ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- LÊ THỊ KIM LAN PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI TRONG CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC BRU - VÂN KIỀU Nghiên cứu trường hợp ở hai
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÊ THỊ KIM LAN
PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI TRONG CỘNG
ĐỒNG DÂN TỘC BRU - VÂN KIỀU
(Nghiên cứu trường hợp ở hai xã Hướng Hiệp và Tà Long,
huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị)
LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC
HÀ NỘI, 2006
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÊ THỊ KIM LAN
PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI TRONG
CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC BRU - VÂN KIỀU
(Nghiên cứu trường hợp ở hai xã Hướng Hiệp và Tà Long,
huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 62-31-30-01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
1 PGS.TS Lê Thị Quý 2.TS Phạm Đình Huỳnh
HÀ NỘI, 2006
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Đây là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi Công trình này chưa được công bố bởi bất cứ một cơ quan xuất bản nào Mọi tài liệu tham khảo của luận án đều có nguồn gốc rõ ràng và trích dẫn theo đúng nguyên tắc của việc sử dụng tài liệu
Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về tính trung thực của luận án trước Hội đồng khoa học và trước pháp luật
Tác giả
Trang 4
LỜI CÁM ƠN
Hoàn thành luận án tiến sĩ là một công việc to lớn và gian khổ trong cuộc đời của người làm công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học
Trong quá trình này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn nghiêm túc, tận tình, chu đáo
về mặt khoa học của tập thể giáo viên hướng dẫn luận án: phó giáo sư, tiến sỹ Lê Thị Quý; tiến sỹ Phạm Đình Huỳnh Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy, cô giáo hướng dẫn của tôi - những người đã góp phần quyết định đến thành công của luận án
Tôi xin gửi lời cám ơn đến các thầy cô giáo hướng dẫn các chuyên đề tiến sỹ như: phó giáo sư, tiến sỹ Vũ Hào Quang, tiến sỹ Nguyễn Quý Thanh Cám ơn các thầy cô giáo của bộ môn Giới, Gia đình và Dân số; các cán bộ, giáo viên trong Khoa Xã hội học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội Sự giúp đỡ của các thầy, các cô
đã góp phần to lớn cho thành công của bản thân tôi
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cám ơn chân thành đến các tổ chức Đảng, chính quyền
và đoàn thể huyện Đakrông và xã Hướng Hiệp, Tà Long vì sự giúp đỡ nhiệt tình trong quá trình chúng tôi tiến hành nghiên cứu thực địa tại địa phương Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các bạn đồng nghiệp ở trường Đại học Khoa học Huế và những người thân yêu nhất
đã luôn luôn có mặt để giúp đỡ và khuyến khích bản thân tôi hoàn thành tốt luận án tiến
sĩ của mình
Hà nội, ngày 16 tháng 4 năm 2006
Tác giả
Trang 5
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
- GCNQSDĐ: Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
- LHPN: Liên hiệp phụ nữ
- PCLĐ : Phân công lao động
- PCLĐTG: Phân công lao động theo giới
- TLNTT: Thảo luận nhóm tập trung
- UBND: Uỷ ban nhân dân
Trang 61 TÍNH CẤP THIẾT VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 9
4 ĐỐI TƯỢNG, KHÁCH THỂ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 9
6 PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 10
6.2.1 Cỏc phương phỏp nghiờn cứu định tớnh 11
Trang 76.2 4 Phương pháp quan sỏt 13
1.1.2 Khái niệm phân công lao động xã hội và phân công lao động theo giới
1.1 2.1 Khái niệm phân công lao động xã hội
16
16
1.1 2 2 Khái niệm phân công lao động theo giới 17
1 2 MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI 18 1.2.1 Quan điểm của xã hội học lao động về phân công lao động và phân công
lao động theo giới
1.2.2 Học thuyết Marx về phân công lao động theo giới
18
20
1.2 4 Lý thuyết nữ quyền về phân công lao động theo giới 35
1.3 QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VÀ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI
(Nghiªn cøu tr-êng hîp ë hai x· H-íng HiÖp vµ Tµ Long, huyÖn §akr«ng,
2.1 VÀI NÉT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA
2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của cộng đồng dân tộc Bru - Vân Kiều 54
2.2 PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI TRONG CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC
2.2.1 Phân công lao động theo giới trong sản xuất 56
2 2.1.1 Phân công lao động theo giới trong sản xuất nông nghiệp 56
Trang 82.2.1.2 Phân công lao động theo giới trong lâm nghiệp 71
2 2.1.3 Khả năng đóng góp thu nhập của phụ nữ và nam giới Bru-Vân Kiều 84
2 2 2 Phân công lao động theo giới trong tái sản xuất 88 2.2.3 Phân công lao động theo giới trong công việc cộng đồng 104
CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ KINH TẾ, VĂN HOÁ ĐẾN PHÂN CÔNG LAO ĐỘNG THEO GIỚI VÀ ĐỊA VỊ XÃ HỘI CỦA
PHỤ NỮ VÀ NAM GIỚI BRU-VÂN KIỀU
116
3.1 TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ KINH TẾ VÀ VĂN HOÁ ĐẾN
3.1.1 Tác động của một số yếu tố kinh tế và văn hoá đến phân công lao động
3.1.2 Tác động của một số yếu tố kinh tế và văn hoá đến phân công lao
động
theo giới trong tái sản xuất
133
3.1.3 Tác động của một số yếu tố kinh tế và văn hoá đến phân công lao động
3.2 ĐỊA VỊ XÃ HỘI CỦA PHỤ NỮ VÀ NAM GIỚI BRU-VÂN KIỀU 147 3.2.1 Cơ hội tiếp cận, kiểm soát các nguồn lực và lợi ích của phụ nữ và nam
CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 174
Trang 9DANH MỤC BẢNG TRONG LUẬN ÁN
1 2.1 Phân công lao động giữa nam và nữ trong trồng lúa rẫy 59
2 2.2 Ảnh hưởng của tuổi tác đến PCLĐTG trong trồng trọt 64
3 2.3 Vai trò của phụ nữ và nam giới trong chăn nuôi gia súc,
4 2.4 Ảnh hưởng của tuổi tác đến PCLĐTG trong chăn nuôi gia
5 2.5 Ảnh hưởng của tuổi tác đến PCLĐTG trong khai thác rừng 78
6 2.6 Phân công lao động giữa phụ nữ và nam giới trong trồng rừng 79
7 2.7 Mức độ đảm nhận chính của nam và nữ trong tái sản xuất 89
8 2.8 Ảnh hưởng của tuổi tác đến PCLĐTG trong tái sản xuất 100
9 2.9 Mức độ đảm nhận chính của nam và nữ trong công việc
13 3.3 Quyền quyết định của phụ nữ và nam giới Bru-Vân Kiều 160
14 3.4 Ảnh hưởng của tuổi tác đến quyền quyết định của phụ nữ
15 PL.8 Phân công lao động trong trồng lúa nước 200
16 PL.9 Phân công lao động trong nuôi cá nước ngọt 200
Trang 10DANH MỤC BIỂU ĐỒ, BẢN ĐỒ TRONG LUẬN ÁN
1 2.1 Vai trò của phụ nữ và nam giới trong trồng trọt 57
2 2.2 Phân công lao động giữa phụ nữ và nam giới trong
3 2.3 Phân công công việc giữa nam và nữ trong khai
4 2.4 Người đảm nhận chính trong sản xuất nông - lâm
5 2.5 Người mang lại thu nhập chính trong sản xuất 87
6 2.6 Thời gian lao động tái sản xuất của phụ nữ và nam giới
7 PL.1 Bản đồ hành chính huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị 186
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
A TÀI LIỆU THAM KHẢO TIẾNG VIỆT
1 Bina Agarwal (2001), "Quyền sở hữu ruộng đất của phụ nữ", Tạp chí Khoa học về
phụ nữ (4), tr 30 - 32
2 Vi Văn An (2004), "Vai trò phụ nữ Thái trong việc bảo tồn và duy trì giá trị văn
hóa tộc người", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (4), tr 21 - 49
3 Ngô Thị Ngọc Anh (1997), "Gia đình phụ nữ nghèo: phân công lao động và mối
quan hệ giữa các thành viên", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (4), tr 34 - 38
4 Vũ Tuấn Anh (1995), "Phê bình nữ quyền", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (1), tr 10
- 11
5 Trần Thị Vân Anh, Lê Ngọc Hùng (1996), Phụ nữ, giới và phát triển, NxB Phụ nữ,
Hà Nội
6 Simone De Beauvoir (2002), Giới tính thứ hai, Tài liệu dịch dùng cho khóa đào tạo
về lý thuyết xã hội học hiện đại tại thành phố Hồ Chí Minh
7 Mai Huy Bích (1999), Mấy nhận xét về tiếp thu và vận dụng lý thuyết giới trong
nghiên cứu khoa học", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (2), tr 13 - 16
8 Mai Huy Bích, Lê Thị Kim Lan (1999), "Địa vị phụ nữ ngư dân ở một số làng
đánh cá miền Trung", Tạp chí Xã hội học (3&4), tr 45 - 54
9 Mai Huy Bích (2002), "Giới và lý thuyết nữ quyền phương Tây", Tạp chí Khoa
học về phụ nữ (5), tr 3 - 12
10 Tony Bilton, Kenvin Bonnett, Philip Jones, Ken Sheard, Michell Stanworth và
Andrew Webster (1993), Nhập môn xã hội học, NxB Khoa học Xã hội, Hà Nội
11 Đỗ Thị Bình, Lê Ngọc Lân (1996), Phụ nữ nghèo nông thôn trong điều kiện kinh tế
thị trường, NxB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
12 Đỗ Thị Bình (1998), "Phụ nữ và vấn đề tiếp cận vốn trong bối cảnh kinh tế nông
thôn hiện nay", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (2), tr 30 - 35
13 Đỗ Thị Bình (1999), Nghiên cứu về giới tại các cộng đồng người Tày, Nùng tỉnh
Cao Bằng, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Hà Nội
Trang 1214 Đỗ Thị Bình (2001), "Mấy vấn đề về vai trò giới trong gia đình nông thôn hiện
nay", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (3), tr 20 – 25
15 Đỗ Thị Bình, Hoàng Thị Sen (2005), "Vấn đề quản lý và sử dụng đất của phụ nữ
dân tộc Cơ Tu", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (4), tr 28 - 35
16 Thanh Bình (1990), "Sự phát triển kinh tế hộ gia đình và đời sống người lao động
nữ ở nông thôn hiện nay", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (1), tr.12 - 15
17 Lê Thanh Bình - Tóm tắt, lược thuật theo Jacques J Zéphir (2004), "Thuyết nữ quyền
mới của Simone De Beauvoir", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (6), tr 60 - 62
18 Bộ kế hoạch và đầu tư và Ngân hàng thế giới (2001), Tài liệu tập huấn phát triển
cộng đồng - Kỹ năng phát triển cộng đồng, Hà Nội
19 Chương trình phát triển nông thôn Quảng Trị (2001), Văn kiện khung của Chương
trình, Hà Nội
20 Huỳnh Đình Chiến (2002), Những bài học kinh nghiệm trong lập và triển khai kế
hoạch giảm nghèo ở xã Thanh, huyện Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị, Đại học Huế
21 Phạm Tất Dong, Lê ngọc Hùng (2001), Xã hội học, NxB Đại học Quốc gia Hà Nội
22 Ngô Tuấn Dung (2005), "Giới và việc làm trên thị trường lao động - Một số tiếp
26 Dự án quản lý tài nguyên vùng gò đồi dựa vào cộng đồng (1996), "Vai trò giới
trong cộng đồng người Vân Kiều", Báo cáo tổng kết dự án, Trường Đại học Nông
Lâm Huế, Thừa Thiên Huế
27 Đảng Cộng sản Việt Nam (1992), Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương
lần 3, khoá VII, Hà Nội
Trang 1328 Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 2, NxB Chính trị
Quốc gia, Hà Nội
29 Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 8, NxB Chính trị
Quốc gia, Hà Nội
30 G Endruweit - G Trommsdorff (2002), Từ điển Xã hội học, NxB Thế giới, Hà
Nội
31 Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lê Nin (2002), NxB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
32 Lê Giảng (1992), "Tâm lý trọng nam khinh nữ ở Nhật Bản", Tạp chí Khoa học về
phụ nữ (2), tr 33
33 Trần Hàn Giang (2001), "Tác động của chính sách đổi mới đối với phụ nữ trên các
lĩnh vực giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (6), tr 9 -
18
34 Trần Hàn Giang (2004), "Một số lý thuyết nữ quyền", Tạp chí Khoa học về phụ nữ
(1), tr 11 - 19
35 Bùi Thị Thanh Hà (1997), "Về sự phân công lao động ở các gia đình phụ nữ nghèo
miền Trung", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (1), tr 12 - 16
36 Bùi Thị Thanh Hà (2005), "Vai trò giới trong cải thiện sinh kế của người dân Xê
Đăng", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (1), tr 18 - 26
37 Trần Văn Hà (2002), "Tập tục hôn nhân, sinh đẻ và nuôi dạy con lúc nhỏ của các
tộc người Brâu và Rơ Măm ở Việt Nam", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (5), tr 51 -
59
38 Nguyễn Kim Hà (1999), "Về sự phân công lao động nam - nữ như một công cụ
phân tích giới", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (2), tr 23 - 26
39 Nguyễn Thị Hạnh - chủ biên (2004), Mẫu hệ, phụ nữ ÊĐê và kinh tế hộ gia đình,
NxB Nông nghiệp, Hà Nội
40 Đặng Thị Hoa (2001), "Vị thế của người phụ nữ H'mông trong gia đình và xã hội",
Tạp chí Khoa học về phụ nữ (1), tr 33 - 41
41 Cecil Hood (2000), Các vấn đề giới trong lĩnh vực quản lý đất đai, Dự án của công
ty Lincoln International
Trang 1442 Nguyễn Xuân Hồng (2002), Kinh nghiệm quản lý hệ sinh thái nhân văn trong vùng
người Tà Ôi, Cơ Tu, Bru - Vân Kiều ở Thừa Thiên - Huế, NxB Văn hóa dân tộc,
Hà Nội
43 Nguyễn Xuân Hồng (1998), Hôn nhân, gia đình, ma chay của người Tà Ôi, Cơ Tu,
Bru - Vân Kiều ở Quảng Trị - Thừa Thiên - Huế, Sở văn hoá thông tin Quảng Trị
44 Lê Ngọc Hùng (2002), Lịch sử và lý thuyết xã hội học, NxB Đại học Quốc gia Hà
Nội
45 Lê Ngọc Hùng (2004), Xã hội học kinh tế, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội
46 Vũ Tuấn Huy, Deborah S Carr (2000), "Phân công lao động nội trợ trong gia
đình", Tạp chí Xã hội học (4), tr 43 – 52
47 Vũ Tuấn Huy (1997), "Phân công lao động trong kinh tế hộ gia đình nông thôn -
vấn đề giới trong cơ chế thị trường", Tạp chí Xã hội học (4), tr 47 - 54
48 Từ Hạo Huyên (1996), "Phụ nữ Mỹ và Trung Quốc", Tạp chí Xã hội học (3), tr
105 - 107
49 Vũ Khiêu (1987), Góp phần nghiên cứu cách mạng tư tưởng văn hóa, NxB Khoa
học xã hội, Hà Nội
50 Nguyễn Linh Khiếu (2002), "Khía cạnh quan hệ giới của gia đình nông thôn miền
núi", Trung tâm nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ (1), tr 25 - 31
51 Nguyễn Linh Khiếu (2003), Nghiên cứu phụ nữ giới và gia đình, NxB Khoa học xã
hội, Hà Nội
52 Linh Nguyễn Linh Khiếu (2001), Gia đình và phụ nữ trong biến đổi văn hoá- xã
hội nông thôn, NxB Khoa học Xã hội, Hà Nội
53 Đinh Trung Kiên (1992), "Vai trò và địa vị của phụ nữ Ấn Độ: lịch sử và hiện tại",
Tạp chí Khoa học về phụ nữ (3), tr 7 - 8
54 Lê Tiêu La, Nguyễn Đình Tấn (2005), Phân công và hợp tác lao động theo giới
trong phát triển hộ gia đình và cộng đồng ngư dân ven biển Việt Nam hiện nay - Thực trạng và xu hướng biến đổi, NxB Lao động, Hà Nội
55 Lê Thị Kim Lan (2006), "Một số khía cạnh giới của cộng đồng dân tộc Cơ Tu ở xã
Thượng Lộ, huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên - Huế", Kỷ yếu Hội thảo khoa học
cán bộ nữ, trường Đại học Khoa học Huế
Trang 1556 Lê Thị Kim Lan (2006), Giới trong hệ thống sinh kế dựa trên mô hình nông lâm
bền vững, Hội thảo về quản lý Lâm nghiệp bền vững Dự án Tropenbos
International VietNam (TBI VietNam)
57 Lê Thị Kim Lan (2005), "Phân công lao động theo giới trong cộng đồng dân tộc
Vân Kiều", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (5), tr 51 - 56
58 Lê Thị Kim Lan, Lê Thị Lan Hương (2002), Giới trong nông nghiệp và phát triển
nông thôn, Chương trình phát triển nông thôn Quảng Trị
59 Hà Quế Lâm (2002), Xóa đói, giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số nước ta hiện
nay Thực trạng và giải pháp, NxB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
60 Lê Ngọc Lân, Phùng Thị Kim Anh (2004), "Về chính sách việc làm cho lao động
nữ nông thôn trong thời kỳ đổi mới", Tạp chí Khoa học về phụ nữ (6), tr 20 - 31
61 Ngô Văn Lệ (2003), Một số vấn đề về văn hóa tộc người ở Nam bộ và Đông Nam
Á, NxB Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh
62 Vũ Đình Lợi (1995), "Thực trạng đội ngũ cán bộ nữ dân tộc thiểu số trong công tác
66 Trịnh Duy Luân (2004), Xã hội học đô thị, NxB Khoa học Xã hội, Hà Nội
67 Luật lao động của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2005), NxB Chính
trị quốc gia, Hà Nội
68 Luật hôn nhân và gia đình (2005), NxB Chính trị Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
69 C Mác - Ph Ăng ghen (1984), Tuyển tập, tập IV, NxB Sự thật, Hà Nội
70 C Mác - Ph Ăng ghen (2004), Toàn tập, tập 3, NxB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
71 C Mác (1985), Tư bản, tập I, NxB Sự thật, Hà Nội
72 C Mác - Ph Ăng ghen (1986), Tuyên ngôn Đảng cộng sản, NxB Sự thật, Hà Nội