đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng nhà máy gạch tuynel và dự án đầu tư xây dựng cải tạo, nâng cấp tỉnh lộ 283 trên địa bàn huyện thuận thành, tỉnh bắc ninh

Để khắc phục những tồn tại đó trong những năm gần đây Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật về đất đai và ban hành các văn bản pháp lý hướng dẫn thực hiện về công tác bồi thường, hỗ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

Chuyên ngành : QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Mã số : 60.85.01.03

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN HỮU THÀNH

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi trực tiếp thực hiện

cùng với sự hướng dẫn của PGS.TS NGUYỄN HỮU THÀNH - Học viện Nông

nghiệp Việt Nam Các số liệu và kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác Các thông tin, trích dẫn trong luận văn đó được chỉ dẫn nguồn gốc và nghiên cứu đầy đủ Nếu sai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả luận văn

TRẦN THÀNH DŨNG

LỜI CẢM ƠN

Từ khi nhận đề tài cho đến khi hoàn thành đề tài ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân tôi còn nhận được sự đóng góp, giúp đỡ tận tình của nhiều tập thể và cá nhân

Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS NGUYỄN HỮU THÀNH -

Giảng viên Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình, trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn sự đóng góp ý kiến chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Quản lý đất đai - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện và hoàn thành đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thuận Thành, Ban quản lý dự án xây dựng huyện Thuận Thành, Ban quản lý các dự án thuộc Sở Giao thông vận tải tỉnh Bắc Ninh, Phòng Tài chính huyện, UBND xã Đình

Tổ, UBND xã An Bình, UBND xã Trí Quả, UBND cùng bà con đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả luận văn

TRẦN THÀNH DŨNG

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu: 2

3 Yêu cầu: 2

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài: 3

4.1 Về khoa học: 3

4.2 Về thực tiễn: 3

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 4

1.1 Khái quát về bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất 4

1.1.1 Một số khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: 4

1.1.2 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB: 5

1.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở một số nước trên thế giới 6

1.2.1 Trung Quốc: 6

1.2.2 Thái Lan: 8

1.2.3 Hàn Quốc: 9

1.2.4 Ôxtrâylia: 11

1.2.5 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của các tổ chức ngân hàng quốc tế: 12

1.2.6 Nhận xét, đánh giá: 13

1.3 Khái quát về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam 14

1.3.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam 14

1.3.2 Kết quả thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam 24

1.4 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng của

tỉnh Bắc Ninh 26

1.4.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: 26

1.4.2 Kết quả thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: 27

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 30

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu: 30

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu: 30

2.2 Nội dung nghiên cứu: 30

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 30

2.2.2 Thực trạng quản lý, sử dụng đất huyện Thuận Thành 30

2.2.3 Tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở huyện Thuận Thành từ 2009 đến 2011 30

2.2.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở hai dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh 30

2.2.5 Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng các dự án trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 30

2.3 Phương pháp nghiên cứu 31

2.3.1 Phương pháp chọn điểm, chọn mẫu: 31

2.3.2 Phương pháp thu thập tài liệu 31

2.3.3 Phương pháp tổng hợp xử lý số liệu: 32

2.3.4 Phương pháp đánh giá việc thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng: 32

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 33

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 33

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 33

3.1.2 Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội: 34

3.2 Thực trạng quản lý, sử dụng đất huyện Thuận Thành 36

3.2.1 Thực trạng quản lý 36

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất tại huyện Thuận Thành 40

3.3 Tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở huyện

Thuận Thành từ 2011 đến 2013 43

3.3.1 Kế hoạch thu hồi đất của huyện Thuận Thành 43

3.3.2 Kết quả thực hiện thu hồi đất: 48

3.3.3 Kết quả thực hiện chính sách bồi thường và giải phóng mặt bằng 52

3.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở hai dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh 54

3.4.1 Khái quát về hai dự án nghiên cứu: 54

3.4.2 Các văn bản pháp lý có liên quan đến hai dự án: 56

3.4.3 Trình tự tiến hành bồi thường, giải phóng mặt bằng 58

3.4.4 Đối tượng được bồi thường và điều kiện được bồi thường: 60

3.4.5 Bồi thường thiệt hại về đất: 62

3.4.6 Bồi thường, hỗ trợ thiệt hại về tài sản, vật kiến trúc, cây cối hoa màu: 67

3.4.7 Chính sách hỗ trợ 71

3.4.8 Nhận xét chung: 76

3.4.9 Ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng đến người có đất bị thu hồi 78

3.5 Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng các dự án trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 82

3.5.1 Hoàn thiện quy định xác định giá đất: .82

3.5.2 Kiện toàn nội dung chính sách về công tác bồi thường, hỗ trợ: 82

3.5.3 Thành lập tổ chức phát triển quỹ đất thuộc UBND huyện Thuận Thành: 83

3.5.4 Tăng cường tuyên truyền pháp luật về bồi thường giải phóng mặt bằng: 84

3.5.5 Đảm bảo kinh phí thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng: 84

3.5.6 Tăng cường công tác quản lý đất đai: 84

3.5.7 Nâng cao năng lực cán bộ và hiệu quả làm việc của ban bồi thường GPMB: 85

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 86

1 Kết luận : 86

2 Kiến nghị: 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Biến động diện tích đất nông nghiệp năm 2013 so với năm 2010

và năm 2000 40

Bảng 3 2 Biến động diện tích đất phi nông nghiệp năm 2013 so với năm 2010 và năm 2000 42

Bảng 3.3 Thực hiện quy hoạch chuyển đổi mục đích sử dụng đất của huyện giai đoạn 2009-2011: 44

Bảng 3.4 Kế hoạch thu hồi đất qua 3 năm 2009-2011 của huyện Thuận Thành: 46

Bảng 3.5: Kế hoạch thu hồi đất cho các dự án phát triển trên địa bàn huyện qua 3 năm 2009-2011 48

Bảng 3.6 Thực hiện thu hồi đất của huyện Thuận Thành qua 3 năm (2009 - 2011) 49

Bảng 3.7 Tình hình thu hồi đất ở các dự án phát triển ở huyện qua 3 năm 2009-2011 52

Bảng 3.8: Xác định đối tượng được bồi thường và không được bồi thường 61

Bảng 3.9 Kết quả bồi thường thiệt hại về đất tại 02 dự án 64

Bảng 3.10 Phương án bồi thường, hỗ trợ thiệt hại tại 02 dự án 69

Bảng 3.11: Tổng hợp đơn giá bồi thường về tài sản tại 2 dự án: 70

Bảng 3.12 Phương án hỗ trợ thiệt hại tại 02 dự án: 73

Bảng 3.13 Tình hình lao động và việc làm của các hộ dân bị thu hồi đất tại 02 dự án 79

Bảng 3.14 Tổng hợp kết quả điều tra về trình độ văn hóa, giáo dục của người dân bị thu hồi đất 02 tại dự án 80

Bảng 3.15 Tổng hợp kết quả điều tra về tài sản của người dân bị thu hồi đất tại 02 dự án 81

Bảng 3.16 Tình hình thu nhập của các hộ sau khi bị thu hồi đất 02 dự án 81

12 Dự án có vốn đầu tư nước ngoài FDI

13 Dự án có vốn đầu tư trong nước DDI

25 Phổ thông trung học, trung học cơ sở PTTH, THCS

26 Quốc lộ, Tỉnh lộ, đường trung tâm huyện QL, TL, HL1, HL2

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là tài sản quốc gia có giá trị lớn, có vị trí đặc biệt quan trọng đối với đời sống của từng hộ gia đình, cá nhân, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là điều kiện tối thiểu đảm bảo cho quá trình tái sản xuất giúp xã hội không ngừng phát triển Trong quá trình đổi mới nền kinh tế - xã hội ở nước ta, cơ chế kinh tế thị trường đã từng bước được hình thành, các thành phần kinh tế phát triển mạnh mẽ và một xu hướng tất yếu về nguồn đầu vào cho sản xuất và sản phẩm đầu ra đều phải trở thành hàng hoá, trong đó đất đai cũng không phải là ngoại lệ

Nước ta đang trong thời kỳ thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nhiều dự án như các khu công nghiệp, nhà máy, các khu đô thị mới, khu dân cư đang được triển khai xây dựng một cách mạnh mẽ

Thực hiện đường lối đổi mới do Đảng ta khởi xướng, trong các năm gần đây kinh tế tiếp tục tăng trưởng với tốc độ ổn định, các lĩnh vực văn hoá, giáo dục, khoa học, xã hội ngày càng được cải thiện Để phát triển nền kinh tế xã hội, trước hết phải xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng kĩ thuật, hệ thống giao thông đường bộ, hệ thống thuỷ lợi, hệ thống lưới điện quốc gia Đây là điều kiện rất cơ bản để phát triển nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, du lịch Đến nay cả nước ta

đã có nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế, nhiều công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia Để xây dựng các công trình kết cấu

hạ tầng, phát triển các nghành kinh tế, công nghiệp, giao thông, xây dựng, thương mại dịch vụ, giáo dục, y tế, xã hội, đào tạo.v.v Nhà nước phải thu hồi đất của người sử dụng đất và phải bồi thường cho người bị thu hồi Việc thực hiện bồi thường giữ vị trí hết sức quan trọng là yếu tố có tính quyết định trong toàn bộ quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng trong những năm qua gặp rất nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện

Để khắc phục những tồn tại đó trong những năm gần đây Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật về đất đai và ban hành các văn bản pháp lý hướng dẫn thực hiện về công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB và tái định cư Việc bồi thường, tái

định cư hiện nay được thực hiện theo các quy định của Pháp luật: Điều 42 Luật Đất đai ngày 26/11/2003, chương 6 Luật Đất đai ngày 01/07/2014, Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định 197/2004/NĐ-CP, Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Huyện Thuận Thành có khoảng 125 dự án đầu tư vào địa bàn tính đến năm

2013, trong đó có hơn 80 dự án đã đưa vào hoạt động Tuy nhiên vẫn còn tình trạng một số dự án chậm thực hiện so với tiến độ được giao do công tác thẩm định dự án đầu

tư đối với doanh nghiệp của một số cơ quan chức năng chưa đánh giá hết năng lực, khả năng đầu tư, thẩm định nhu cầu sử dụng đất chưa có định mức cụ thể, chủ yếu dựa trên ý kiến chủ quan hoặc do chủ doanh nghiệp trả tiền bồi thường cho người sử dụng đất còn thấp dẫn đến hai bên chưa đi đến được thống nhất Xuất phát từ thực

trạng trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá việc thực hiện chính sách

bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng nhà máy gạch Tuynel và dự án đầu tư xây dựng cải tạo, nâng cấp tỉnh lộ 283 trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh”

2 Mục tiêu nghiên cứu:

- Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng và đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi

- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng trên địa bàn huyện Thuận Thành - tỉnh Bắc Ninh

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài:

4.1 Về khoa học:

Góp phần làm rõ những bất cập từ thực tiễn đối với các quy định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong Luật Đất đai năm 2003, các văn bản thi hành dưới Luật nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật đất đai Đáp ứng yêu cầu giải quyết những vấn đề còn vướng mắc, bất cập trong việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm làm giảm tình trạng khiếu kiện của người dân

4.2 Về thực tiễn:

Đề tài góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng và việc thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG

1.1 Khái quát về bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Một số khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư:

Theo Điều 4, Luật Đất đai (2003) thì:

- “Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý ”

- “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền

sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”

Vì vậy “Bồi thường” có nghĩa là không chỉ trả lại những thiệt hại hữu hình có thể kiểm đếm được mà còn phải tính toán bù đắp lại cả những giá trị không thể đo đếm được

Điều này có nghĩa là:

+ Không phải mọi khoản bồi thường đều chi trả được bằng tiền

+ Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần

+ Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế

và vẫn là đòi hỏi sự “hy sinh”, không thể là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối Việc bồi thường có thể vô hình hoặc hữu hình, có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể (Quốc hội, 2003)

- Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua các khoản hỗ trợ bao gồm: Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư với trường hợp thu hồi đất ở; Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tạo việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp (Quốc hội, 2003; Chính phủ 2004b, 2007a, 2009)

- Tái định cư là việc Nhà nước bố trí đất ở, nhà ở tại nơi mới cho những người bị Nhà nước thu hồi đất ở mà họ không còn chỗ ở nào khác Việc thu hồi đất ở thông qua một quyết định hành chính là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế và đòi

hỏi có sự hy sinh của người sử dụng đất, do đó không chỉ đơn thuần là bồi thường về vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của người bị thu hồi đất, họ phải có chỗ ở ổn định, điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ (Quốc hội, 2003; Chính phủ 2004b, 2007a, 2009)

1.1.2 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB:

Như chúng ta đã biết để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng được mặt bằng Đó là công việc trọng tâm và hết sức quan trọng Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm Bên cạnh đó công tác GPMB liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội Ở các địa phương khác nhau thì công tác GPMB cũng có nhiều đặc điểm khác nhau Vì vậy cần phải có những phương pháp hợp lý để thực hiện công tác này Tuy nhiên, công tác GPMB mang tính đa dạng và phức tạp

- Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Ở khu vực nội thành, khu vực ven đô, khu vực ngoại thành, mật độ dân cư khác nhau, ngành nghề đa dạng và đều hoạt động sản xuất theo một đặc trưng riêng của vùng đó

- Tính phức tạp thể hiện: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân Ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý người dân là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê

Nguyên nhân của sự phức tạp là do:

+ Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở

+ Do yếu tố lịch sử để lại nên nguồn gốc sử dụng đất phức tạp và do cơ chế chính sách chưa đáp ứng được với nhu cầu thực tế sử dụng đất nên chưa giải quyết

được các vướng mắc và tồn tại cũ

+ Việc quản lý đất đai chưa chặt chẽ dẫn đến các hiện tượng lấn chiếm, xây dựng nhà trái phép nhưng lại không được chính quyền địa phương xử lý dẫn đến việc phân tích hồ sơ đất đai và áp giá phương án bồi thường gặp rất nhiều khó khăn

+ Thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu

+ Việc áp dụng giá đất ở để tính bồi thường giữa thực tế và quy định của nhà nước có những khoảng cách khá xa cho nên việc triển khai thực hiện cũng không được sự đồng thuận của những người dân

Từ các điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau đều có những tính đặc thù riêng biệt do đó công tác tổ chức thực hiện cũng khác nhau

1.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở một số nước trên thế giới

1.2.1 Trung Quốc:

Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với Việt Nam về chế độ sở hữu và các hình thức sử dụng đất đai Ở Trung Quốc đất đai thuộc chế độ công hữu: Chế độ sở hữu toàn dân và chế độ sở hữu tập thể Đất đai ở khu vực thành thị và đất xây dựng thuộc sở hữu toàn dân (sở hữu Nhà nước) Còn đất ở khu vực nông thôn và đất nông nghiệp thuộc sở hữu của tập thể, nông dân lao động Theo quy định của Luật đất đai Trung Quốc năm 1998, đất đai thuộc sở hữu Nhà nước được giao cho các tổ chức,

cá nhân sử dụng theo các hình thức: cấp đất (giao đất không thu tiền sử dụng đất); xuất nhượng đất (giao đất có thu tiền sử dụng đất); cho thuê đất

Vấn đề bồi thường cho người có đất bị thu hồi được pháp luật đất đai Trung Quốc quy định như sau:

1 Về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Quốc vụ viện (Chính phủ) có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha đối với các loại đất khác Dưới hạn mức này chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ đất thuộc sở hữu tập thể thành đất thuộc sở hữu Nhà nước

2 Về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định người nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi do người

sử dụng đất trả Ngoài ra, pháp luật Trung Quốc còn quy định mức độ nộp lệ phí trợ cấp đời sống cho người bị thu hồi đất là nông dân cao tuổi không thể chuyển đổi sang ngành nghề mới khi mất đất nông nghiệp từ 442.000 - 1.175.00 nhân dân tệ/ 1 ha

Các khoản đền bù cho người sử dụng đất bị thu hồi: Theo quy định, khi thu hồi đất phải trả cho người có đất bị thu hồi các loại tiền sau đây: Tiền bồi thường đất đai; Tiền trợ cấp về tái định cư; Tiền trợ cấp bồi thường hoa màu và tài sản trên đất Theo đó, cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đó rồi nhân với hệ số do Nhà nước quy định Còn đối với tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất thì xác định theo giá thị trường tại thời điểm thu hồi

3 Về nguyên tắc bồi thường: Theo pháp luật, khoản tiền bồi thường cho giải tỏa mặt bằng phải đảm bảo cho người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn

6 Về đối tượng được bồi thường khi giải phóng mặt bằng: Trong trường hợp phá nhà ở, nhà riêng của người dân nào thì người đó được bồi thường thiệt hại Đối với nhà tập thể, nhà không có người ở, nhà ở của tập thể hoặc của thôn, xã nhưng không thuộc sở hữu của cá nhân thì số tiền bồi thường được sử dụng để xây dựng xí nghiệp hương, trấn (thôn) Khoản tiền này được xác định là phần vốn góp cổ phần của thôn trong xí nghiệp Người đầu tư xây dựng xí nghiệp trên mảnh đất giải tỏa nhà phải trả tiền bồi thường cho thôn có mảnh đất đó

7 Vấn đề quản lý đất đai sau khi giao đất, thuê đất: Đất được giao, chuyển nhượng quá thời hạn hoặc quá giới hạn quy định thì sẽ bị Nhà nước ra quyết định

thu hồi Nếu đất này không bị giải tỏa hoặc nhận đất mà không sử dụng trong thời gian ngắn thì Nhà nước có thể thu phí không đảm bảo thời hạn Trường hợp sử dụng đất sai mục đích, thì nhà đầu tư phải thay đổi mục đích sử dụng cho phù hợp với mục đích ghi trong quyết định giao đất, cho thuê đất; đồng thời, họ phải có nghĩa vụ trả tiền chuyển đổi mục đích sử dụng cho Nhà nước

8 Về cách thức bồi thường về nhà ở: Trung Quốc giải quyết vấn đề nhà ở cho dân sau khi giải tỏa mặt bằng thông qua việc trả tiền bồi thường về nhà ở Số tiền này được xác định bao gồm: Giá cả xây dựng lại nhà ở, sự chênh lệch giữa giá xây lại nhà mới và nhà cũ; giá đất tiêu chuẩn; trợ cấp về giá cả Giá xây dựng lại nhà mới được xác định là khoản tiền chênh lệch giữa giá trị còn lại của nhà cũ và chi phí xây dựng lại nhà mới Còn giá đất tiêu chuẩn do Nhà nước xác định căn cứ theo giá đất của những nhà thương phẩm trong cùng một khu vực rồi quyết định Trợ cấp về giá cũng do chính quyền xác định Khoản tiền đền bù này được tính theo mét vuông, cộng lại và nhân với diện tích xây dựng nhà ở Người dân sẽ được nhận

số tiền đó và có thể đi mua nhà trên thị trường Trường hợp Nhà nước có diện tích nhà tái định cư thì nếu người được bồi thường có nhu cầu sẽ được phân nhà với diện tích tương đương số tiền họ đã được nhận bồi thường (Trích theo Tổng cục Quản lý đất đai, 2011a)

1.2.2 Thái Lan:

Hiến pháp Thái Lan năm 1982 quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, cải tạo đất đai và các mục đích công cộng khác phải theo giá thị trường cho những người có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật về tất cả các thiệt hại

do việc trưng dụng gây ra và quy định việc bồi thường phải khách quan cho người chủ mảnh đất và người có quyền thừa kế tài sản đó Dựa trên các quy định này, các ngành có quy định chi tiết cho việc thực hiện trưng dụng đất của ngành mình

Năm 1987 Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng BĐS áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dựng tiện ích công cộng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên hoặc các lợi ích khác cho đất nước, phát triển đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, cải tạo đất đai vào các mục đích công cộng Luật quy định

những nguyên tắc về trưng dụng đất, nguyên tắc tính giá trị bồi thường các loại tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các quy định cụ thể và trình tự tiến hành bồi thường TĐC, nguyên tắc cụ thể xác định giá trị bồi thường, các bước lập và phê duyệt dự án bồi thường, thủ tục thành lập các cơ quan, ủy ban tính toán bồi thường TĐC, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện đưa ra tòa án Ví dụ: trong ngành điện năng thì cơ quan điện lực Thái Lan

là nơi có nhiều dự án bồi thường TĐC lớn nhất nước, họ đã xây dựng chính sách riêng với mục tiêu: “Đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn” thông qua việc cung cấp cơ sở hạ tầng có chất lượng và đạt mức tối đa nhu cầu, đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng có thu nhập cao hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển xã hội, vì thực tế đã tỏ ra hiệu quả khi nhu cầu thu hồi đất trong nhiều dự án (Trích theo Tổng cục Quản lý đất đai, 2011b)

1.2.3 Hàn Quốc:

Hàn Quốc là một nước nhỏ hẹp với 70% diện tích là đất đồi, núi cho nên đất công cộng được xem là một vấn đề hết sức quan trọng Do đó để sử dụng đất một cách hiệu quả hơn thì các quy hoạch, và quy chế được coi như một hình thức pháp luật

Luật đất đai của Hàn Quốc được xác lập trên cơ sở Luật quy hoạch đô thị cho từng đô thị và Luật quản lý sử dụng quốc thổ bao gồm tất cả các đô thị, Nhà nước chỉ định năm khu vực sử dụng để cân bằng sự phát triển đồng bộ

Đặc biệt, khái niệm cơ bản của luật quản lý sử dụng quốc thổ công khai rõ ràng về đất đai Đây có ý nghĩa là tách riêng hai phần quyền sở hữu và quyền sử dụng đất để nhấn mạnh tầm quan trọng của đất công cộng trong xã hội Chế độ này giúp việc sử dụng đất một cách hữu dụng bằng cách thúc đẩy quyền sử dụng đất nhiều hơn quyền sở hữu đất Với khái niệm công khai đất đai, hạn chế sở hữu đất, hạn chế sử dụng đất, hạn chế lợi ích phát sinh, hạn chế thanh lý các quy chế công cộng được áp dụng theo luật pháp và cách tính các quy chế như thế này được xem là đặc trưng của luật liên quan đến đất đai của Hàn Quốc

Luật bồi thường GPMB của Hàn Quốc được chia ra thành hai thể chế Một là

“đặc lệ” liên quan đến bồi thường GPMB cho đất công cộng đã đạt được theo thủ

tục thương lượng của pháp luật Hai là luật “sung công đất” theo thủ tục quy định cưỡng chế của công pháp

Để thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế thì cần rất nhiều đất công cộng trong một khoảng thời gian ngắn với mục đích cưỡng chế đất cho nên luật “sung công đất” đã được thiết lập trước vào năm 1962 Sau đó theo pháp luật ngoài mục đích thương lượng thu hồi đất công cộng thì còn muốn thống nhất việc này trên phạm vi toàn quốc và đảm bảo quyền tài sản của công nên luật này đã được lập vào năm

1975 và dựa vào hai luật trên Hàn Quốc đã triển khai bồi thường cho đến nay Tuy nhiên dưới hai thể chế luật và trong quá trình thực hiện luật “đặc lệ” thương lượng không đạt được thỏa thuận thì luật “sung công đất” được thực hiện bằng cách cưỡng chế, nhưng nếu cứ như vậy thì phải lặp đi lặp lại quá trình này và đôi khi trùng lặp cho nên thời gian có thể bị kéo dài hoặc chi phí cho bồi thường sẽ tăng lên Do đó, cho đến nay đã có nhiều thảo luận thống nhất hai thể chế này thành một

Thực hiện bồi thường theo luật mới của Hàn Quốc thì sẽ thực hiện theo ba giai đoạn:

Thứ nhất: Tiền bồi thường đất đai được giám định viên công cộng đánh giá

trên tiêu chuẩn giá quy định để thu hồi đất phục vụ cho công trình công cộng Mỗi năm Hàn Quốc cho thi hành đánh giá đất trên 27 triệu địa điểm trên toàn quốc và chỉ định 470.000 địa điểm làm tiêu chuẩn và thông qua đánh giá của giám định để dựa theo đó hình thành giá quy định cho việc bồi thường Giá quy định không dựa vào lợi nhuận khai thác do đó có thể đảm bảo sự khách quan trong việc bồi thường Thứ hai: Pháp luật có quy định không gây thiệt hại nhiều cho người có quyền

sở hữu đất trong quá trình thương lượng chấp thuận thu hồi đất Quy trình chấp thuận theo thứ tự là công nhận mục đích, lập biên bản tài sản và đất đai, thương lượng, chấp nhận thu hồi

Thứ ba: Biện pháp di dời là một đặc điểm quan trọng Nhà nước hỗ trợ tích cực về mặt chính sách đảm bảo sự sinh hoạt của con người, cung cấp đất đai cho những người bị mất nơi cư trú do thực hiện công trình công cộng cần thiết của Nhà nước Đây là công việc có hiệu quả lôi cuốn người dân tự nguyện di dời và liên quan rất nhiều tới việc GPMB Theo luật bồi thường, nếu như tòa nhà nơi dự án sẽ

được thực hiện có trên 10 người sở hữu thì phải xây dựng cho các đối tượng này nơi

cư trú hoặc hỗ trợ 30% giá trị của tòa nhà đó Còn nếu như các dự án xây dựng chung cư nhà ở thì cung cấp cho các đối tượng này chung cư hoặc nhà ở thấp hơn giá thành

Đối với các đối tác kinh doanh để kiếm sống nhưng không có pháp nhân, các đối tác kinh doanh nông nghiệp, gia cầm thì có chính sách mang tính chất ân huệ ngoài biện pháp di dời còn ưu tiên cung cấp cho họ các cửa hàng hoặc khu kinh doanh

Luật bồi thường Hàn Quốc được thực hiện theo ba giai đoạn trên đối với đất đai, bất động sản và các quyền kinh doanh nông nghiệp, ngư nghiệp, khoáng sản…để cung cấp tiền bồi thường và chi phí di dời

Chế độ và luật GPMB: theo luật sung công đất đai thì nếu như đã trả hoặc đặt cọc tiền bồi thường xong nhưng không chịu di dời thì được xem như gây hại cho lợi ích công cộng do đó phải thi hành cưỡng chế giải tỏa được thực hiện quyền thi hành theo luật thực hiện thi hành hành chính và quyền thi hành ngày phải theo thủ tục pháp lệnh cảnh cáo theo quy định Thực chất biện pháp GPMB thường bị người dân hoặc các người ở thuê phản đối và chống trả quyết liệt gây ảnh hưởng xấu đến xã hội cho nên tốt nhất là phải có sự nghiên cứu tìm ra biện pháp cho dân tự nguyện di dời là hay hơn cả (Trích theo Tổng cục Quản lý đất đai, 2010)

1.2.4 Ôxtrâylia:

Đất đai thuộc sở hữu Nhà nước và sở hữu tư nhân Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu được luật pháp bảo hộ tuyệt đối Nhà nước có quyền trưng thu đất tư nhân để sử dụng vào mục đích công cộng, phục vụ phát triển kinh tế xã hội đồng thời gắn với việc Nhà nước thực hiện chính sách bồi thường

Cơ quan chức trách có thể thu hồi lại đất đai bằng hai cách: thoả thuận tự nguyện và cưỡng bức

Về bồi thường, luật quy định chủ sở hữu sẽ được bồi thường thiệt hại do việc thu hồi đất

Nguyên tắc bồi thường bao gồm:

- Giá thị trường mảnh đất của chủ sở hữu;

- Giá trị đặc biệt dành cho chủ sở hữu cao hơn hoặc trên giá trị thị trường của mảnh đất;

- Những thiệt hại gây ra khi thu hồi đất;

- Thiệt hại về việc gây phiền hà;

- Các khoản chi phí về luật pháp và thẩm định giá;

Bất cứ người nào có quyền lợi trên mảnh đất đó đều có thể khiếu nại về bồi thường

Quy định mức bồi thường: khi tính toán mức bồi thường cần xem xét 6 yếu tố sau:

- Giá trị thị trường của mảnh đất;

- Sự chia cắt đất đai;

- Những phiền nhiễu;

- Các khoản chi phí về chuyên môn hoặc pháp lý hợp lý;

- Người đi thuê, có thể khiếu nại mức bồi thường cho bất cứ tài sản nào bị ảnh hưởng mà bạn quản lý theo hợp đồng cho thuê;

- Tiền bồi thường về mặt tinh thần;

Thanh toán khoản bồi thường gồm thanh toán ứng trước và thanh toán cuối cùng

- Thanh toán ứng trước: Chính phủ sẽ thanh toán cho chủ nhân toàn bộ khoản bồi thường một khi đơn khiếu nại đã được xem xét Nếu Chính phủ không chấp thuận toàn bộ các khoản mục trong đơn khiếu nại thì Chính phủ sẽ thanh toán trước

ít nhất là 90% số tiền đã được định ra

- Thanh toán cuối cùng: Chính phủ sẽ thanh toán đầy đủ số tiền bồi thường ngay sau khi tổng số tiền cuối cùng đã được chấp thuận (Trích theo Tổng cục Quản

và ban hành lại nhiều lần

Như chúng ta đã biết, khi Nhà nước thu hồi đất và tái định cư thì những người bị ảnh hưởng là những người mà do hậu quả của dự án họ phải chịu thiệt hại toàn bộ hay một phần tài sản vật chất và phi vật chất, bao gồm nhà cửa, cộng đồng,

hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, các phương tiện sản xuất bao gồm đất đai, nguồn thu nhập, kế sinh nhai do đất đai tạo ra, đặc trưng văn hoá và tiềm năng về sự

hỗ trợ lẫn nhau để đảm bảo đời sống, tài nguyên cho sinh tồn và hệ sinh thái (Ngân hàng Thế giới, 2009)

Từ tháng 2/1994, ngân hàng phát triển châu Á (ADB) đã bắt đầu áp dụng bản Hướng dẫn hoạt động của Ngân hàng thế giới về tái định cư và từ tháng 11/1995 Ngân hàng này đã có chính sách riêng của Ngân hàng về tái định cư bắt buộc

Đối với đất đai và tài sản được bồi thường, chính sách của Ngân hàng thế giới và Ngân hàng phát triển Châu Á là phải bồi thường theo giá xây dựng mới đối với tất cả các công trình xây dựng và quy định thời hạn bồi thường tái định cư hoàn thành trước một tháng khi dự án triển khai thực hiện

Việc lập kế hoạch cho công tác bồi thường tái định cư được các tổ chức cho vay vốn quốc tế coi là điều bắt buộc trong quá trình thẩm định dự án Mức độ chi tiết của kế hoạch phụ thuộc vào số lượng người bị ảnh hưởng và mức độ tác động của dự án Kế hoạch bồi thường tái định cư phải được coi là một phần của chương trình phát triển cụ thể, cung cấp đầy đủ nguồn vốn và cơ hội cho các hộ bị ảnh hưởng Ngoài ra còn phải áp dụng các biện pháp sao cho người bị di chuyển hoà nhập được với cộng đồng mới

Về quyền được tư vấn và tham gia của các hộ bị ảnh hưởng, các tổ chức quốc tế quy định các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường tái định cư của dự án phải được thông báo đầy đủ, công khai để tham khảo ý kiến, hợp tác, thậm chí trao quyền cho các hộ bị ảnh hưởng và tìm mọi cách thoả mãn nhu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình lập kế hoạch bồi thường tái định cư cho tới khi thực hiện công tác lập kế hoạch (Ngân hàng phát triển Châu Á, 2005)

1.2.6 Nhận xét, đánh giá:

Việc xây dựng và phát triển các công trình đều cần có đất Do đất đai có hạn,

vì thế mọi Nhà nước đều phải sử dụng quyền lực của mình để thu hồi đất hoặc trưng

thu của người đang sở hữu, đang sử dụng để phục vụ cho nhu cầu xây dựng các công trình phục vụ lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia Ở mỗi nước, quyền lực thu hồi, trưng thu đất được ghi trong Hiến pháp hoặc tại Bộ Luật đất đai hoặc một bộ luật khác Nếu việc thu hồi, trưng thu đã phù hợp với quy định của pháp luật mà người sở hữu hoặc sử dụng đất không thực hiện thì Nhà nước có quyền chiếm hữu đất đai Việc thu hồi đất, trung thu đất và bồi thường thiệt hại về đất tại mỗi quốc gia đều được thực hiện theo chính sách riêng do Nhà nước đó quy định

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước và các tổ chức ngân hàng quốc tế, Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở một số điểm sau:

- Hoàn thiện các quy định về định giá đất nói chung và định giá đất để bồi thường giải phóng mặt bằng nói riêng;

- Thực hiện thống nhất trình tự, thủ tục thực hiện và thực hiện tốt quy định về thẩm định, phê duyệt, giám sát thực hiện phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng;

- Quan tâm hơn nữa tới việc quy hoạch và xây dựng nơi tái định cư, tạo việc làm của người có đất bị thu hồi; xử lý hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa người sử dụng đất, Nhà nước và nhà đầu tư

1.3 Khái quát về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam

1.3.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam

1.3.1.1 Thời kỳ trước 1987:

Ngày 14/1/1959, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định số 151-TTg quy định tạm thời về trưng dụng ruộng đất Quy định như sau:

- “Về việc bồi thường thiệt hại do lấy đất gây nên phải bồi thường hai khoản:

Về đất thì bồi thường từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trưng thu

- Đối với hoa màu thì được bồi thường đúng mức

- Đối với nhà cửa, vật kiến trúc và các công trình phục vụ sinh hoạt được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Ngoài ra, mồ mả thì căn cứ vào tình hình cụ thể về phong tục tập quán của địa

phương mà giúp cho họ một số tiền làm phí tổn di chuyển ”

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trong Nghị định này là đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm 1960, cách bồi thường như vậy được thực hiện cho đến khi Hiến pháp 1980 ra đời (Chính phủ, 1959)

vị trí đều quy định giá tối đa, tối thiểu UBND các tỉnh, thành phố quy định cụ thể mức bồi thường thiệt hại của địa phương mình sát với giá đất thực tế ở địa phương nhưng không thấp hơn hoặc cao hơn khung giá định mức Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Khoản tiền này được nộp vào ngân sách Nhà nước và sử dụng vào việc khai hoang, phục hóa, trồng rừng, cải tạo đất nông nghiệp,

ổn định cuộc sống, định canh, định cư cho vùng bị lấy đất (Hội đồng Bộ trưởng, 1990)

1.3.1.3 Thời kỳ từ năm 1993 đến nay

a Luật đất đai năm 1993:

Đây là văn bản pháp luật quan trọng nhất đối với việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất

Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất (Chính phủ,

1994a)

Ngày 17/8/1994 Chính phủ Ban hành Nghị định số 90/NĐ-CP quy định cụ thể các chính sách làm cơ sở để thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB theo quy định khi nhà nước thu hồi đất vào mục đích quốc phòng an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định này mang tính toàn diện cao và cụ thể hoá việc thực hiện chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất (Chính phủ, 1994b)

Ngày 24/4/1998 Chính phủ ban hành Nghị định số 22/1998/NĐ-CP thay thế Nghị định 90/NĐ-CP và quy định rõ phạm vi, đối tượng áp dụng Đặc biệt người bị thu hồi đất có quyền được lựa chọn một trong ba phương án bồi thường: Bằng tiền, bằng nhà ở hoặc bằng đất (Chính phủ, 1998)

Tuy nhiên trong quá trình triển khai Nghị định 22/NĐ-CP có những hạn chế nhất định Nó chưa đáp ứng hết được yêu cầu thực tế, chưa phù hợp với thực tiễn và gây phát sinh ra nhiều khiếu kiện cho Nhà nước Đặc biệt chưa giải quyết được những tồn tại do yếu tố lịch sử để lại khi thực hiện chính sách đền bù thiệt hại cho chủ sử dụng đất có tài sản, nhà cửa nằm trên đất không đủ điều kiện được bồi thường cụ thể như sau:

Thứ nhất, việc bồi thường đất ở đối với các trường hợp sử dụng đất trước năm

1993 còn chưa được quy định cụ thể, nên trong tổ chức thực hiện chưa thống nhất dẫn đến khiếu kiện

Thứ hai, việc xác định giá đất còn gây khó khăn cho tổ chức như trên cơ

sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của chính phủ nhân với hệ số

K để đảm bảo giá đất tính đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương Do vậy việc áp dụng hệ số K và khung giá đất ở địa phương còn thấp chưa phù hợp với thực tế dẫn đến giá bồi thường thấp làm cho nhân dân không đồng tình, không chấp hành ảnh hưởng đến tiến độ chung của dự án

Thứ ba, chưa có quy định chi tiết về vấn đề tái định cư: Tiêu chuẩn của khu tái định

cư, phân định trách nhiệm của chủ dự án, của chính quyền các cấp trong việc tạo lập và

bố trí tái định cư, quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở, các biện pháp khôi phục đời sống và sản xuất tại khu tái định cư

Thứ tư, chưa quy định cụ thể về cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất, quyết định bồi thường đối với các trường hợp cố tình không thực hiện đã dẫn đến một số đối tượng lợi dụng kẽ hở trong chính sách của Nhà nước cố tình chây ỳ không chịu cho Hội đồng bồi thường tiến hành đo đạc, kiểm đếm, không chịu nhận tiền bồi thường, không chịu di chuyển, lôi kéo người khác không thực hiện quyết định của Nhà nước, làm cho tình hình vốn đã phức tạp càng trở nên phức tạp hơn Thứ năm, quy định về điều kiện để được bồi thường hoặc không đủ điều kiện bồi thường về đất chưa quy định rõ ràng (Chính phủ, 1998)

b Luật Đất đai năm 2003:

Những đổi mới trong chính sách, pháp luật về đất đai trong hơn 15 năm qua đã đưa đến những kết quả tích cực, thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển, người sử dụng đất gắn bó nhiều hơn với đất đai, hệ thống kết cấu hạ tầng được xây dựng tạo

ra những tiền đề quan trọng trong công cuộc phát triển đất nước Tuy nhiên, đánh giá dưới góc độ kinh tế, tiềm năng đất đai chưa được sử dụng một cách có hiệu quả, hoạt động của thị trường bất động sản phát triển chưa thực sự lành mạnh, tình trạng đầu cơ về đất đai diễn ra phổ biến, đẩy giá đất lên cao, điều đó cản trở quá trình đầu

tư phát triển Nhìn nhận dưới góc độ quản lý, chính sách quản lý đất đai chưa hợp

lý, thủ tục hành chính rườm rà, ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện quyền sử dụng đất, chính sách tài chính trong lĩnh vực đất đai còn nhiều bất cập gây thất thoát lớn cho Nhà nước Trước những tình hình đó, việc đổi mới chính sách quản lý đất đai

cụ thể là đổi mới các quy định pháp luật về đất đai là hoàn toàn cần thiết Uỷ ban thường vụ Quốc hội ra Nghị quyết về việc xây dựng Luật Đất đai và giao nhiệm vụ này cho Bộ Tài nguyên & Môi trường trực tiếp soạn thảo Tại kỳ họp thứ tư Quốc hội Khoá XI đã thông qua Luật Đất đai năm 2003, luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2004 Luật Đất đai năm 2003 đã quán triệt sâu sắc các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật đất đai phù hợp với đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Luật Đất đai mới vẫn dựa trên nền tảng đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Luật Đất đai năm 2003 có rất nhiều nội dung mới trong đó có vấn đề bồi thường, hỗ trợ GPMB và tái định cư như: Khắc phục cơ bản những bất cập trong chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế thông qua cơ chế giá đất bồi thường, chính sách tái định cư và hạn chế phạm vi dự án phải thu hồi đất (Quốc hội, 2003)

Sau khi Luật Đất đai năm 2003 được ban hành, Nhà nước đã ban hành các văn bản dưới Luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật về giá đất, bồi thường, hỗ trợ thu hồi đất, bao gồm:

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất (Chính phủ, 2004a)

- Thông tư số 114/2004/TT-BTC ngày 26 tháng 11 năm 2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm

2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất (Bộ Tài chính, 2004)

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Chính phủ, 2004b)

- Thông tư số 116/TT-BTC ngày 07 tháng 12 năm 2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Bộ Tài chính, 2004)

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai (Chính phủ, 2007a)

- Thông tư số 06/2007/TT-BTNMT ngày 15 tháng 6 năm 2007 của Bộ Tài nguyên

và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2007)

- Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27 tháng 7 năm 2007 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất (Chính phủ, 2007b)

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư (Chính phủ, 2009)

c Về đối tượng áp dụng:

- Cơ quan tổ chức, cán bộ công chức thực hiện chức năng quản lý nhà nước

về đất đai, về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên

quan đến việc quản lý đất đai, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, hộ gia đình, cá nhân trong nước, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài đang sử dụng đất bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất bị thu hồi

- Các tổ chức, hộ gia đình cá nhân được nhà nước giao đất, cho thuê đất

- Chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ và tái định cư (Chính phủ 2004b, 2009)

d Về chính sách bồi thường, hỗ trợ:

- Bồi thường, hỗ trợ: Bồi thuờng hỗ trợ cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định được quy định như sau:

+ Bồi thường hoặc hỗ trợ đối với toàn bộ diện tích đất Nhà nước thu hồi

+ Bồi thường hoặc hỗ trợ về tài sản hiện có gắn liền với đất và các chi phí đầu tư vào đất bị Nhà nước thu hồi

+ Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề

và hỗ trợ khác cho người bị thu hồi đất

+ Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư (Chính phủ

2004b, 2009)

* Bồi thường về đất:

- Nguyên tắc bồi thường: Ngày 3/12/2004, Chính phủ (2004b) ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về việc bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Quy định như sau:

1 Người bị thu hồi đất có đủ điều kiện theo quy định thì được bồi thường; trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Sau đây gọi chung là Uỷ ban nhân dân tỉnh) xem xét để hỗ trợ

2 Người bị thu hồi đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi; trường hợp bồi thường bằng việc giao đất mới hoặc bằng nhà, nếu có chênh lệch về giá trị thì phần chênh lệch đó được thực hiện thanh toán bằng tiền

3 Trường hợp người sử dụng đất được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai đối với Nhà nước theo quy định của pháp

luật thì phải trừ đi khoản tiền phải thực hiện nghĩa vụ tài chính vào số tiền được bồi thường, hỗ trợ để hoàn trả ngân sách Nhà nước

- Điều kiện để được bồi thường đất: Ngày 3/12/2004, Chính phủ (2004b) ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về việc bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Quy định như sau:

“Người bị Nhà nước thu hồi đất, có một trong các điều kiện kiện sau đây thì được bồi thường:

1 Có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai

2 Có quyết định giao đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về đất đai

3 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất ổn định, được Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là Uỷ ban nhân dân cấp xã) xác nhận không có tranh chấp mà có một trong các loại giấy tờ sau đây:

a, Những giấy tờ về quyền được sử dụng đất đai trước ngày 15 tháng 10 năm

1993 do cơ quan có thẩm quyền cấp trong quá trình thực hiện chính sách đất đai của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền nam Việt Nam và Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam;

b, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tạm thời được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cấp hoặc có tên trong sổ đăng ký ruộng đất, sổ địa chính;

c, Giấy tờ hợp pháp về thừa kế, tặng, cho quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất; giấy tờ giao nhà tình nghĩa gắn liền với đất;

d, Giấy tờ chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở gắn liền với đất

ở trước ngày 15 tháng 10 năm 1993, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất sử dụng trước ngày 15 tháng 10 năm 1993;

đ, Giấy tờ về thanh lý, hoá giá nhà ở, mua nhà ở gắn liền với đất ở theo quy định của pháp luật;

e, Giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền thuộc chế độ cũ cấp cho người sử dụng đất

4 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất có một trong các loại giấy tờ quy định tại khoản 3 mà trên giấy tờ đó ghi tên người khác, kèm theo giấy tờ về việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất có chữ ký của các bên có liên quan, nhưng đến

thời điểm có quyết định thu hồi đất chưa thực hiện thủ tục chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất không có tranh chấp

5 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất có hộ khẩu thường trú tại địa phương và trực tiếp sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn ở miền núi, hải đảo, nay được Uỷ ban nhân dân cấp

xã nơi có đất xác nhận là người đã sử dụng ổn định, không có tranh chấp

6 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không có các loại giấy tờ quy định tại khoản 1,2,3, nhưng đất đã được sử dụng ổn định từ trước ngày 15 tháng 10 năm 1993, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất không có tranh chấp

7 Hộ gia đình, cá nhân được sử dụng đất theo bản án hoặc quyết định của toà

án nhân dân, quyết định thi hành án của cơ quan thi hành án hoặc quyết định giải quyết tranh chấp đất đai của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã được thi hành

8 Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất không có các loại giấy tờ quy định tại khoản 1,2,3 nhưng đất đã được sử dụng từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 đến thời điểm có quy định thu hồi đất, mà tại thời điểm sử dụng không vi phạm quy hoạch; không vi phạm hành lang bảo vệ công trình, được cấp có thẩm quyền phê duyệt đã công bố công khai, cắm mốc; không phải là đất lấn chiếm trái phép và được Uỷ ban nhân cấp xã nơi có đất bị thu hồi xác nhận đất đó không có tranh chấp

9 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất mà trước đây Nhà nước đã có quy định quản lý trong quá trình thực hiện chính sách đất đai của Nhà nước, nhưng trong thực tế Nhà nước chưa quản lý, mà hộ gia đình, các nhân đó vẫn sử dụng

10 Cộng đồng dân cư đang sử dụng đất có các công trình là đình, đền chùa, miếu, am, từ đường, nhà thờ họ được Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất bị thu hồi xác nhận là đất sử dụng chung cho cộng đồng và không có tranh chấp

11 Tổ chức sử dụng đất trong các trường hợp sau đây:

a, Đất được Nhà nước giao có thu tiền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất đã nộp không có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước;

b, Đất chuyển nhượng của người sử dụng đất hợp pháp mà tiền trả cho việc chuyển nhượng không có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước;

c, Đất sử dụng có nguồn gốc hợp pháp từ hộ gia đình, cá nhân”

* Bồi thường về tài sản

- Nguyên tắc bồi thường tài sản: Ngày 3/12/2004, Chính phủ (2004b) ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về việc bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Quy định như sau:

1 Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà bị thiệt hại, thì được bồi thường

2 Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà đất đó thuộc đối tượng không được bồi thường thì tuỳ từng trường hợp cụ thể được bồi thường hoặc hỗ trợ tài sản

3 Nhà, công trình khác gắn liền với đất được xây dựng sau khi quy hoạch,

kế hoạch sử dụng đất được công bố mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép xây dựng thì không được bồi thường

4 Nhà, công trình khác gắn liền với đất được xây dựng sau ngày 01 tháng 7 năm 2004 mà tại thời điểm xây dựng đã trái với mục đích sử dụng đất đã được xác định trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được xét duyệt thì không được bồi thường

5 Tài sản gắn liền với đất được tạo lập sau khi có Quyết định thu hồi đất được công bố thì không được bồi thường

6 Hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất có thể tháo dỡ và di chuyển được, thì chỉ được bồi thường các chi phí tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt và thiệt hại khi tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt; mức bồi thường do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định cho phù hợp với pháp luật hiện hành và thực tế ở địa phương

* Các khoản hỗ trợ:

- Hỗ trợ di chuyển:

+ Hộ gia đình khi Nhà nước thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở trong phạm vi tỉnh, thành phố được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 3.000.000 đồng; di chuyển sang tỉnh khác được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 5.000.000 đồng; mức hỗ trợ cụ thể do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định

+ Tổ chức có đủ điều kiện được bồi thường thiệt hại đất và tài sản khi bị thu hồi mà phải di chuyển cơ sở, được hỗ trợ chi phí thực tế về di chuyển, tháo dỡ và lắp đặt

+ Người bị thu hồi đất ở, không còn chỗ ở khác; trong thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới bố trí vào khu tái định cư, được bố trí vào nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà ở; thời gian và mức hỗ trợ cụ thể do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định phù hợp với thực tế tại địa phương

- Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp:

+ Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi bị thu hồi đất trên 30% diện tích đất sản xuất nông nghiệp thì được hỗ trợ chuyển đổi nghề cho người trong độ tuổi lao động; mức hỗ trợ và số lao động cụ thể được hỗ trợ do UBND cấp tỉnh quy định

+ Việc hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề được thực hiện chủ yếu bằng hình thức cho đi học nghề tại cac cơ sở dạy nghề

- Hỗ trợ người đang thuê nhà không thuộc sở hữu Nhà nước: Hộ gia đình, cá nhân thuê nhà không phải là nhà ở thuộc sở hữu nhà nước khi Nhà nước thu hồi đất phải phá dỡ nhà ở, phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ chi phí di chuyển

- Hỗ trợ khi thu hồi đất công ích của xã, phường, thị trấn: Trường hợp đất thu hồi thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn thì được hỗ trợ; mức

hỗ trợ cao nhất có thể bằng mức bồi thường; tiền hỗ trợ được nộp vào ngân sách Nhà nước và được đưa vào dự toán ngân sách hàng năm của xã, phường, thị trấn; tiền hỗ trợ chỉ được sử dụng để đầu tư xây dựng công trình hạ tầng, sử dụng vào mục đích công ích của xã phường, thị trấn

- Hỗ trợ khác: Căn cứ vào tình hình thực tế tại địa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định biện pháp hỗ trợ khác để đảm bảo ổn định đời sống và sản xuất cho người bị thu hồi đất; trường hợp đặc biệt trình Thủ trướng Chính phủ quyết định (Chính phủ 2004b, 2009)

1.3.2 Kết quả thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam

Vai trò của đất đai đối với quá trình phát triển xã hội ngày càng được nhìn nhận đầy đủ, toàn diện và khoa học, đặc biệt là trong thời kỳ CNH-HĐH đất nước Với những đổi mới tích cực như đã nghiên cứu ở trên, trong những năm qua, việc thực hiện chính sách bồi thường GPMB ở Việt Nam đã và đang đạt được những hiệu quả nhất định Việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đã góp phần rất quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội nhưng đây cũng là một trong những vấn đề nổi cộm nhất trong công tác quản lý đất đai hiện nay

Tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi cả nước là 366,44 nghìn ha (chiếm gần 4 % tổng diện tích đất nông nghiệp của cả nước) Trong đó diện tích đất nông

B1 Giới thiệu địa điểm và thông báo thu hồi đất

B2 Lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

B3 Quyết định thu hồi đất, phê duyệt và thực hiện phương án bồi

thường, hỗ trợ và tái định cư

B4 Cưỡng chế thu hồi đất

nghiệp đã thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp và cụm công nghiệp là 39,56 nghìn ha, xây dựng đô thị là 70,32 nghìn ha và xây dựng kết cấu hạ tầng là 136,17 nghìn ha

Các vùng kinh tế trọng điểm và khu vực có diện tích đất nông nghiệp thu hồi lớn nhất, chiếm khoảng 50% diện tích đất thu hồi trên toàn quốc Những địa phương

có diện tích đất thu hồi lớn là Tiền Giang (20.308 ha), Đồng Nai (19.752 ha), Bình Dương (16.627 ha), Quảng Nam (11.812 ha), Cà Mau (13.242 ha), Hà Nội (7.776 ha), Hà Tĩnh (6.391 ha), Vĩnh phúc (5.573 ha)

Mặc dù diện tích đất nông nghiệp, đất ở bị thu hồi tại mỗi tỉnh chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số diện tích đất tự nhiên của địa phương nhưng lại tập trung vào một

số huyện, xã có mật độ dân số cao Diện tích bình quân đầu người thấp, có xã diện tích đất bị thu hồi chiếm tới 70%-80% diện tích đất canh tác

Việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, phục vụ nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia được tiến hành mạnh mẽ từ khi chúng ta thực hiện đường lối đổi mới, chuyển từ nền kinh

tế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp, sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Quá trình này được thúc đẩy nhanh hơn từ những năm 1990, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá Tại Đại hội Đảng lần thứ IX đã xác định: “Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tạo nền tảng để đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp hiện đại, cùng với công nghiệp hoá, hiện đại hóa nền kinh tế, nhiệm vụ xây dựng đồng bộ và từng bước hiện đại hoá hệ thống kết cấu hạ tầng: giao thông, điện lực, thông tin, thuỷ lợi, cấp nước, thoát nước được đặt ra một cách cấp thiết”

Chiến lược phát triển đô thị Việt Nam thời kỳ 1996 – 2020 xác định mục tiêu phát triển đô thị cả nước đến năm 2020 là: Xây dựng tương đối hoàn chỉnh đô thị cả nước, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội và kỹ thuật hiện đại, có môi trường đô thị trong sạch, được phân bổ và phát triển hợp lý trên địa bàn cả nước, phấn đấu đến năm 2020, dân số đô thị chiếm khoảng 45% dân số cả nước

Từ năm 1986 cho đến nay, chúng ta đã thu hồi tới 697.410 ha đất phục vụ cho việc xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh

tế - xã hội, nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia Trong đó, đất giành cho xây dựng

là 70,248 ha, đất giao thông là 250.494 ha, đất cho thuỷ lợi là 242,388 ha Riêng đối với đất ở, thì đất ở đô thị cũng tăng tương đối nhanh, song do chúng ta thực hiện việc điều chỉnh lại định mức đất ở cho khu vực nông thôn theo quy định của Luật Đất đai năm 1993 nên số lượng đất ở năm 2003 giảm so với năm 1990 Riêng giai đoạn từ 2001 đến năm 2003, tổng diện tích đất thu hồi là 153.979 ha, trong đó đất chuyên dùng là 136.757 ha, đất ở là 17.222 ha Điều đáng chú ý là, diện tích đất thu hồi phục vụ cho xây dựng của 3 năm này lớn hơn so với 10 năm trước đó Còn đối với đất ở thì diện tích đất thuộc khu vực đô thị tăng nhanh hơn đất của khu vực nông thôn

Việc thu hồi đất diễn ra không đồng đều ở các vùng, miền và ở 64 tỉnh, thành phố của cả nước mà chỉ tập trung ở một số vùng, một số địa phương có điều kiện thuận lợi, nhất là gần các sân bay, bến cảng, các đầu mối giao thông đường sắt và đường bộ, gần các trung tâm kinh tế lớn của đất nước Hơn nữa, mức độ thu hồi đất cũng còn phụ thuộc lớn vào những tỉnh, thành phố có đội ngũ cán bộ có năng lực, năng động sáng tạo và có chính sách cởi mở, phù hợp với xu thế phát triển của địa phương Các vùng có đất thu hồi nhiều nhất là vùng Đồng bằng sông Hồng và vùng Đông Nam Bộ Cho đến nay, các tỉnh, thành phố có đất bị thu hồi nhiều nhất là Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Vĩnh Phúc, Hà Tây, Bắc Ninh, Hưng Yên, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hoà, Lâm Đồng, Bình Dương, thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa-Vũng Tàu, Long An, Đồng Tháp và Cần Thơ (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2013)

1.4 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng của tỉnh Bắc Ninh

1.4.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư:

Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được các cấp ủy Đảng, Chính quyền hết sức quan tâm chỉ đạo tổ chức thực hiện; UBND tỉnh

đã ban hành các văn bản:

- Quyết định số 74/1998/QĐ-UB ngày 11/9/1998 quy định tạm thời thực hiện Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất (UBND tỉnh Bắc Ninh, 1998)

- Quyết định số 144/QĐ-UB ngày 01/11/2005 quy định cụ thể hóa một số nội dung thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2005)

- Quyết định số 171/2009/QĐ-UBND ngày 18/12/2009 của UBND tỉnh Bắc Ninh về việc ban hành quy định một số nội dung thực hiện các Nghị định của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất áp dụng trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2009)

- Quyết định số 78/2010/QĐ-UBND ngày 02/7/2010 về việc ban hành cơ chế phối hợp, cung cấp thông tin giữa các cơ quan theo cơ chế một cửa trong việc thực hiện trình tự khi thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2010)

- Quyết định số 157/2010/QĐ-UBND ngày 17/12/2010 của UBND tỉnh Bắc Ninh

về việc ban hành quy định đơn giá bồi thường cây trồng vật nuôi khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2010)

- Quyết định số 582/2011QĐ-UBND ngày 25/05/2011 của UBND tỉnh Bắc Ninh về việc ban hành bảng đơn giá nhà cửa, vật kiến trúc áp dụng cho công tác bồi thường giải phóng mặt bằng trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2011)

Ngoài ra, để tạo điều kiện cho các hộ tự tạo việc làm mới, tỉnh đã quan tâm quy hoạch các khu dịch vụ thương mại tại vị trí thuận lợi, cạnh các khu công nghiệp, khu đô thị để các hộ gia đình bị thu hồi nhiều đất chuyển đổi nghề nghiệp sang làm dịch vụ Các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được ban hành kịp thời theo hướng có lợi và ổn định đời sống cho người dân, nên việc bồi thường, giải phóng mặt bằng được thực hiện tương đối thuận lợi, kịp thời đáp ứng nhu cầu

sử dụng đất cho các nhà đầu tư

1.4.2 Kết quả thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư:

Bắc Ninh là tỉnh có tốc độ tăng thu hút đầu tư phát triển công nghiệp thuộc diện khá của cả nước Nếu như năm 1997 công nghiệp Bắc Ninh chỉ đứng thư 20/61 tỉnh, thành, thì từ năm 2001 đến 2005 đã vươn lên vị trí thứ 9/64 tỉnh, thành, đứng thứ

3 trong các tỉnh thuộc khu vực kinh tế trọng điểm Đông Bắc Bộ Việc đưa Bắc Ninh

trở thành một tỉnh công nghiệp phát triển của đất nước có những lỗ lực không nhỏ của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương trong việc thu hút đầu tư, phát huy nguồn lực từ bên ngoài Một trong những nhân tố quan trọng góp phần tạo nên sự thành công đó là những nỗ lực của địa phương, đặc biệt là ngành tài nguyên và môi trường trong công tác bồi thường GPMB phục vụ phát triển công nghiệp, đồng thời

có những chính sách xã hội nhằm giúp đỡ các hộ dân vùng nông thôn có đất thu hồi

ổn định sản xuất

Cũng như các địa phương khác, công tác GPMB của Bắc Ninh gặp phải không ít khó khăn Một trong những khó khăn lớn nhất đó là nhân dân có tâm lý trông chờ về giá bồi thường đất và tài sản Hầu hết các doanh nghiệp đầu tư vào Bắc Ninh là lĩnh vực công nghệ cao, công nghiệp khai thác và chế biến khoáng sản, việc tuyển chọn nhân công tại địa phương với trình độ thấp không đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp cũng gây rất nhiều khó khăn cho tỉnh trong công tác bồi thường GPMB

Ngoài ra một số doanh nghiệp tự ý nâng giá đất cao hơn khung giá của tỉnh cũng như bồi thường không đồng bộ cũng gây những khó khăn không nhỏ trong công tác bồi thường GPMB Việc một số doanh nghiệp nhận đất nhưng không sử dụng mà lại giao cho doanh nghiệp khác và không tuân thủ những điều kiện ban đầu khi thuê đất, áp lực giả quyết việc làm cho nhân dân khi bị thu hồi đất

Bắc Ninh đã xác định việc bồi thường GPMB phục vụ phát triển công nghiệp phải đảm bảo ổn định và nâng cao hơn trước đời sống cho những hộ dân có đất bị thu hồi Với phương châm đó tỉnh đã xây dựng chính sách hỗ trợ kết hợp công tác vận động tuyên truyền nên đã từng bước khắc phục được những khó khăn, tạo niềm tin trong nhân dân đồng thời nâng cao uy tín trong việc thu hút đầu tư trong và ngoài nước vào tỉnh

Để khắc phục khó khăn, trước hết ngành tài nguyên môi trường đã tham mưu cho tỉnh việc cung cấp đất dịch vụ cho những hộ dân có đất thuộc diện thu hồi để tạo công ăn việc làm cho nhân dân với phương châm thu hồi đất nhưng vẫn phải đảm bảo nâng cao hơn trước thu nhập của người dân Hiện nay Bắc Ninh là tỉnh đi đầu trong cả nước trong việc giao đất dịch vụ, đồng thời hỗ trợ nhân dân chuyển đổi

việc làm từ sản xuất nông nghiệp sang làm dịch vụ hoặc hỗ trợ vốn, kỹ thuật để chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chuyên canh hoa màu và những cây có gí trị kinh tế cao để ổn định cuộc sống cho nhân dân

Việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp phải gắn liền với giải quyết việc làm cho người dân Nhiều doanh nghiệp khi nhận đất phải cam kết đào tạo công nhân và tuyển dụng lao động địa phương vào làm việc Đồng thời việc thu hồi đất cũng phải tạo điều kiện giải quyết bồi thường nhanh chóng cho người dân Hiện nay việc bồi thường GPMB ở Bắc Ninh, tỉnh chỉ giải quyết những dự án lớn có liên quan đến nhiều huyện, còn lại thì giao cho các huyện, thị chủ động giải quyết dưới

sự chỉ đạo của tỉnh Điều này đã tạo điều kiện cho các địa phương trong tỉnh chủ động trong công tác bồi thường GPMB, tránh tình trạng chồng chéo và lãng phí thời gian không cần thiết

Bên cạnh các chính sách hỗ trợ, công tác vận động, thuyết phục nhân dân cũng đã được tích cực triển khai Việc tuyên truyền qua các phương tiện thông tin đại chúng đã góp phần quan trọng giúp người dân hiểu và tuân thủ các chính sách của Nhà nước cũng như của tỉnh Qua đó khen thưởng những hộ dân có tính tự giác cao trong công tác bồi thường GPMB, đồng thời các thủ tục cấp phép cho doanh nghiệp cũng được thực hiện một cách nhanh chóng, thuận tiện Tỉnh cũng cương quyết

xử lý, thậm chí thu hồi lại đất của những doanh nghiệp tự ý nâng giá đất, đầu tư xây dựng không đúng cam kết; khen thưởng các doanh nghiệp có tinh thần trách nhiệm xã hội cao, tiếp nhận và đào tạo lao động tại phương vào làm việc

Kết quả tính đến nay trên địa bàn tỉnh đã thu hút được trên 200 dự án trong đó có

72 dự án FDI với tổng vốn đầu tư là 483,1 triệu USD và 128 dự án DDI với tổng vốn đầu

tư là 14.162,8 tỷ đồng Diện tích đã bồi thường GPMB là 2.408,9ha, trong đó có những nơi có diện tích GPMB cao như: Huyện Thuận Thành, thành phố Bắc Ninh, KCN Tiên Sơn trên 600ha Hiện nay trên địa bàn tỉnh đã hình thành 14 Khu công nhiệp, cụm công nghiệp tập trung và cơ bản đã lấp đầy các dự án, các dự án đã đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh, hàng năm đóng góp cho ngân sách tỉnh khoảng 936,3 tỷ đồng và tạo công ăn việc làm mới cho 2.292 lao động trực tiếp, nâng tổng số lao động đang làm việc trực tiếp tại các dự án lên 22.041 người (UBND tỉnh Bắc Ninh, 2013)

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU, NỘI DUNG VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu:

Tình hình thực hiện chính sách bồi thường cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất giải phóng mặt bằng ở các dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh giai đoạn từ năm 2011 đến 2013

Đối tượng điều tra trực tiếp là các hộ gia đình bị thu hồi đất ở dự án xây dựng nhà máy gạch Tuynel và dự án đầu tư xây dựng cải tạo, nâng cấp tỉnh lộ 283 đoạn Bút Tháp – Dâu trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh

2.2 Nội dung nghiên cứu:

Để đạt được mục tiêu của đề tài chúng tôi tiến hành nghiên cứu các nội dung sau:

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 2.2.2 Thực trạng quản lý, sử dụng đất huyện Thuận Thành

2.2.3 Tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở huyện Thuận Thành từ 2009 đến 2011

2.2.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng ở hai

dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh

2.2.5 Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng các dự án trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp chọn điểm, chọn mẫu:

Đề tài chọn địa điểm nghiên cứu là huyện Thuận Thành của tỉnh Bắc Ninh làm điểm nghiên cứu vì đây là một huyện có nền kinh tế phát triển nhanh trong mấy năm gần đây, trong quá trình đổi mới và phát triển kinh tế xã hội của huyện đã có nhiều chương trình thu hồi đất và tiến hành giải phóng mặt bằng ở các địa điểm khác nhau để tiến hành xây dựng các công trình công cộng, các nhà máy xí nghiệp, các khu cụm công nghiệp Do đó thích hợp với việc nghiên cứu vấn đề thu hồi đất

và bồi thường giải phóng mặt bằng Hai dự án nghiên cứu được lựa chọn trên cơ sở phân tích đạt điểm tối ưu nhất mang lại kết quả nghiên cứu làm nổi rõ những ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách bồi thường GPMB đến đời sống và việc làm của người dân khi bị Nhà nước thu hồi đất

Để thuận tiện cho quá trình điều tra nghiên cứu chúng tôi tiến hành điều tra chọn mẫu với 120 hộ gia đình thuộc hai dự án xây dựng nhà máy gạch Tuynel và dự

án đầu tư xây dựng cải tạo, nâng cấp tỉnh lộ 283 đoạn Bút Tháp – Dâu trên địa bàn huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh Đó là những hộ dân phải đảm bảo tiêu chí sau:

- Là các hộ dân có đất bị thu hồi thuộc 02 dự án nghiên cứu

- Được chọn ngẫu nhiên trong số các hộ bị Nhà nước thu hồi đất để thực hiện

sách bồi thường và một số các câu hỏi mở về nhận thức, quan điểm, yêu cầu kiến nghị

chủ hộ Trực tiếp phỏng vấn có sự chứng kiến của cán bộ địa chính xã hoặc cán bộ

thôn

2.3.3 Phương pháp tổng hợp xử lý số liệu:

Các số liệu điều tra, thu thập được xử lý bằng phần mềm Excel

2.3.4 Phương pháp đánh giá việc thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng:

* So sánh kết quả bồi thường giải phóng mặt bằng với chính sách Nhà nước

có hoặc không phù hợp

* Tỷ lệ bồi thường, hỗ trợ: Là sự so sánh giữa phần được bồi thường, hỗ trợ

với phần cần bồi thường, hỗ trợ của mỗi hộ

* Tỷ lệ diện tích bị thu hồi: Là sự so sánh giữa diện tích đất bị thu hồi với mất so

với diện tích đất của hộ

Diện tích đất bị thu hồi