn xã hội

Nguồn vốn xã hội đã được đề cập lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XX bởi Hunifan - nhà giáo dục học người Mỹ, theo ông, vốn xã hội là những thứ hữu hình cần phải tính đến trong cuộc sống thường ngày của con người (dẫn theo Khúc Thị Thanh Vân, 2013)

Đến thập niên 80, Bourdieu đã đưa ra định nghĩa về vốn xã hội, như là một tập hợp của các nguồn lực hiện hữu và tiềm ẩn mà chúng liên kết với trạng thái sở hữu của mạng lưới bền vững của các mối quan hệ được thể chế hoặc mạnh hoặc yếu của việc biết hay không biết nhau, hoặc nói cách khác của các thành viên trong nhóm và “bất cứ ai cũng có thể khai thác vốn xã hội nhằm đem lại các lợi ích kinh tế thông thường” (Bourdieu, 1986) (dẫn theo Khúc Thị Thanh Vân, 2013)

Sau đó, một giáo sư xã học người Trung Quốc - Nan Lin, khi nghiên cứu

lý thuyết về vốn xã hội Định nghĩa về vốn xã hội của ông tập trung vào việc coi vốn xã hội học như là một cách thức mà các cá nhân sử dụng để tiếp cận đến nguồn lực thông qua các mạng lưới quan hệ xã hội của họ (dẫn theo Khúc Thị Thanh Vân, 2013)

Theo Nguyễn Văn sửu (2010), vốn xã hội là các nguồn lực xã hội mà con người sử dụng để theo đuổi các mục tiêu sinh kế, bao gồm quan hệ, mạng lưới, thành viên nhóm, niềm tin, sự phụ thuộc lẫn nhau và trao đổi cung cấp các mạng

an ninh phi chính thống quan trọng

Như vậy, càng ngày khái niệm về vốn xã hội càng được mở rộng và đạt được những ý nghĩa quan trọng thông qua các nghiên cứu trong một số lĩnh vực khác nhau Mỗi xã hội khác nhau sẽ có những nguồn vốn xã hội khác nhau Ở Việt Nam, vốn xã hội được hiểu cơ bản chính là các nguồn lực bao gồm: Quan

hệ, mạng lưới, thành viên nhóm, niềm tin, sự phụ thuộc lẫn nhau…của con người đặt ra để theo đuổi mục tiêu sinh kế

1.2.2.3 Nguồn vốn tài chính

Vốn tài chính ngụ ý về các nguồn lực tài chính mà con người sử dụng để đạt được các mục tiêu sinh kế của mình (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Định nghĩa được sử dụng ở đây không mang tính chất kinh tế mà nó còn bao gồm những dòng tích trữ và khả năng góp phần vào việc tiêu dùng sản phẩm Tuy nhiên, nó phải được thực hiện để đạt được một nền tảng sinh kế quan trọng Theo Phí Thị Hương (2009), có hai nguồn vốn tài chính chủ yếu:

- Vốn sẵn có: Tiết kiệm là loại vốn tài chính được ưa thích vì nó không bị ràng buộc về tính pháp lý Chúng có thể có nhiều hình thức: tiền mặt, tín dụng ngân hàng, hoặc tài sản thanh khoản khác như vật nuôi, nữ trang Nguồn lực tài chính có thể tồn tại dưới dạng các tổ chức cung cấp tín dụng

- Dòng tiền đều: Ngoại trừ thu nhập hầu hết loại này là tiền trợ cấp, hoặc

sự chuyển giao Đã có sự tạo lập rõ ràng vốn tài chính từ những dòng tiền này phải xác thực (trong khi sự đáng tin cậy hoàn toàn không bao giờ được đảm bảo

có sự khác nhau giữa việc trả nợ một lần với sự chuyển giao thường xuyên vào

kế hoạch đầu tư)

Như vậy, vốn tài chính chủ yếu của hộ gia đình chính là tiền tiết kiệm, dự trữ tiền mặt, các tài sản có tính thanh khản cao như vàng bạc đá quý, lương hưu

hay các khoản tiền hỗ trợ từ nhà nước, và tiền gửi của người thân từ nơi khác Hiệu quả sử dụng nguồn vốn tài chính phụ thuộc vào sự hiểu biết về kinh

tế - tài chính, luật pháp và thị trường cung - cầu của người dân Trong nhiều trường hợp, họ không lựa chọn mạo hiểm đầu tư vào sản xuất kinh doanh, thường lựa chọn giải pháp an toàn là gửi tiết kiệm

1.2.2.4 Nguồn vốn vật chất

Theo Nguyễn Văn Sửu (2010), vốn vật chất bao gồm CSHT và các loại hàng hóa mà người sản xuất cần để hậu thuẫn sinh kế Cơ sở hạ tầng là hệ thống giao thông thuận tiện, nhà ở tốt và được đảm bảo, điều kiện vệ sinh môi trường và cung cấp nước sạch tốt, sử dụng năng lượng sạch và thuận tiện, dễ dàng tiếp cận thông tin truyền thông bằng các phương tiện máy móc thiết bị Các loại hàng hóa vật chất cho sản xuất là các công cụ, thiết bị phục vụ cho sản xuất của hộ gia đình

Theo Phạm Bảo Dương (2009), nguồn vốn vật chất được phân chia làm 2 loại: Tài sản của cộng đồng và tài sản của hộ Tài sản của cộng đồng xem xét các

cơ sở vật chất cơ bản phục vụ nhu cầu sản xuất và sinh hoạt như: Điện, đường giao thông, trường học, trạm y tế, công trình thủy lợi, thông tin liên lạc Tài sản của hộ khá phong phú bao gồm cả các tài sản phục vụ sản xuất và các tài sản phục vụ sinh hoạt của hộ

Như vậy, vốn vật chất chính là hệ thống giao thông, cấp thoát nước, hệ thống tưới tiêu, cung cấp năng lượng, nhà ở, các phương tiện sản xuất, đi lại, thông tin, công cụ, thiết bị lao động

Vốn vật chất yêu cầu nguồn vốn đầu tư ban đầu và cung cấp tài chính cho những gì đang diễn ra, đáp ứng những hoạt động và duy trì chi phí cho dịch vụ

Nó có vai trò quan trọng đến sự phát triển kĩ năng, năng lực để đảm bảo việc quản lý có hiệu quả của dân chúng địa phương Vì vậy, việc cung cấp vốn vật chất cần đáp ứng đủ những nhu cầu của người sử dụng trong một khoảng thời gian dài CSHT là một trong những tài sản hỗ trợ trực tiếp người dân, đặc biệt là

người nghèo Tài sản này có thể giúp người nghèo thoát nghèo một cách nhanh chóng, nếu được đầu tư đúng, và phù hợp với sinh kế hộ nghèo

1.2.2.5 Nguồn vốn con người

- Vốn con người theo Mincer Jacob (1974) cũng giống như vốn hữu hình, muốn có thì con người phải đầu tư để tích lũy thông qua giáo dục rèn luyện trong lao động và thuộc về mỗi người và nó đem lại cho người sở hữu nó khoản thu nhập Theo Nguyễn Văn Ngọc (2006), vốn con người - là khái niệm để chỉ toàn

bộ hiểu biết của con người về phương thức tiến hành các hoạt động KT - XH (Bùi Quang Bình, 2009) Hai khái niệm này giống nhau về mặt nội dung

- Một khái niệm khác về vốn con người của Nguyễn Văn Sửu: đó là đại diện cho các kỹ năng, tri thức, khả năng làm việc và sức khỏe tốt, tất cả cộng lại tạo điều kiện giúp con người theo đuổi các chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được các mục tiêu sinh kế Ở cấp độ hộ gia đình, vốn con người là yếu tố về số lượng và chất lượng lao động của hộ; yếu tố này khác nhau tùy thuộc vào kích

cỡ của hộ, trình độ giáo dục và kỹ năng nghề nghiệp, khả năng quản lý, tình trạng sức khỏe, tri thức về các cấu trúc sở hữu chính thống và phi chính thống (như các quyền, luật pháp, chuẩn mực, cấu trúc chính quyền, các thủ tục) (Nguyễn Văn Sửu, 2010)

Vốn con người được cấu thành từ ba nhân tố chính: (1) Năng lực ban đầu, nhân tố này gắn liền với yếu tố năng khiếu và bẩm sinh ở mỗi người; (2) Những năng lực, kiến thức chuyên môn được hình thành và tích lũy thông qua quá trình đào tạo chính quy; (3) Các kỹ năng, khả năng chuyên môn, những kinh nghiệm tích lũy từ quá trình sống và làm việc Năng lực ban đầu nhận được từ cha mẹ và các điều kiện của gia đình và xã hội khi chăm lo cho bà mẹ mang thai và sinh nở Khi đi học để có năng lực thì người ta phải bỏ ra chi phí học hành và cuối cùng những trải nghiệm trong cuộc sống làm việc nhiều trường hợp người ta phải trả giá rất cao (Bùi Quang Bình, 2009) Như vậy, vốn con người có thể hiểu là những kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm trong mỗi con người được hình thành

và tích lũy nhờ quá trình học tập và lao động được thể hiện trong quá trình sử

dụng trong sản xuất, tạo điều kiện giúp con người theo đuổi các chiến lược sinh

kế khác nhau và đạt được các mục tiêu, kỳ vọng của họ

Ngày nay, khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ, thế giới tiến dần tới toàn cầu hóa, nhưng tài nguyên thiên nhiên khan hiếm, đã và đang làm cho nguồn vốn con người trở nên đối tượng ưu tiên hàng đầu

Vốn con người được tích lũy theo nhiều cách, nhưng rõ ràng việc giáo dục

là nguồn tích lũy cơ bản nhất Việc giáo dục để hỗ trợ nguồn vốn con người có thể thực hiện cả trực tiếp lẫn gián tiếp Trong cả hai cách thực hiện đó kết quả thực sự mang lại chỉ khi chính bản thân họ sẵn sàng đầu tư vào vốn con người của họ Việc đầu tư này phụ thuộc vào khả năng và điều kiện tài chính của mỗi

cá nhân Trường hợp khác nhau về hoàn cảnh, với những học sinh con em nông dân ở nông thôn hay hộ nghèo mặc dù đủ năng lực để tiếp nhận kiến thức kỹ năng từ quá trình đào tạo Nhưng tiếc rằng họ không có điều kiện để đi học khi

mà khoản chi phí này chiếm một phần không nhỏ trong thu nhập của hộ gia đình

Do không đầu tư nên mức vốn con người của họ thấp, năng suất lao động thấp, thu nhập sẽ không cao Trường hợp này, để giúp cho học sinh con em nhà nghèo

đi học thì nhà nước cần có trợ cấp học phí hay cho vay lãi suất thấp

Một vấn đề khác nữa, vốn con người được tích lũy thông qua quá trình đầu

tư theo thời gian, tuy nhiên còn phụ thuộc vào thời điểm đầu tư vào giáo dục của mỗi người Nếu ai đó đi học đúng tuổi và nhận được giáo dục và nghề nghiệp trẻ chính là đầu tư đúng thời điểm và việc tích lũy vốn tốt nhất Thế nhưng, trên thực

tế, những người lao động chính ở đây thường lớn tuổi, vốn con người của họ là kinh nghiệm, kỹ năng qua quá trình lao động, nên họ khó tiếp nhận kiến thức kỹ năng từ quá trình đào tạo

Cơ chế phù hợp nhất cho việc kết hợp hỗ trợ là thực hiện các chương trình trọng điểm Các chương trình trọng điểm có thể hướng vào việc phát triển nguồn nhân lực, để xuất những thông tin thông qua việc phân tích các phương thức kiếm sống để chắc chắn rằng các nỗ lực tập trung vào nơi cần thiết nhất

Cải thiện phương thức tiếp cận với giáo dục chất lượng cao, thông tin, công nghệ và đào tạo nâng cao dinh dưỡng và sức khỏe sẽ góp phần làm phát triển nguồn vốn con người

Khái niệm về năm loại tài sản sinh kế cho phép hình dung ra tính phức tạp

về vấn đề nguồn vốn trong “nguồn lực kinh tế” Nguồn lực kinh tế bao hàm cả nguồn vốn Vì thế, nguồn vốn trong “nguồn lực kinh tế” được hiểu là các của cải vật chất do con người tạo ra và tích lũy lại, được khai thác đầu tư vào quá trình sản xuất kinh tế Như vậy, nguồn vốn cũng chính là một trong các yếu tố tạo thành nguồn lực kinh tế, quyết định tính bền vững sự tăng trưởng kinh tế

Liên quan đến năm loại vốn này, một câu hỏi còn đang tranh luận là dù biết rằng cuộc sống con người dựa vào năm loại tài sản vốn, nhưng loại vốn nào

có vai trò quan trọng hơn trong việc giúp các hộ gia đình nông dân tăng cường sinh kế bền vững của mình Một số nhà nghiên cứu đánh giá cao nguồn vốn xã hội trong chiến lược sinh kế của các hộ gia đình (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Bebbington cho rằng, vốn xã hội ít hữu hình hơn các loại vốn khác, nên không được hiểu rõ, trong khi nó là một phương tiện quan trọng để các hộ gia đình mở rộng tiếp cận của mình đối với các nguồn vốn khác và để tìm kiếm sinh kế Vì thế, vốn xã hội cần được chú ý một cách đúng mức, để ý xem các hộ gia đình đã dựa vào nguồn vốn này và kết hợp nó với các nguồn vốn khác nhằm nâng cao mức sống và đảm bảo tính bền vững trong các chiến lược sinh kế của hộ như thế nào (Anthony,1999) Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu khác nhấn mạnh tầm quan trọng của các loại vốn tự nhiên, vốn con người, vốn tài chính và vốn vật chất (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Chẳng hạn, Oluremi Jaiyebo lập luận rằng, nhóm phụ nữ trong nghiên cứu của tác giả là nhóm nghèo, vì sự tiếp cận của họ đối với các tài sản vốn rất hạn chế Trong số năm loại tài sản sinh kế, phụ nữ nhấn mạnh đến hai loại vốn tự nhiên và vốn tài chính, coi chúng là tiền đề để tiếp cận ba loại vốn khác Ví dụ tiếp cận vốn tài chính có thể tạo cơ sở cho các hộ gia đình tiếp cận bốn loại vốn còn lại (Jaiyebo, 2003)

Tiếp cận sinh kế bền vững cũng thừa nhận rằng, các chính sách, thể chế và quá trình có ảnh hưởng đến sự tiếp cận và việc sử dụng các tài sản mà cuối cùng ảnh hưởng đến sinh kế (Filipe, 2005) Khung sinh kế bền vững coi đất đai là một tài sản tự nhiên rất quan trọng đối với sinh kế nông thôn Quyền đất đai đóng một

vị trí quan trọng về nhiều mặt và tạo cơ sở để người nông dân tiếp cận các loại tài sản khác và những lựa chọn sinh kế thay thế (Hanstad, 2004) Chẳng hạn, bảo đảm an ninh trong tiếp cận đất đai có thể là một mục tiêu sinh kế Đất đai cũng là một tài sản tự nhiên mà qua đó các hộ gia đình có thể đạt được các mục tiêu sinh

kế khác như bình đẳng giới và sử dụng bền vững các nguồn lực (Filipe, 2005) Ở Việt Nam, quyền sử dụng đất hàm chứa nhiều ý nghĩa và giá trị của một phương tiện sản xuất, một nguồn làm việc, thu nhập và một loại tài sản có giá trị Vì thế biến đổi trong việc nắm giữ hay sở hữu quyền sử dụng đất hoặc tiếp cận đất đai dường như sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh sinh kế của họ (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Thực tế này cho thấy mối quan hệ mật thiết và trực tiếp giữa tiếp cận đất đai và sinh kế, vì thế “tiếp cận tốt hơn đối với đất đai có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết bốn thách thức lớn của phát triển là đảm bảo tăng trưởng nhanh hơn, giải quyết bất bình đẳng, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và tăng cường tính di động” (Department for International Development, 2007) Mặc dù, trên mỗi quan điểm đều có lập luận riêng về sự quan trọng của từng loại vốn đối với việc tăng cường sinh kế bền vững cho người dân Nhưng suy cho cùng đều hướng tới kết quả của sinh kế, hay mục đích của việc sử dụng khung sinh kế là để tìm hiểu những công thức mà con người kết hợp và sử dụng các nguồn lực Kết quả sinh kế có thể là (Thiều Chung Nghĩa, 2010):

- Hưng thịnh hơn: Thu nhập cao và ổn định hơn, cơ hội làm việc tốt hơn, kết quả của những công việc mà người dân đang thực hiện tăng lên và nhìn chung lượng tiền của hộ gia đình thu được tăng

- Đời sống được nâng cao: Ngoài tiền và những thứ mua được bằng tiền, người ta còn đánh giá đời sống bằng giá trị của những hàng hoá phi vật chất khác, sự đánh giá về đời sống của người dân chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu

tố, ví dụ như căn cứ vào vấn đề giáo dục và y tế cho các thành viên gia đình được đảm bảo, các điều kiện sống tốt, sự an toàn đời sống vật chất

- Khả năng tổn thương giảm: Giảm khả năng tổn thương có trong ổn dịnh giá cả thị trường, an toàn sau các thảm hoạ, khả năng kiểm soát dịch bệnh gia súc

- An ninh lương thực được củng cố: Tăng cường khả năng an ninh lương thực có thể được thể hiện thông qua đảm bảo khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên dất, nâng cao và ổn định thu hoạch mùa màng, đa dạng hoá các loại hình cây lương thực

1.2.3 Đặc điểm lao động nông nghiệp và sinh sống của đồng bào dân tộc

thi ểu số

Vùng đồng bào dân tộc miền núi có các cộng đồng dân cư với những phong tục tập tập quán và bản sắc văn hóa riêng Mỗi kiểu cảnh quan địa hình có các điều kiện sinh sống và canh tác khác nhau: hoặc là thuận lợi hơn, hoặc là khó khăn hơn, cho phép hình thành các bản làng dày hơn hay thưa hơn với quy mô làng bản khác nhau Mật độ phân bố bản làng và dân cư không chỉ gắn với yếu tố địa hình, cảnh quan mà còn quan hệ với trình độ canh tác và mức độ ổn định cuộc sống

Canh tác nương rẫy là hình thức chủ yếu có vị trí quan trọng nhất trong việc cung cấp lương thực và thực phẩm cho đồng bào các dân tộc thiểu số Trên thực tế, canh tác lúa nước của đồng bào ít người vẫn rất thô sơ và quảng canh, không có bón phân hoặc thâm canh như người Kinh Bên cạnh rẫy và ruộng, kinh

tế vườn ngày càng trở thành yếu tố quan trọng, đặc biệt là đối với các làng đã được định canh định cư Nhưng nhìn chung kinh tế vườn vẫn chưa giữ vai trò chủ đạo trong kinh tế hộ gia đình Hệ canh tác nương rẫy gắn chặt với rừng và lấy hệ sinh thái rừng làm cơ sở, nó vừa là nguyên nhân của sự suy giảm rừng, và chính sự suy giảm tài nguyên rừng lại tác động mạnh mẽ đến hệ canh tác đó

Bên cạnh đó, đồng bào dân tộc thiểu số còn có các hoạt động nông nghiệp

như trồng rừng, trồng cây thuốc quý, những nghề thủ công truyền thống như đan lát, đúc, rèn, dệt thổ cẩm với các loại sản sẩm đa dạng và có giá trị văn hóa cao Tuy nhiên, những phong tục tập quán du canh du cư, nuôi thả gia súc, nạn tảo hôn, mê tín dị đoan…đã ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất và đời sống nhân dân

1.3 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân ở một số nước trên thế giới và tại Việt Nam

1.3.1 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân tại một số nước trên thế giới

1.3.1.1 Trung Quốc

Ở Trung Quốc, đất đai thuộc chế độ công hữu nên lợi ích công là điều kiện tiền đề để áp dụng quyền thu hồi đất một cách hợp pháp (Phương Thảo, 2013) Việc thu hồi đất sử dụng vào các mục đích đều phải tuân thủ theo quy hoạch sử dụng đất đã được Quốc vụ viện (Chính phủ) phê duyệt; khi thu hồi đất

từ 35 ha trở lên đối với đất nông ngiệp hoặc từ 70 ha trở lên đối với các loại đất khác thì UBND cấp tỉnh phải báo cáo lên Quốc vụ viện để xem xét phê chuẩn rồi mới được ra quyết định thu hồi đất; dưới mức diện tích này thì chính quyền cấp tỉnh được tự phê chuẩn và sau đó báo cáo lên Quốc vụ viện (Đào Trung Chính, 2014) Như vậy, theo quy định của pháp luật Trung Quốc, chỉ có Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất (Phương Thảo, 2013) Khi thu hồi đất, các cơ quan có thẩm quyền cần phải tuân thủ quy trình thu hồi đất bao gồm 4 bước: (1) Khảo sát về các điều kiện thu hồi đất (dân số nông nghiệp, đất canh tác trên thu nhập đầu người, tổng sản lượng hàng năm, diện tích đất, loại đất và vấn đề sở hữu của khu vực bị ảnh hưởng); (2) Xây dựng dự thảo kế hoạch thu hồi đất; (3) Cơ quan quản lý đất đai báo cáo với chính quyền địa phương, trình kế hoạch thu hồi đất và các tài liệu khác lên cấp cao hơn để kiểm tra, phê duyệt; (4) Thông báo, công bố dự án sau khi dự án được phê duyệt Việc công bố phải được thực hiện kịp thời, cụ thể về

kế hoạch thu hồi và bồi thường Chính quyền địa phương có trách nhiệm thông

báo và giải thích các vấn đề có liên quan Sau ngày thông báo, các tài sản trong khu vực dự án sẽ không được cải tạo, mở rộng (Phương Thảo, 2013)

Bên cạnh đó, Trung quốc rất quan tâm đến vấn đề đời sống của người dân sau thu hồi đất, thể hiện trong các nỗ lực nhằm khôi phục cuộc sống và nguồn thu nhập cho các hộ bị ảnh hưởng (Thiều Chung Nghĩa, 2010) Trung quốc không có quy định rõ ràng trong luật về việc phục hồi thu nhập (Bộ Tài nguyên

và Môi trường, 2012b) Tuy nhiên, các chính quyền địa phương đã chủ động đưa

ra một số giải pháp:

- Tái định cư bằng tiền: theo đó các khoản hỗ trợ sẽ được cung cấp tới các

cá nhân (cộng thêm khoản bồi thường cho chi phí về đất đai trong một số trường hợp), và sau đó, cá nhân sẽ tự chịu trách nhiệm Khoảng hơn 90% số hộ nông dân

bị ảnh hưởng đã chọn cách này (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012b)

- Tái định cư thông qua thỏa thuận chia sẻ cổ phần: người được bồi thường sẽ chuyển khoản tiền được bồi thường thành cổ phần của công ty được thành lập với vốn đầu tư từ các khoản tiền bồi thường (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012b)

- Thông qua việc thành lập cơ chế an sinh xã hội: cơ chế này đã được áp dụng ở một số địa phương có kinh tế phát triển Theo cách này, tất cả các khoản trợ cấp và một phần khoản bồi thường do mất đất được cho vào một quỹ an sinh

xã hội bao gồm lương hưu, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012b) Trung Quốc đã thực hiện chế độ dưỡng lão đối với người già và hỗ trợ tiền cho những người đang trong độ tuổi lao động để các đối tượng này tự tìm việc làm mới Tiền dưỡng lão được trả từ 90.000 - 110.000 nhân dân tệ/một lần do Cục Bảo hiểm xã hội và Cục Bảo hiểm xã hội

có trách nhiệm trả tiền dưỡng lão hàng năm cho những người thuộc diện này; tiền hỗ trợ khoảng 100.000 - 120.000 nhân dân tệ/người (Ngân hàng phát triển Châu Á (1995)

Một kinh nghiệm rất đáng tham khảo của Trung Quốc đó là tại dự án đập Tam Hiệp Ở dự án này phải di dời 1,3 triệu người, kéo dài 13 năm với hơn 3.000

công nhân tham gia Trung Quốc đã giải quyết vấn đề tái định cư cho dự án đập Tam Hiệp bằng cách xây dựng mới khoảng 10 thị trấn và 276 làng tái định cư

Để tạo công ăn việc làm cho người tái định cư khi chuyển từ nghề nông sang làm tại các vùng công nghiệp, Chính phủ đã khuyến khích phát triển ngành nghề kinh doanh địa phương Các ngành nghề này sẽ được miễn thuế trong vòng 3 - 5 năm Các doanh nghiệp công nghiệp tại các vùng tái định cư được vay vốn với lãi suất

ưu đãi Đến nay, theo báo cáo của WB, trong số 2.000 người đầu tiên được di dời thành công thì đã có tới 60% đã có mức thu nhập cao hơn Tại các vùng tái định

cư đã hoàn thành có 766 người đã được làm việc trong các nhà máy (Nguyễn Thị Thanh Thảo, 2006)

1.3.1.2 Hàn Quốc

Ở Hàn Quốc, mặc dù đất đai là sở hữu tư nhân nhưng trong nhiều trường

hợp, Nhà nước có quyền thu hồi đất của người dân Các trường hợp đó là: (1) Thu hồi đất để phục vụ mục đích quốc phòng - an ninh; (2) Dự án đường sắt, đường bộ, sân bay, đập nước thủy điện, thủy lợi; (3) Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, nhà máy điện, viện nghiên cứu; (4) Dự án xây dựng trường học, thư viện, bảo tàng; dự án xây dựng nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng trong khu đô thị mới, khu nhà ở để cho thuê hoặc chuyển nhượng (Phương Thảo, 2013)

Luật thu hồi đất và bồi thường của Hàn Quốc là bộ luật chung quy định các nguyên tắc và thủ tục thu hồi đất, bồi thường và tái định cư Nó được áp dụng cho mọi trường hợp, trừ khi có điều khoản đặc biệt nào nằm trong đạo luật khác Việc thực hiện cụ thể sẽ được quy định chi tiết hơn trong Quyết định của Tổng thống (Đào Trung Chính, 2014)

Đối với việc thu hồi đất theo quy hoạch để thực hiện các dự án xây nhà ở

do tổ chức Nhà ở Quốc gia (một tổ chức xã hội đứng ra bảo đảm trách nhiệm cung cấp nhà ở tại đô thị, hoạt động như một nhà đầu tư độc lập) được phép thực hiện thu hồi (Phương Thảo, 2013) Đối với các dự án do Nhà nước đầu tư như đường cao tốc, khu đô thị, khu công nghiệp và các dự án cơ sở hạ tầng quan trọng khác thì Nhà nước quyết định trưng mua đất đai của người đang có quyền

sở hữu Diện tích đất Nhà nước quyết định trưng mua thực hiện theo quy hoạch

sử dụng đất Tổ chức được giao nhiệm vụ bồi thường thực hiện hiệp thương với người sở hữu đất và tài sản gắn với đất trên cơ sở giá đất và giá tài sản do tổ chức hoặc cá nhân hành nghề định giá xác định Trường hợp chỉ hiệp thương được với đại bộ phận chủ sở hữu đất (trên 85%) thì phần diện tích đất còn lại Nhà nước thực hiện cưỡng chế thu hồi (Đào Trung Chính, 2014)

Toàn bộ chi phí thu hồi đất và tái định cư, bao gồm bồi thường, di dời, phục hồi sinh kế (nếu có) sẽ thuộc chi phí của dự án Chủ dự án phải trả trước những khoản trên (Đào Trung Chính, 2014) Để tính toán mức bồi thường Hàn Quốc sử dụng hệ thống chính thức giá bất động sản, theo đó giá trị gần đúng với giá thị trường Giá trị đất và tòa nhà được định giá bởi 2 thẩm định viên tư nhân Người bị thu hồi có thể khuyến nghị thêm một thẩm định viên nữa Giá trung bình do các thẩm định viên đưa ra là giá để quyết định mức bồi thường Đối với trường hợp tái định cư, ngoài khoản bồi thường, người bị di dời có thể chọn khu vực nhà, nhà ở hoặc khoản trợ cấp di dời Một khu vực tái định cư phải có đầy đủ dịch vụ, do chủ dự án chi trả, kể cả chi phí di chuyển Đất cấp cho người tái định

cư có mức giá bằng 80% chi phí phát triển (Mức này thấp hơn rất nhiều so với giá thị trường Kết quả là phần lớn đất cho người tái định cư được bán lại ngay) (Đào Trung Chính, 2014)

Phục hồi kế sinh nhai không phải là bắt buộc theo Luật thu hồi đất và bồi thường của Hàn Quốc (Đào Trung Chính, 2014) và cũng không có quy định cụ

thể về biện pháp phục hồi thu nhập cho người dân Luật mới ban hành chỉ đưa ra

một số căn cứ để hỗ trợ sinh hoạt nhằm phục hồi sinh kế cho người dân, bao gồm (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012b):

- Đào tạo nghề và ưu tiên tuyển dụng lao động trong các dự án xây dựng khu đô thị

- Cung cấp địa điểm để kinh doanh thương mại trong các tòa nhà thương mại cho các nhân công bị sa thải (không quá 27m2/hộ gia đình)

1.3.1.3 Thái Lan

Cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trình đô thị hoá ở Thái Lan diễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết

Mặc dù chưa có chính sách đền bù tái định cư quốc gia, nhưng tại Hiến Pháp năm 1982 đã quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ

sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, cải tạo đất đai và các mục đích công cộng khác Đến năm 1987 Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng bất động sản áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dụng tiện ích công cộng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên hoặc các lợi ích khác cho đất nước, phát triển đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, cải tạo đất đai vào các mục đích công cộng Luật quy định những nguyên tắc về trưng dụng đất, nguyên tắc tính giá trị đền bù các loại tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các qui định cụ thể về trình tự tiến hành bồi thường tái định cư, nguyên tắc cụ thể xác định giá trị bồi thường, các bước lập và phê duyệt dự án bồi thường, thủ tục thành lập các cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường tái định cư, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, quyền khiếu nại,

quyền khởi kiện đưa ra toà án (Trần Thanh Vượng, 2013)

Một kinh nghiệm điển hình ở Thái Lan đó là việc tổ chức công tác di dân, tái định cư trong ngành điện tỏ ra rất hiệu quả Cơ quan sản xuất điện ở Thái Lan, khu vực Nhà Nước, đã liên tục cải tiến các hoạt động tái định cư ngay từ khi thành lập (năm 1968), chính sách tái định cư cho mỗi dự án đề dựa trên các bài học từ những dự án trước Chiến lược tái định cư của nhà cầm quyền dựa trên cơ

sở thương lượng trực tiếp với các cộng đồng bị ảnh hưởng và đề bù trọn gói Cơ quan điện lực Thái Lan là nơi có nhiều dự án tái định cư lớn nhất nước đã có chính sách riêng về đền bù và tái định cư với mục tiêu: “đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn” thông qua việc cung cấp cơ sở hạ tầng nhiều hơn và tốt hơn, đảm bảo cho người bị ảnh hưởng có thu nhập cao hơn

và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển (Thiều Chung Nghĩa, 2010)

1.3.1.4 Singapore

Mặc dù có nhiều hình thức sở hữu khác nhau về đất đai (sở hữu nhà nước,

sở hữu tư nhân) song việc thu hồi đất ở Singapore chỉ được thực hiện để sử dụng vào mục đích công cộng (phát triển cơ sở hạ tầng; xây dựng công trình phúc lợi

xã hội; chỉnh trang đô thị ) do Nhà nước đứng ra thu hồi đất rồi giao hoặc cho các công ty, nhà đầu tư thuê đất Công tác thu hồi đất phải được sự cho phép bởi Chính phủ và các thành viên trong Nội các Chính phủ, sau khi đã thảo luận và tham khảo ý kiến cộng đồng (Phương Thảo, 2013)

Chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất của Singapore được tiến hành thận trọng (đặc biệt đối với đất thuộc sở hữu tư nhân) trên cơ sở các quy định chặt chẽ của pháp luật Nguyên tắc công bằng, minh bạch được đề cao trong quá trình thực hiện nên đã nhận được sự đồng thuận của người dân Tỷ lệ cưỡng chế khi thu hồi đất thấp (dưới 1% tổng số các trường hợp thu hồi đất) (Nguyễn Quang Tuyến, 2013)

Mức bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất được xác định căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ; di chuyển chỗ ở hợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này Việc xác định giá bồi thường được Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước được bóc tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là Nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ

đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: đợt thứ nhất, nhà nước trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ

2, phần còn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ ở (Phương Thảo, 2013)

Vấn đề tái định cư, chính sách tái định cư của Singapore gắn liền với bố trí nhà ở công - loại nhà do nhà nước xây dựng và cung cấp giá rẻ kèm theo một số điều kiện Đây là một điểm đặc thù và rất độc đáo của thị trường bất động sản tại Singapore Singapore thiết lập một cơ quan tập trung thực hiện việc cung cấp nhà

ở công cho người dân trong đó chủ yếu phục vụ tái định cư, đó là Cục Phát triển Nhà (HDB) Được thành lập từ năm 1960, cho đến nay với khoảng 8.000 nhân viên, HDB đã cung cấp nhà cho 85% dân số Singapore, trong đó có 2% thuê căn

hộ (năm 2001) (Cafeland, 2014)

Có 3 bước để chuẩn bị cho công tác tái định cư ở Singapore (Cafeland, 2014): (1) Các nhân viên của HDB tiến hành điều tra xã hội học kĩ lưỡng về hộ gia đình trước khi triển khai việc tái định cư, trong đó lưu ý các chi tiết về số thành viên trong gia đình, kể cả con cái, nguồn thu nhập; (2) Xác định điều kiện tái định cư Điều kiện để được tái định cư tại các căn hộ do HDB cung cấp là được cơ quan quản lý đất Singapore (SLA) bảo lãnh và làm thủ tục giới thiệu Chính sách cung cấp nhà ở công của HDB cũng có phân biệt các trường hợp cụ thể, trong đó ưu tiên công dân Singapore Nếu không sử dụng nhà do HDB cung cấp sẽ được nhà nước hỗ trợ thêm tiền (khoảng 1.200 đôla Singapore); (3) Giới thiệu nhiều loại nhà ở để người dân chọn HDB chủ yếu cung cấp các căn hộ trong các tòa nhà cao tầng

1.3.2 Thu hồi đất và vấn đề ổn định sinh kế cho người dân tại Việt Nam

1.3.2.1 Vấn đề thu hồi đất ở Việt Nam trong những năm qua

Từ đầu những năm 80 của thể kỷ XX, Việt Nam bắt đầu đổi mới khu vực nông nghiệp, sau đó là các khu vực kinh tế khác Ngay từ bước khởi đầu của quá trình đổi mới đã ngụ ý một quá trình công nghiệp hóa Đến đầu những năm 90, công nghiệp hóa chính thức trở thành một khẩu hiệu quốc gia để Đảng và Nhà nước thực hiện chính sách phát triển của mình trong nhiều khu vực và trên phạm

vi cả nước Đi cùng với công nghiệp hóa là đô thị hóa Các thành phố ở Việt Nam đã xuất hiện từ thời trung đại, tuy nhiên, đô thị hóa chỉ gia tăng nhanh chóng từ đầu những năm 90 (Nguyễn Văn Sửu, 2010)

Giống như ở Trung quốc, công nghiệp hóa và đô thị hóa ở Việt Nam trong gần 25 năm qua đã lấn một diện tích lớn đất nông nghiệp (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Tuy nhiên, cho đến nay Việt Nam chưa có những số liệu đầy đủ, có hệ thống chính xác về tổng diện tích các loại đất, đặc biệt là đất nông nghiệp Theo báo cáo chưa đầy đủ của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, sau gần 7 năm triển khai thực hiện Luật Đất đai, tổng diện tích đất đã thu hồi là 728 nghìn

ha (trong đó có 536 nghìn ha đất nông nghiệp) của 826.012 hộ gia đình, cá nhân

để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

và phát triển kinh tế Các tỉnh, thành phố thu hồi diện tích đất lớn là Đắk Lăk (114.524 ha), Điện Biên (66.944 ha), Sơn La (61.334 ha), Nghệ An (33.357 ha), Bình Phước (27.109 ha), Quảng Nam (24.541 ha), Quảng Ninh (13.529 ha), Gia Lai (12.301 ha) Tỉnh thu hồi diện tích đất ít là Vĩnh Long (325 ha), Tiền Giang (448 ha), Hậu Giang (974 ha) (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012a)

Đối với các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai, theo kết quả tổng hợp báo cáo của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thì trong gần 7 năm, các địa phương đã quyết định thu hồi 50.906 ha của 1.481 tổ chức và

598 hộ gia đình, cá nhân vi phạm pháp luật về đất đai Những tỉnh thu hồi nhiều đất do vi phạm pháp luật về đất đai như: Bình Phước 6.070 ha, Phú Yên 5.813

ha, Đắk Nông 5.791 ha, Quảng Nam 5.217 ha, Gia Lai 2.719 ha, Quảng Ninh 2.245 ha, Khánh Hòa 604 ha, Hà Nội 594 ha Đây được coi là một tiến bộ nổi bật trong công tác quản lý đất đai so với thời gian trước đây (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012a)

Như vậy, qua gần 10 năm thi hành, Luật Đất đai 2003 đã phát huy khá tốt vai trò ổn định các mối quan hệ về đất đai Song nó cũng bộc lộ hạn chế nhất định, dẫn đến việc thực thi pháp luật về đất đai còn nhiều bất cập, đặc biệt trong

quy định về thu hồi đất, đã tạo ra “lỗ hổng” lớn, dẫn đến tình trạng thu hồi đất tràn lan làm “đất phát triển kinh tế”

1.3.2.2 Vấn đề ổn định sinh kế cho người dân sau thu hồi tại Việt Nam

Sau thu hồi, việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư không chỉ dừng lại ở việc giao nhà hay giao tiền mà còn ở vấn đề sinh kế của người dân bị thu hồi trong nhiều năm nữa Những năm qua, chính phủ đã dành nhiều quan tâm về vấn đề đảm bảo sinh kế cho người dân sau thu hồi Các địa phương đã ban hành và tổ chức nhiều chính sách cụ thể thông qua thực hiện các văn bản chỉ

đạo của Chính Phủ như:

- Quyết định số 2192/QĐ-NLDK ngày 2005 của Bộ Công nghiệp quy định rằng người dân bị mất vĩnh viễn hơn 20% đất sinh hoạt/sản xuất hoặc thu nhập khác được ưu tiên đào tạo dạy nghề hoặc sẽ được hưởng tiêu chuẩn bồi hoàn khác Nếu người dân có nhu cầu chuyển tới nơi ở mới thì sẽ được ưu tiên theo các điều sau: (i) chi phí vận chuyển; (ii) trợ giá xây dựng lại nhà ở; (iii) chi phí đào tạo dạy nghề hoặc một số tiêu chuẩn bồi hoàn khác

- Quyết định số 81/2005/QĐ-TTg ngày 18/4/2005 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ dạy nghề ngắn hạn cho lao động nông thôn Theo đó, đối tượng ưu tiên là đối tượng lao động bị thu hồi đất nông nghiệp Bộ Tài chính cùng với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã ban hành thông tư liên tịch số 06/2006/TTLT-BTC-BLĐTBXH ngày 19/01/2006 hướng dẫn thực hiện quyết định số 81/2005/ QĐ-TTg, trong đó có nêu: Mỗi lao động bị thu hồi đất nếu có nhu cầu học nghề sẽ được hỗ trợ tối đa không quá 300.000 đồng/người/tháng và không quá 1.500.000 đồng/người/khóa học nghề;

- Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 27/11/2009 phê duyệt đề án “đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020” Quyết định ưu tiên đối tượng là người bị thu hồi đất nông nghiệp khi có nhu cầu học nghề thì được hỗ trợ chi phí học nghề ngắn hạn (trình độ sơ cấp nghề và dạy nghề dưới 3 tháng) với mức tối

đa 03 triệu đồng/người/khóa học (mức hỗ trợ cụ thể theo từng nghề và thời gian

học nghề thực tế); hỗ trợ tiền ăn với mức 15.000 đồng/ngày thực học/người; hỗ trợ tiền đi lại theo giá vé giao thông công cộng với mức tối đa không quá 200.000 đồng/người/khóa học đối với người học nghề xa nơi cư trú từ 15km trở lên;

- Nghị định 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính phủ, quy định

bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định

cư cũng đưa ra chính sách cụ thể về hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm Tại Điều 22, cụ thể như sau: Trường hợp người được hỗ trợ có nhu cầu được đào tạo, học nghề thì được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề và được miễn học phí đào tạo cho một khóa học đối với các đối tượng trong độ tuổi lao động Kinh phí hỗ trợ chuyển đổi nghề cho các đối tượng chuyển đổi nghề nằm trong phương án đào tạo, chuyển đổi nghề và được tính trong tổng kinh phí của dự án đầu tư hoặc phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư được duyệt;

- Quyết định số 52/2012/QĐ-TTg ngày 16/11/2012 của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng về chính sách hỗ trợ giải quyết việc làm và đào tạo nghề cho người lao động bị thu hồi đất nông nghiệp

Những quy định đó đã được tích cực triển khai tới từng hộ dân bị thu hồi đất, góp phần quan trọng, tạo thế chủ động để giải quyết vấn đề sinh kế cho người dân bị thu hồi đất Tuy nhiên, hiệu quả còn cách xa nhu cầu Một số hộ dân vẫn khó khăn trong việc tạo lập sinh kế mới của mình

Nhiều người dân cảm thấy sinh kế họ còn mỏng manh, không bền vững

so với những tháng ngày làm nông nghiệp: khi họ có thể tự chuẩn bị cho mình lương thực hàng ngày như gạo, rau…Sau khi thu hồi, họ phải mua rất nhiều thứ cho cuộc sống hàng ngày (Nguyễn Văn Sửu, 2010) Theo kết quả khảo sát của Đại học Cần Thơ năm 2013 cho thấy, trong số 37% hộ dân có đất bị thu hồi đất

và phải chuyển đổi nghề được khảo sát cho rằng, rất khó thích ứng với nghề nghiệp mới, nhất là đối tượng tuổi lao động trên 45 tuổi thì không thể thích ứng với công việc mới Như dự án thu hồi đất xây dựng Metro Cash Cần Thơ, lúc đầu

có 40 người được nhận vào làm việc nhưng do không quen với tác phong công nghiệp nên sau vài năm chỉ còn 2 người làm việc cho Metro (Lê Bảo, 2015)

Theo Tôn Gia Huyên (2014), thực tế nhiều năm qua, có 1001 trường hợp sinh kế của người bị thu hồi đất không những tốt hơn mà còn kém hơn trước (Dẫn theo Việt Hà, 2014) Trên thực tế có tới 67% số lao động nông nghiệp vẫn giữ nguyên nghề cũ sau khi bị thu hồi đất, 13% chuyển sang nghề mới và có tới

25 đến 30% số lao động không có việc làm hoặc có việc làm nhưng không ổn định Thực trạng này cũng là nguyên nhân dẫn đến kết quả 53% số hộ nông dân

bị thu hồi đất có thu nhập giảm so với trước kia, chỉ có 13% số hộ có thu nhập tăng hơn trước Trung bình mỗi hộ bị thu hồi đất có 1,5 lao động rơi vào tình trạng không có việc làm và mỗi ha đất bị thu hồi sẽ làm mất việc 13 lao động (Thiều Chung Nghĩa, 2010)

Theo Trần Thị Minh Châu (2015), nguyên nhân dẫn đến nguồn sinh kế không ổn định là do các chính sách còn chưa sát với thực tiễn Mặc dù, quy định

hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm có thể lên tới 5 lần giá đất nông nghiệp nhưng người nông dân vẫn mất đất canh tác Với nhà đầu tư đất là tài sản, nhưng đối với người nông dân đất không chỉ là tài sản mà còn là tư liệu sản xuất Mặt khác, sau khi nhận tiền đền bù nhưng không còn đất để làm nông nghiệp thì người dân buộc phải chuyển nghề, tuy nhiên, cách hỗ trợ đào tạo nghề hiện nay hiệu quả còn chưa cao Kết quả các cuộc điều tra những năm gần đây cho thấy, các chương trình đào tạo không mang lại cơ hội tìm được thu nhập đủ sống cho người dân, nhất là những người ở độ tuổi lao động, lao động chính trong khi đó

số người được dự án lấy đất thuê không đáng kể Do đó, với số tiền đền bù đa phần người dân không thể lập nghiệp Hầu hết, họ dùng tiền để xây nhà, mua đồ dùng và gửi tiết kiệm “Khoảng vài ba năm sau khi nhận tiền đền bù thì mức sống người dân có tăng lên, nhưng do không biết sinh lời nên khoảng sau 10 mức sống của họ kém đi và chuyển từ nghèo mà ổn định sang nghèo và bấp bênh” (Dẫn theo Trường Tuyết, 2015)

Bên cạnh đó, thực tế vẫn có một số mô hình sinh kế đạt hiệu quả, điển hình tại dự án khai thác và chế biến khoáng sản Núi Pháo tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên - dự án mỏ đa kim có tổng vốn đầu tư hơn 500 triệu đô la Mỹ, lớn

nhất Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại, Công ty Trách nhiệm Hữu hạn khai thác chế biến khoáng sản Núi Pháo (Nuiphao Mining) - doanh nghiệp thực hiện

dự án đã tiến hành bồi thường, giải phóng mặt bằng trên 700 ha đất của hơn 3.000 hộ dân thuộc 5 xã của huyện Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên) Qua thống kê ban đầu, đến nay, đã có hơn 2.200 người trong khu vực ảnh hưởng của dự án được tham gia các chương trình đào tạo nghề, trang bị kiến thức làm nông nghiệp, chăn nuôi và phi nông nghiệp để có cơ hội tìm việc làm, mưu sinh tại chỗ; khoảng 600 người dân ở khu vực chịu ảnh hưởng của dự án được tuyển dụng dài hạn tại dự án Núi Pháo Tổng nguồn vốn đã giải ngân của doanh nghiệp cho việc tạo sinh kế, hỗ trợ cộng đồng cho người dân sau thu hồi đất ở Đại Từ đã lên tới

25 tỷ đồng Các mô hình phục hồi kinh tế do Nuiphao Mining hỗ trợ đang từng bước phát huy hiệu quả ở các xã Hà Thượng, Hùng Sơn, Tân Linh và Cát Nê Điển hình như mô hình sản xuất chè an toàn theo tiêu chuẩn VietGap ở xóm 7, xã

Hà Thượng Được Nuiphao Mining hỗ trợ về tư vấn kỹ thuật, 50% số vốn mua tôn inox sao chè, giúp in ấn, trình bày nhãn mác, bao bì, đăng ký mã số, mã vạch

và quảng bá sản phẩm Hiện nay, cả 18 hộ trong tổ sản xuất chè VietGap ở xóm

7 đã thuần thục quy trình sản xuất chè an toàn trên diện tích 6,43 ha với tổng sản lượng hơn 140 tấn búp tươi/năm, tương đương gần 30 tấn chè búp khô/năm, đưa giá trị thu nhập từ cây chè của các hộ trong tổ đạt từ 60 đến hơn 100 triệu đồng/hộ/năm, góp phần quan trọng vào việc giúp người dân ổn định đời sống, phát triển kinh tế bền vững (Tổng cục Quản lý đất đai, 2014)

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Chính sách pháp luật liên quan đến thu hồi đất được thực thi trên địa bàn

- Hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất để xây dựng Khu trung tâm hành chính tỉnh Cao Bằng

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội thành phố Cao Bằng

- Điều kiện tự nhiên;

- Điều kiện kinh tế - xã hội;

- Hiện trạng sử dụng đất

2.2.2 Tình hình thu hồi đất tại thành phố Cao Bằng và tại dự án khu Trung

tâm hành chính tỉnh Cao Bằng

2.2.3 Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xây dựng khu Trung tâm

hành chính tỉnh Cao Bằng đến sinh kế của người dân

- Tình hình cơ bản của các hộ điều tra

- Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để xây dựng Khu trung tâm hành chính đến sinh kế của người dân

+ Ảnh hưởng đến nguồn vốn tự nhiên;

+ Ảnh hưởng đến nguồn vốn xã hội;

+ Ảnh hưởng đến nguồn vốn tài chính;

+ Ảnh hưởng đến nguồn vốn vật chất;

+ Ảnh hưởng đến nguồn vốn con người