Nghiên cứu khả năng tồn tại của kháng nguyên và kháng thể nhóm máu hệ ABO trong môi trường ngoài cơ thể phục vụ công tác giám định sinh học hình sự

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐAI HOC sư PHAM HÀ NÔI 2 • • • •PHAN TẤT ĐAT NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG TỒN TẠI CỦA KHÁNG NGUYÊN YÀ KHÁNG THỂ NHÓM MÁU HỆ ABO TRONG MÔI TRƯỜNG NGOÀI cơ THỂ PHỤC Ýụ

TRONG MÔI TRƯỜNG NGOÀI cơ THỂ PHỤC Ýụ

CÔNG TÁC GIÁM ĐINH SINH HOC HÌNH sư

LUẬN VÃN THẠC sĩ SINH HỌC

HẢ NỒI

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐAI HOC sư PHAM HÀ NÔI 2 • • • •

PHAN TẤT ĐAT

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG TỒN TẠI CỦA KHÁNG NGUYÊN YÀ KHÁNG THỂ NHÓM MÁU HỆ ABO

TRONG MÔI TRƯỜNG NGOÀI cơ THỂ PHỤC Ýụ

CÔNG TÁC GIÁM ĐINH SINH HOC HÌNH sư

Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm

Mã số: 60 42 01 14

LUẬN VÃN THẠC sĩ SINH HỌC

Ngưòi hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Tạ Thúy Lan

Trong suốt quá trình thực hiện đề tài tôi cũng nhận được sự giúp đỡ tận tình của Trung tâm giám định sinh học pháp lý - Viện Khoa học hình sự, nhân đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Tập thể cán bộ Phòng Kỹ thuật hình sự - Công an tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện thuận lợi về thiết bị, phương tiện để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè những người đã luôn động viên, góp ý cho tôi trong thời gian qua

Hà Nội, thảng 12 năm 2015

Học viên

PHAN TẤT ĐẠT LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, thảng 12 năm 2015

Học viên

PHAN TẤT ĐẠT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1

2

3 DANH MUC CHÜ* VIÉT TÂT

5 DANH MỤC HÌNH

6 7

9 Bảng 1.1 Ngưng kết nguyên và ngưng kết tố của các nhóm máu hệ10 11

12 Bảng 3.5 Kết quả xác định thành phần kháng thể từ dấu yết máu thu được

từ các yụ án ở điều kiện ngoài trời mùa đông (tháng 10, 11, 12) bằng

13 phương pháp Lattes 42

14 Bảng 3.6 Kết quả xác định thành phần kháng nguyên từ dấu vết máu thu

được từ các vụ án ở điều kiện ngoài trời mùa đông (tháng 10, 11,

43

16 Bảng 3.7 Kết quả xác định thành phần kháng thể từ dấu vết máu khảo

nghiệm ở điều kiện nhiệt độ 37°c và 45°c bằng phương pháp Lattes

17 44

18 Bảng 3.8 Kết quả xác định thành phần kháng nguyên từ dấu vết máu khảo

nghiệm ở điều kiện nhiệt độ 37°c và 45°c bằng phương pháp hấp

19 20

21 Bảng 3.11 Kết quả xác định thành phần kháng thể từ dấu vết máu khảo

nghiệm ở điều kiện về ẩm độ khác nhau bằng phương pháp Lattes

22

23 Bảng 3.12 Ket quả xác định thành phần kháng nguyên từ dấu vết máu

khảo nghiệm ở điều kiện về ẩm độ khác nhau bằng phương pháp hấp phụ24 - tách 50

29 MỞ ĐÀU

30 1 Lý do chọn đề tài

31 Trong các vụ án hình sự, máu là loại dấu vết thường gặp nhất vì

nó là hệ quả điển hình của sự tác động qua lại trong cơ chế hình thành

dấu vết của các hoạt động phạm tội hình sự Dấu vết máu cũng là

dạng dấu vết vật chất có vai trò cung cấp nhiều thông tin rất có giá trị

trong công tác điều tra, xét xử các vụ án [2, 4,9,10,11,12] Dựa vào dấu

vết máu, có thể đưa ra những nhận định, đánh giá về tính chất vụ án,

động cơ, đối tượng, thời gian gây án và củng cố chứng cứ đảm bảo

khách quan, đúng pháp luật, xử lý đúng người, đúng tội Song điều

kiện môi trường đa dạng ở hiện trường các vụ án thường tác động rất

lớn đến chất lượng của các dấu vết sinh học nói chung, dấu vết máu

nói riêng Sự phân hủy các dấu vết máu có thể do nhiều yếu tố gây ra

như nhiệt độ, độ ẩm, vi sinh vật, và tuổi của dấu vết Thực tế, trong

công tác giám định sinh học ở các vụ án hình sự, các dấu vết máu

được đưa đến phòng thí nghiệm với sự không đồng đều cả về chất

lượng lẫn số lượng Các phòng giám định sinh học thường xuyên phải

giải quyết những mẫu khó, chất lượng thấp thu thập được từ những

dấu vết ở hiện trường sau khi tồn tại ở môi trường khắc nghiệt trong

thời gian dài Dấu vết máu được thu lượm ở hiện trường thường ở

dạng dấu vết khô, đã bị phân hủy ít hay nhiều, bị tạp nhiễm Chất

lượng của dấu vết máu ảnh hưởng rất lớn đến sự tồn tại của kháng

nguyên và kháng thể Đối với những mẫu máu chất lượng kém, bị thối

rữa, phân hủy hay lẫn các chất ức chế thường gây cho giám định viên

không ít những khó khăn trong các công đoạn của quy trình giám định

nhóm máu Vì vậy, việc phát hiện sớm dấu vết, thu, bảo quản đúng kỹ

thuật là yếu tố quan trọng, mang tính quyết định đến kết quả giám định,

cũng như lựa chọn phương pháp giám định sao cho hiệu quả

nhất[9,12]

- 9 Phan Tất Đạt - Cao học KI

Luận văn thạc sỹ -

32 về mặt lý luận, trên thế giới, đã có số lượng nhất định những công trình

nghiên cứu về chất lượng của một số dấu yết sinh yật nhưng chưa có nghiên cứu nào

cụ thể về chất lượng dấu vết máu phục vụ điều tra hình sự trong điều kiện Việt Nam

Ở Việt Nam, đã có nghiên cứu về yếu tố tác động của môi trường lên chất lượng và số

lượng ADN tách chiết được từ dầu vết máu, nhưng chưa có đề tài nghiên cứu đánh giá

yếu tố tác động của môi trường lên sự tồn tại của kháng nguyên và kháng thể từ dấu

vết máu Trên thực tế, công tác phát hiện, thu lượm, bảo quản, giám định dấu vết sinh

học nói chung và dấu vết máu nói riêng còn nhiều thiếu sót, nhất là ở cấp huyện và

tỉnh

33 Việc nghiên cứu đánh giá khả năng tồn tại của kháng nguyên và kháng

thể của hệ thống nhóm máu ABO trong điều kiện ngoài cơ thể ở dạng máu khô là cách

tốt nhất để cải tiến các kỹ thuật, công đoạn trong công tác khám nghiệm hiện trường,

đánh giá, thu thập và bảo quản dấu vết máu, cũng như giám định dấu vết máu tại

phòng thí nghiệm, đặc biệt là phòng thí nghiệm của các Phòng Kỹ thuật hình sự thuộc

Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương Nó giúp cho công tác điều tra,

khám nghiệm hiện trường và giám định đạt hiệu quả cao

34 Vì vậy, cần phải được nghiên cứu kỹ để có thể rút ra những kết luận

mang tính chất khoa học, chính xác Vì lý do này, chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu

khả năng tồn tại của kháng nguyên và kháng thể nhóm máu hệ ABO trong điều

kiện môi trường ngoài cơ thể phục vụ công tác giám định sinh học hình sự” Chúng

tôi hy vọng, kết quả nghiên cứu sẽ phục vụ hiệu quả công tác giám định sinh học hình

sự trong quá trình điều tra, xử lý tội phạm

2 Mục tiều nghiền cứu

- Phân tích và đánh giá được sự tồn tại của kháng nguyên và kháng thể thuộc nhóm

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-máu ABO trong các dấu yết -máu thụ được tại hiện trường vụ án và các mẫu khảo

nghiệm

- Xác định được mốc thời gian tồn tại của kháng nguyên và kháng thể trong các điều

kiện môi trường khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện khí hậu theo mùa, theo phương

pháp thu thập, bảo quản

3 Nhiệm vụ nghiền cứu

35 Thông qua đánh giá sự tồn tại của kháng nguyên, kháng thể nhóm máu

hệ ABO để khảo sát chất lượng dấu về máu trong các vụ án xảy ra tại địa bàn tỉnh

Vĩnh Phúc vào hai mùa trong năm 2015 với mốc thời gian 3 ngày, 10 ngày và 5 tuần

4 Đổi tượng và phạm vi nghiền cứu

- Đối với các mẫu án: Đối tượng nghiên cứu là các dấu vết máu trong các vụ án được

gửi đến Phòng Kỹ thuật hình sự - Công an tỉnh Vĩnh gửi kèm theo các quyết định

trưng cầu giám định của các cơ quan điều tra

36 Chỉ nghiên cứu tác động tổng hợp của các yếu tố khách quan về mặt

khí hậu trong nhà và ngoài trời vào hai mùa trong năm Các dấu vết máu được chọn

được thu thập trên một loại vật mang là vải cotton

- Đối với mẫu khảo nghiệm: Chỉ nghiên cứu tác động của yếu tố môi trường giả định là

nhiệt độ và độ ẩm Sử dụng trên một loại vật mang là vải cotton

- Trong nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháng xác định mức độ ngưng kết tế

bào hồng cầu là một khâu trong quy trình giám định sinh học

37 Ngoài ra, để đánh giá chất lượng máu còn kết họp 4 công đoạn của quy trình

giám định

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-Luận văn thạc sỹ -

5 Những đóng góp của đè tài

- Là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam về khả năng tồn tại của kháng nguyên và kháng

thể nhóm máu hệ ABO trong mẫu máu khô

38 Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng vào việc cải tiến kỹ thuật,

công đoạn trong khám nghiệm hiện trường, thu thập và bảo quản dấu

yết máu nhằm khai thác hiệu quả tối đa thông tin từ dấu yết máu

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-39 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1.1 Khái niệm chung vè máu

40 Máu là một mô lỏng có màu đỏ, vị mặn và được tạo thành trong quá trình phát triển cá thể Cũng giống như các loại mô khác, máu được tạo thành từ các tế bào hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và chất dịch là huyết tương Huyết tương lỏng và chiếm tỷ lệ cao hơn [1,3,7,8]

41

42 Tổng số máu trong cơ thể khoảng 4-5 lít Khối lượng máu có thể thay đổi tuỳ thuộc vào trạng thái chức năng của cơ thể Trong trạng thái sinh lý, máu được lưu thông tuần hoàn trong cơ thể, trong đó có 50 % thể tích máu được lưu thông trong

hệ thống mạch máu và 50 % thể tích máu còn lại được dự trữ ở các “kho”

44

45 Hình 1.1 Các tế bào hồng cầu và limpho bào

43 Toàn bộ máu ừong cơ thể tần tại trong hệ thống mạch máu và một phần

nhỏ trong tỉm

44

45 Hình 1.2 Phân bố máu trong cơ thể

46 Trong cơ thể con người, máu thực hiện các nhiệm vụ khác nhau Máu

có thể vận chuyển các chất từ nơi này đến nơi khác, đảm bảo sự lưu thông các chất

trong cơ thể Máu còn có chức năng bảo vệ cơ thể, điều hoà thân nhiệt và đảm bảo

46

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-hằng tính củâ nội môi Ngoài ra, trong hoạt động hô hấp của cơ thể, không thể thiếu

-Phan Tất Đạt - Cao học KI

Luận văn thạc sỹ -

47 Hình 1.3.Các nhiệm yụ cơ bản của máu trong cơ thể [8].

48 Khi để lắng, máu sẽ phân thành hai lóp: Lóp trên trong suốt, có màu

vàng nhạt là huyết tương và lóp dưới màu đỏ là các tế bào máu Các tế bào máu gồm

có: hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu Các yếu tố thành phần của máu hình thành trong

giai đoạn phát triển phôi thai, từ trung mô Mạch máu hình thành từ những khe nhỏ

giữa các đám tế bào trung mô

49

51 Một phần nguyên bào máu thay đổi để tạo ra hồng cầu, còn phần khác trong tế

bào chất xuất hiện nhiều hạt, nhân phân chia thành các thuỳ để tạo ra

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-52 các bạch cầu có hạt Cuối cùng là các tế bào tạo thành bạch cầu không nhân và

55 Để hiểu được nhóm máu ABO, trước tiên chúng ta phải xét cấu tạo và

chức phận của hồng cầu Hồng cầu là những tế bào không có nhân, hình tròn nhưng

hơi lõm hai mặt, kích thước rất nhỏ, có màu hồng Hồng cầu có thể tích trung bình là

85 - 95 femtoliter (fl), đường kính trung bình là 7,5 pm Vì hồng cầu lõm hai mặt nên

phần ngoại vi dày khoảng 2,3 pm nhưng phần trung tâm chỉ dày khoảng 1 pm Sự lõm

hai mặt của hồng cầu làm tăng diện tích tiếp xúc bề mặt lên 1,63 lần, tạo điều kiện cho

trao đổi khí được dễ dàng [7,8]

56 Năm 1900, Landsteiner đã phát hiện ra một số đặc điểm riêng của máu

người có thể căn cứ vào đó để phân loại thành các nhóm khác nhau Đặc điểm của

nhóm máu này là trên màng hồng cầu có các protein đặc biệt có tác dụng như kháng

47

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-Luận văn thạc sỹ -

nguyên gọi là ngưng kết nguyên Khi gặp kháng thể (ngưng kết tố) tương ứng trong

huyết tương sẽ có hiện tượng ngưng kết Các ngưng kết nguyên được kí hiệu là A, B

Còn các ngưng kết tố kí hiệu là a, p Hồng cầu có A sẽ bị ngưng kết (kết dính với

nhau) khi gặp huyết tương chứa a và hồng cầu có B sẽ bị ngưng kết khi gặp huyết

tương chứa p Căn cứ vào hai yếu tố trên, máu được chia thành 4 nhóm: A, B, AB và o

50 NHÓ

M B Kháng nguyên B

M AB Kháng nguyên A và

53 Không có kháng nguyên AB

68 Khán

g Thể Kháng A

69

Không

có

70 Kháng thể kháng A và Kháng thể kháng B71

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-59 Hình 1.8 Hồng cầu và kháng nguyên trên bề mặt của các nhóm máu

60 + Máu thuộc nhỏm o, trên màng hồng cầu không có ngưng kết nguyên

nên cho được tất cả các nhóm máu khác, nhưng trong huyết tương lại có cả hai loại

ngưng kết tố a và p nên không nhận được máu của các nhóm khác

61 + Máu thuộc nhóm ẨB f ưên màng hồng cầu có cả 2 loại ngưng kết

nguyên A và B nên không cho các nhóm máu khác được, nhưng trong huyết tương lạỉ

không có cả hai loại ngưng kểt tố a và p nên có thể nhận được máu của tất cả các

99 Kliáng nguyên B

100 Tt

101 Kháng nguyên AB

102

Không cỏ kliáng nguyên

103 Hình 1.7 Phân bố kháng nguyên, kháng thể của nhóm

máu hệ ABO

104

Khiu? nẹuyên À Nhóm A

Phan Tất Đạt - Cao học KI

-Luận văn thạc sỹ -

trong huyết tương có ngưng kết tố p nên cho được nhóm A và nhóm AB và chỉ nhận

được máu của các nhóm A và o.

63 + Máu thuộc nhỏm B, trên màng hồng cầu có ngưng kết nguyên

B, trong huyết tương có ngưng kết tố a nên cho được nhóm B và AB

và chi nhận được máu của các nhóm Đ và o

Phan Tất Đạt - Cao học KI

Không CÓ khing ngưvên

YKĨ

Hình 1.9 Nhóm máu và hiện tượng kết tủa

92 Hìn

h 1.10

Hồng cầu kết dính với nhau khi bị ngưng kết

110 Huyết tưong có ngưng kết tố

94 Tỉ lệ người có các nhóm máu khác nhau phân bố không đều Kết quả

nghiên cứu trên người Việt Nam cho thấy, đối với người Kinh, nhóm máu o có tỉ lệ cao

nhất, sau đó là các nhóm B -> A ->AB Còn đối với người Dao, người Mông thì tỉ lệ đó là

nhóm o -> A -> B-» AB và đối với người Êđê thì trình tự là nhóm B -> A -> o -> AB

97 Dấu vết máu là lượng máu được tìm thấy ở hiện trường, trên công cụ,

phương tiện gây án, trên quần, áo, đồ dùng, thân thể của nạn nhân hay của thủ phạm, và

là hậu quả của các hành vi đã xảy ra trong các vụ việc liên quan tới pháp luật, được thu và

giám định theo qui định của pháp luật [5,9]

98 Qua thống kê, dấu vết máu chiếm tới 60% trong tổng số các loại dấu vết

sinh vật hình thành và tồn tại liên quan đến vụ việc hình sự cần điều tra khám phá Dấu vết

máu có màu khá đặc trưng nên dễ phát hiện khi khám nghiệm hiện trường cũng như khi

Dìu

152

9157

ng

158

9163

- Phan Tất Đạt - Cao học KI

Luận văn thạc sỹ -

giám định các đồ vật nghi dính máu, nhưng đây cũng là loại dấu vết rất dễ bị biến đổi khi

tồn tại ở môi trường ngoài cơ thể Trước hết là sự thay đổi về màu sắc của dấu yết như quá

trình khô, dấu vết chuyển từ màu đỏ tươi thành màu đỏ sẫm sau đó là màu đỏ nâu hoặc

màu nâu; nếu máu bị thối do độ ẩm cao thì sẽ có màu đen Tuy nhiên, ở hiện trường cũng

có thể có một số chất có màu sắc, hình dạng tương tự yết máu như sơn chống rỉ, vết rỉ sắt,

nhựa cây Vì vậy, trong đa số trường họp cần sử dụng kít thử định hướng dấu vết máu để

loại trừ ngay những dấu vết không phải là máu [2,5,9,10,11,12]

99 Việc đánh giá dấu vết tại hiện trường cũng như trong quá trình giám định

có ý nghĩa quan trọng, có thể thu được những thông tin có giá trị trong việc điều tra vụ án

số lượng, sự phân bố, trạng thái (màu sắc, hình dạng, chất lượng ) của dấu vết tại hiện

trường, trên phương tiện gây án, trên đồ dùng, thân thể nạn nhân (hoặc của thủ phạm)

phản ánh diễn biến cơ bản của vụ việc hình sự như hành động của thủ phạm, phản ứng của

nạn nhân, thời điểm hình thành dấu vết, trình tự hình thành dấu vết, công cụ gây ra dấu

vết xác định mức độ tổn thương của nạn nhân (và cả thủ phạm) Tùy thuộc vào cơ chế tác

động, vị trí bị tổn thương và động năng của máu chảy ra, máu xuất hiện và tồn tại ở hiện

trường dưới nhiều dạng khác nhau như: dấu vết máu phun, dấu vết máu nhỏ giọt, dấu vết

máu quệt, dấu vết máu thấm hay máu đọng thành vũng Việc giám định định hướng dấu

vết máu là bước bắt buộc trong quy trình giám định dấu vết máu đã được phê duyệt [9,11]

1.2.2 Phương pháp phát hiện, ghi nhận, thu lượm, bảo quản dấu vết máu tại hiện

trường

100 Muốn phát hiện dấu vết máu nhanh chóng và có hiệu quả, cán bộ khám

nghiệm phải tùy từng hiện trường cụ thể để ứng dụng thích họp phương pháp và chiến

thuật khám nghiệm, cần tập trung vào những vị trí ngóc ngách, kín đáo ở hiện trường như

gầm bàn, gầm ghế, kẽ ngón tay, ngón chân của tử thi và trường họp cần thiết phải dùng

hóa chất đặc hiệu để phun trực tiếp vào các yị trí nghi có dấu yết

101

- Phan Tất Đạt - Cao học KI