Khoá luận tốt nghiệp vận dụng quan điểm của hồ chí minh về con người vào việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

... hiệu xây dựng người Việt Nam sở vận dụng quan điểm người Hồ Chí Minh Đối tượng phạm vi nghiên cún 4.1 Đối tượng nghiên cứu Quan điểm Hồ Chí Minh v con người vận dụng quan điểm vào việc xây dựng người. .. KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ Ỷ # Ỷ _ HOÀNG THỊ DUYÊN VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI VÀO VIỆC XÂY DựNG CON NGƯỜI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC... bước vào công xây dựng chủ nghĩa xã hội 1.3 Quan điểm Hồ Chí Minh người nội dung xây dựng người mói 1.3.1 Quan điểm Hồ Chí Minh người Quan tâm đến người, Hồ Chí Minh quan tâm trước hết tới việc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

HOÀNG THỊ DUYÊN

VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI VÀO VIỆC XÂY DƯNG CON NGƯỜI

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Tư tưởng Hồ Chí Minh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

Ỷ # Ỷ _

HOÀNG THỊ DUYÊN

VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI VÀO VIỆC XÂY DựNG CON NGƯỜI

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Tư tưởng Hồ Chí Minh

Ngưòi hưóng dẫn khoa học: ThS Vi Thị Lại

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tở lời cảm ơn chân thành nhất tới cô giáo - Th.s Vi Thị Lại đã

tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em hoàn thành khóa luận này

Em xin bày tỏ lời cảm ơn tới các thầy cô trong khoa Giáo dục chính trịcùng các thầy cô trong trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện cho emhoàn thành tốt khóa luận tốt nghiệp của bản thân

Em cũng xin bày tỏ lời cảm ơn tới gia đình cũng như bạn bè đã tạo điềukiện và giúp đỡ em hoàn thành khóa luận

Trong quá trình nghiên cứu, với điều kiện hạn chế về thời gian cũng nhưkiến thức của bản thân nên khóa luận khó tránh khỏi những thiếu sót, kính mong

sự chỉ bảo của các thầy, cô cũng như các bạn sinh viên

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà nội, tháng 05 năm 2015 Người thực hiện

Hoàng Thị Duyên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi trình bày trong khóa luận này là

kết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của cô giáo Th.s Vi Thị Lại Ket quả thu được hoàn toàn trung thực và không trùng với kết quả nghiên

cứu của những tác giả khác

Hà nội, thảng 05 năm 2015 Người thực hiện

Hoàng Thị Duyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI 61.1 Bảnchất con người theo quan điểm của Hồ Chí Minh 61.2 Vaitrò của con người theo quan điểm của Hồ Chí Minh 101.3 Quan điếm của Hồ Chí Minh về con người mới và nội dung về xây dựng conngười

mới 17Chương 2 XÂY DựNG CON NGƯỜI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY THEO QUAN ĐIẾM CỦA HỒ CHÍ MINH 342.1 Thực trạng của việc xây dụng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiệnnay 34

2.2 Một số định hướng, giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả của việc vậndụng

quan điếm Hồ Chí Minh vào việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Namhiện nay 46KẾT LUẬN 58DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐÀU

1 Lí do chọn đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ thiên tài của dân tộc Việt Nam Người là mộtchiến sĩ lỗi lạc, một người bạn chiến đấu kiên cường và thân thiết của phong trào giảiphóng dân tộc và của cả loài người tiến bộ Sinh thời, Hồ Chí Minh rất chú ý đếnnhân tố con người, đến việc xây dựng con người, phục vụ sự nghiệp cách mạng, vấn

đề con người là vấn đề lớn, được đặt lên hàng đầu, là vấn đề trung tâm, xuyên suốttrong toàn bộ nội dung tư tưởng của Hồ Chí Minh Cuộc đời hoạt động và đấu tranhcủa Người luôn vì mục đích đất nước được độc lập, dân tộc ta được tự do, hạnhphúc, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành, xây dựng đấtnước giàu mạnh vững bước trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Trong tư tưởngcủa Hồ Chí Minh, con người được nhìn nhận vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sựnghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội Trong kháng chiến, Người nhấn mạnh

là phải xây dựng chế độ dân chủ, phát huy tính sáng tạo của quần chúng nhân dân đểkháng chiến và kiến quốc Trong xây dựng xã hội chủ nghĩa, Người khẳng định,muốn xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội trước tiên cần phải có con người xã hộichủ nghĩa Đó là những con người vừa “hồng” vừa “chuyên”, có phấm chất đạo đứccách mạng “cần, kiệm, liêm chính, chí công, vô tư”, phải nghiêm khắc chống chủnghĩa cá nhân và ra sức rèn luyện đạo đức cách mạng “như ngọc càng mài càngsáng, vàng càng luyện càng trong”

Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, từ khi ra đi tìm đường cứu nước đếnnhững giây phút cuối cùng trước lúc đi xa dù ở những cương vị khác nhau: lúc làmngười thầy giáo, khi là nhà báo, nhà văn, là Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh luôn luôncoi vấn đề con người, các công việc cho con người, vì con người - sự nghiệp trồngngười là mục tiêu, là mối quan tâm, là trách nhiệm vẻ vang trong suốt cuộc đời hoạtđộng của mình Hồ Chí Minh luôn vì

lợi ích dân tộc, vì sự nghiệp giải phóng giai cấp và con người một cách triệt đế.Người xem con người là trung tâm của sự nghiệp cách mạng, giải phóng và pháttriển Với tình yêu thương con người bao la rộng lớn, hết lòng vì nước, vì dân

trong Di chúc, Hồ Chí Minh đề cập đến con người vừa là mục tiêu, vừa là động

lực của cách mạng, đặt sự nghiệp giải phóng con người vào trong sự nghiệp giảiphóng dân tộc Đặc biệt Người luôn quan tâm tới việc bồi dưỡng thế hệ mai sau:

“V? lợi ích mười năm phải trồng cây,

Vì lợi ích trăm năm phải trồng người” [22, tr 528]

Ngày nay, khi đất nước ta đang trong thời kì quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội

và đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, muốn thắng lợi,phải phát triển mạnh giáo dục - đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơbản của sự phát triến bền vững như Hồ Chí Minh đã từng nói: “Muốn xây dựngchủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” [24, tr 66]

Quán triệt theo quan điểm của Hồ Chí Minh trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kì quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Đảng ta đã khắng định: Con người, vừa là

mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng, cho nên chăm sóc nâng cao dân trí, đàotạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài là vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ,công bằng, văn minh Vì vậy, để góp phần vào việc xây dựng con người mới pháttriển toàn diện đáp ứng yêu cầu của thời đại trên cơ sở vận dụng quan điểm vềcon người của Hồ Chí Minh tôi đã chọn vấn đề ÍL vận dụng quan điểm của Hồ Chí Minh về con người vào việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình.

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tính đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học vềcon người và xây dựng con người xã hội chủ nghĩa được công bố trên các

sách, báo, tạp chí, các hội thảo trong nước và quốc tế, qua các cuộc thi tìm hiểu tấm

gương đạo đức Hồ Chí Minh như: Thành Duy, Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dụng con người Viêt Nam phát trien toàn diện, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002; Trần Xuân Trường, Tư tưởng Hồ Chí Minh vê con người xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2008; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và xã hội” do PGS - TS Lê Sỹ Thăng làm chủ nhiệm; Tư tưởng Hô Chí Minh

vê phất trỉên vãn hóa và con người, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005; PGS.TS Lương Minh Cừ - TS Nguyễn Trung Dũng Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và giải phóng con người, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014; Vũ Thị Kim Dung, Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, Tạp chí Khoa học chính trị, số 2, 1998; Phạm Ngọc Anh, Chiến lược con người trong Di Chúc của chủ tịch Hồ Chí Minh, Tạp chí

lịch sử Đảng, số 285, 2014

Bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau, những công trình, bài viết đã nghiên cứunhiều nội dung phong phú về từng khía cạnh cụ thể của tư tưởng Hồ Chí Minh vềcon người Song vẫn còn chưa có nhiều công trình đi sâu phân tích những quan điếmcủa Người về con người mới đế từ đó định hướng và đưa ra những giải pháp thiếtthực cho việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn đấy mạnh côngnghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta

Vì vậy, trên cơ sở những vấn đề mà các nhà khoa học đã nghiên cứu, tác giảkhóa luận muốn đóng góp một vài ý kiến của mình vào công cuộc tìm hiểu quanđiểm của Hồ Chí Minh về con người và việc vận dụng quan điểm về con người của

Hồ Chí Minh vào việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cún

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài là làm rõ nội dung quan điểm Hồ Chí Minh về con người;đánh giá thực trạng của việc xây dựng con người mới ở nước ta hiện nay.Từ đó đưa

ra một số giải pháp cơ bản nhằm góp phần nâng cao hiệu quả xây dựng con ngườimới ở Việt Nam hiện nay trên cơ sở vận dụng quan điểm về con người của Hồ ChíMinh.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là: Tìm hiểu quan điểm của Hồ Chí Minh về con người từ đó rút ra ý

nghĩa lí luận và thực tiễn của việc nghiên cứu quan điếm này

Hai là: Chỉ ra thực trạng của việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam hiện nay

Ba là: Đe ra một số phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm góp phần nâng

cao hiệu quả xây dựng con người mới ở Việt Nam hiện nay trên cơ sở vận dụng quanđiểm về con người của Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cún

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quan điểm của Hồ Chí Minh vềcon người và sự vận dụng quan điểm này vàoviệc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

6 Đóng góp của khóa luận

Ket quả nghiên cứu của khóa luận sẽ góp phần hoàn thiện quan điểm của HồChí Minh về con người Từ đó vận dụng thiết thực vào việc xây dựng con người ViệtNam phát triến toàn diện trong giai đoạn hiện nay

Ket quả nghiên cứu khóa luận có thể làm tài liệu phục vụ cho các bạn sinhviên khi nghiên cứu về con người xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; nghiên cứu về tưtưởng của Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về con người nói riêng

7 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo khóa luận cònbao gồm 2 chương, 5 tiết

Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VÈ CON NGƯỜI

1.1 Bản chất con ngưòi theo quan điểm của Hồ Chí Minh

Xuất phát từ quan điểm của Mác cho rằng: “Trong tính hiện thực của nó, bảnchất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”, [10, tr 11], Hồ Chí Minh đã nhắcđến những quyền tối thượng của con người ngay ở những dòng đầu tiên trong

“Tuyên độc lập” của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày2/9/1945: “Tất cả mọi người đều sinh có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ nhũng quyền không ai có thế xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” [15, tr 1] Với tư cách là những cá nhân, con người còn luôn

tồn tại trong xã hội nhất định, có các mối quan hệ nhất định, nên Người cũng xemxét con người trong các mối quan hệ xã hội phức tạp, đa dạng gắn bó với các điềukiện lịch sử nhất định, là con người của một giai cấp, một tầng lớp, một dân tộc

“Chữ người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn Nghĩa rộng là đồng bào cả nước rộng nữa là cả loài người” [17, tr 130].

l.l.l Con người được nhìn nhận như một chỉnh thế

Truyền thống văn hóa dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, đặc biệt là chủnghĩa Mác - Lênin đã hòa quyện vào nhau, kết hợp hài hòa trong tư tưởng Hồ ChíMinh Người xem xét con người như một chỉnh thể thống nhất về tâm lực, thể lực vàcác hoạt động của nó Nói cách khác, con người bản thân nó là một hệ thống cấu trúcbao gồm nhiều yếu tố: sức khỏe, đời sống tâm linh, tinh thần và vai trò chủ đạo củatrí thức được thể hiện trong hoạt động Các yếu tố này có quan hệ chặt chẽ với nhau,làm điều kiện cho nhau, tuy rằng mỗi yếu tố có vai trò khác nhau Một người khỏemạnh thì sẽ có một đời sống tinh thần khỏe mạnh Con người luôn có xu hướng vươntới cái chân - thiện - mỹ, đó là những con người biết sống theo cái đúng, lẽ phải,sống chân thật, đối lập với cái giả, cái sai trái luôn làm điều lành, điều tốt, đối lập vớiđiều ác và đặc biệt đó còn là những con người biết rung động và cảm thụ cái đẹp, cáicao cả, có quan điểm thẩm mỹ đúng đắn và có khả năng sáng tạo ra cái đẹp, mặc dù

có thế này, thế khác

Hồ Chí Minh có cách nhìn nhận, xem xét con người trong tính đa dạng củanó: đa dạng trong quan hệ xã hội (quan hệ dân tộc, giai cấp, tầng lớp, đồng chí, đồngbào ); đa dạng trong tính cách, khát vọng, phấm chất, khả năng; đa dạng trong hoàncảnh xuất thân, điều kiện sống, làm việc Hồ Chí Minhchỉ rõ: “Năm ngón tay cũng

có ngón vắn, ngón dài Nhưng vắn dài đều hợp nhau ở nơi bàn tay Trong mấy triệungười cũng có người thế này, thế khác, nhưng thế này hay thế khác đều dòng dõi của

tổ tiên ta Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ Ta phải nhận rằng đã là con Lạc cháuHồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc” [15, tr 280]

Hồ Chí Minh xem xét con người trong sự thống nhất của hai mặt đối lập:thiện và ác, hay và dở, tốt và xấu, hiền và dữ bao gồm cả tính người - mặt xã hội vàtính bản năng - mặt sinh học của con người Hồ Chí Minh nói: “Con người dù xấu,tốt, văn minh hay dã man đều có tình” [19, tr 99] Chữ tình đó không phải tình cảmanh - em, vợ - chồng, bạn bè, cha - con, dòng họ mà đó là tình người Tình người

theo nghĩa rộng nhất đó là đời sống tinh thần của con người biểu hiện tập trung ởmặt văn hóa - đạo đức Đó là nhân tính, nó đối lập với thú tính của loài vật Đã làcon người đều yêu sự lành, ghét sự dữ; yêu cái thiện, cái tốt, ghét cái ác, cái xấu Sứcmạnh của ý thức cuối cùng phải được biểu hiện qua hoạt động thực tiễn của conngười và cách thức tổ chức, quản lí, khai thác, sử dụng nó Hồ Chí Minh thấy rõ sứcmạnh của ý thức lí luận, hệ tư tưởng phụ thuộc vào mức độ thâm nhập vào đời sốngthực tiễn của quần chúng trở thành phong tục, tập quán, tâm trạng, tình cảm Hồ ChíMinh bao giờ cũng nhìn nhận sự hình thành nhân cách con người nói

chung, tài năng và đạo đức mỗi con người nói riêng, trên cơ sở của quá trình hoạtđộng thực tiễn trong điều kiện xã hội nhất định Do vậy Người cho rằng mặt tốthay mặt xấu của con người không phải bộc lộ một cách tự nhiên, vô cớ mà thường

có nguyên nhân sâu xa từ nguồn gốc xã hội Theo Hồ Chí Minh: “Mỗi con ngườiđều có thiện và ác ở trong lòng Ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi conngười nảy nở như hoa mùa Xuân và phần xấu bị mất dần đi, đó là thái độ củangười cách mạng” [26, tr 672]

Điều đáng chú ý trong quan điểm của Hồ Chí Minh về bản chất con người

là ở chỗ, một mặt Người khẳng định bản chất xã hội trong các mối quan hệ củacon người; mặt khác Người cũng thấy được mặt sinh học của con người, tức lànhu cầu tối thiểu cho con người tồn tại như một thực thể xã hội học như ăn, mặc,

ở, đi lại, chữa bệnh và học hành Đó là hai mặt thống nhất hữu cơ với nhau, khôngthế tách rời mà cũng không được tuyệt đối hóa để đối lập mặt này với mặt kia

1.1.2 Con người cụ the, lịch sử

Con người theo quan điểm của Hồ Chí Minh không phải là một vấn đề cótính khái quát hóa và trừu tượng hóa mà là một vấn đề cụ thể, đó là nhân dân ViệtNam, những con người lao động nghèo khổ bị áp bức cùng cực dưới ách thống trịcủa phong kiến, đế quốc; là dân tộc Việt Nam đang bị đô hộ bởi chủ nghĩa thựcdân; và mở rộng hơn nữa là những “người nô lệ mất nước” và “người cùng khổ”

Hồ Chí Minh cũng dùng khái niệm “con người” theo nghĩa rộng trong một sốtrường hợp như : “phẩm giá con người”, “giải phóng con người”, “người ta”,

“ai” Người từng nói: “Tôi chỉ có một điều ham muốn là làm cho Tổ quốc tôiđược độc lập, thống nhất dân chủ” [16, tr 201]

Những con người ấy được đặt trong một bối cảnh cụ thể và một tư duychung, còn phần lớn Người xem xét con người trong mối quan hệ xã hội, quan hệgiai cấp, theo giới tính (thanh niên, phụ nữ), theo lứa tuổi (phụ lão,

nhi đồng), nghề nghiệp (công nhân, nông dân trí thức ), trong khối thống nhất cộngđồng dân tộc (sĩ, nông, công, thương) và quan hệ quốc tế ( bầu bạn năm châu, cácdân tộc bị áp bức, bốn phương vô sản) Đó là con người hiện thực, cụ thế, kháchquan Trong quan niệm về con người, Hồ Chí Minh rất chú ý kết hợp hài hòa giữa cánhân và tập thể, cộng đồng Trong suốt cuộc đời làm cách mạng của mình, Hồ ChíMinh luôn mong muốn: “quét sạch chủ nghĩa cá nhân” vì nó đem cá nhân đối lập vớitập thế, đối lập với xã hội, với cộng đồng Mưu cầu hạnh phúc cá nhân dưới cách làmtổn hại đến hạnh phúc của những người khác, của tập thể và cộng đồng thì đó là điềukhông thể tồn tại trong tư tưởng của Người.

Thế nhưng, Người chỉ chống chủ nghĩa cá nhân chứ không “dày xéo lên quyềnlợi cá nhân” không vùi dập cá nhân con người Trái lại, Người hết coi trọng nhữngquyền lợi cơ bản của con người có thể nói Hồ Chí Minh là người luôn quan tâm vàtôn trọng “tính cách riêng”, “sở trường riêng”, “đời sống riêng”, “quyền lợi riêng củamỗi người”, nhằm phát huy đến mức cao nhất vai trò, khả năng của từng người, vì lợiích riêng chính đáng của mỗi người và lợi ích của cả cộng đồng

1.1.3 Bản chất con người mang tính xã hội

Đứng vững trên quan điểm duy vật mácxít, Hồ Chí Minh cũng khẳng định bảnchất con người mang tính xã hội - lịch sử, coi con người vừa là sản phẩm, vừa là chủthể của lịch sử, con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển xã hội

Hồ Chí Minh cho rằng: Con người muốn sống thì phải có ăn, mặc, ở, đi lại, muốnnhư vậy thì phải lao động Tất cả của cải vật chất trong xã hội đều do những ngườilao động làm ra Muốn lao động sản xuất thì con người phải liên kết với nhau trongtập thể, cộng đồng Sự phát triển của lịch sử là quy luật không ngăn trở được Trongquá trình lao động, sản xuất, con người dần nhận thức được các hiện tượng, quy luậtcủa tự nhiên, của xã hội; hiểu về mình và hiểu biết lẫn nhau xác lập mối quan hệgiữa người với người.“Hoạt động sản xuất là nguồn gốc của sự phát triến hiểu biết

của loài người” [18, tr 121] Tóm lại, “Xã hội có cơm ăn, áo mặc, nhà ở, là nhờ laođộng Xây nên giàu có, tự do dân chủ cũng là nhờ lao động Trí thức mở mạng cũngnhờ lao động (lao động trí thức) Vì vậy lao động là sức chính của sự tiến bộ loàingười” [16, tr 514].

Con người là sản phấm của xã hội Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, conngười là sự tổng hợp các quan hệ xã hội từ hẹp đến rộng, chủ yếu bao gồm các quanhệ: anh, em; họ hàng; bầu bạn; đồng bào; loài người Như vậy, bản chất con ngườikhông phải là thế hiện ở những cá nhân riêng biệt mà nó phải được hình thành trongtổng hòa các quan hệ xã hội Chỉ trong toàn bộ những quan hệ xã hội cụ thể conngười mới bộc lộ bản chất xã hội của mình

Tóm lại, quan điểm về con người, coi con người là một thực thế thống nhấtcủa “cái cá nhân” và “cái xã hội”, con người tồn tại trong mối quan hệ biện chứnggiữa cá nhân với cộng đồng, dân tộc, giai cấp, nhân loại, yêu thương con người, tintưởng tuyệt đối ở con người, coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sựnghiệp giải phóng xã hội và giải phóng chính bản thân con người, đó chính là nhữngluận điểm cơ bản trong quản điểm về con người của Hồ Chí Minh

1.2 Vai trò của con người theo quan điểm của Hồ Chí Minh

1.2.1 Con người là vốn quý nhất, nhân tố quyết định thành công của sự nghiệp cách mạng

Đây là nội dung bao trùm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, có ýnghĩa như một tiền đề xuất phát, một tư tưởng xuất phát, một tư tưởng chủ đạo, đồngthời là mục đích tư tưởng, bắt đầu từ con người, vì con người, cho con người và trởlại con người Hồ Chí Minh coi con người là vốn quý nhất được đặt trên cơ sở khoahọc của chủ nghĩa Mác - Lênin khi xem con người là chủ thể tích cực sáng tạo ra lịch

sử, vai trò của con người được quy vào vai trò của quần chúng nhân dân trong mốiquan hệ với vai trò của cá nhân lãnh tụ trong lịch sử Người đã kế thừa những tư

tưởng truyền thống của dân tộc ‘7ạy dân làm gốc” đã trở thành truyền thống đạo lí

xuyên suốt quá trình lịch sử Việt Nam và được các bậc minh quân, trung thần, cácbậc tiền nhân vận dụng rất thành công trong quá trình dựng nước và giữ nước Thời

nhà Lý, Lý Công Ưấn vì “trên vâng mệnh trời, dưới theo ý dân” mà dời đô về Thăng Long, cốt đế “dân cư khỏi chịu cảnh khốn khố” Nguyễn Trãi xem “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”, "chở thuyền là dân, mà lật thuyền cũng là dân”

Theo Hồ Chí Minh, “trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân, trong thế giớikhông gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” [21, tr 453] Vì vậy, “vô luận

việc gì, đều do người làm ra, và từ nhỏ đến to, từ gần đến xa, đều thế cả” [16, tr 281].

Người đặt nhân dân lên vị trí làm chủ đất nước; trong tất cả mọi việc, kể cả huy độngsức dân trước hết là vì chính lợi ích của dân, vì theo Người lợi ích của dân càng cao,sức dân càng mạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh thấy rõ vai trò lịch sử to lớn của quầnchúng nhân dân, thấy được sức mạnh vô địch của quần chúng nhân dân Người khắngđịnh: cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, quần chúng là động lực của cáchmạng Chính quần chúng nhân dân là lực lượng cách mạng đông đảo nhất, trực tiếpthực hiện đường lối cách mạng, biến đường lối cách mạng của Đảng thành hiện thực.Người nói: “Lực lượng toàn dân là lực lượng vĩ đại hơn ai hết Không ai chiến thắngđược lực lượng đó” [15, tr 19].Có được dân, thu phục được lòng dân là có tất cả, làmđược tất cả, điều này đã trở thành phương pháp luận trong tư tưởng của Người: “Dễmười lần không dân cũng chịu, khó trăm lần dân liệu cũng xong” [26, tr 280] Nhândân là người sáng tạo ra mọi giá trị vật chất và tinh thần Hồ Chí Minh tổng kết ngắngọn: dân ta là tốt lắm Người phân tích phẩm chất tốt đẹp của dân từ lòng trung thành

và tin tưởng vào cách mạng vào Đảng, không sợ gian khổ, tù đày, hi sinh đến việcdân nhường cơm sẻ áo, chở che, đùm bọc, bảo vệ nuôi nấng bộ đội và cán bộ cáchmạng

Dân ta là tài năng, trí tuệ và sáng tạo, họ biết “giải quyết nhiều vấn đề mộtcách giản đơn, mau chóng, đầy đủ, mà những người tài giỏi, những đoàn thể to lớn,nghĩ mãi không ra” [16, tr 335] Đặc biệt là lòng sốt sắng, quật cường và lực lượng

vô tận của dân tộc ta, với lòng yêu nước và chí kiên quyết của nhân dân và quân đội

ta, chang những chúng ta có thế thắng lợi, mà chúng ta nhất định thắng lợi

Theo Hồ Chí Minh, dân bao giờ cũng là gốc của Nước, Nước bao giờ cũng làcủa mọi người dân, còn cách mạng thì như con thuyền, nhân dân trao cho Đảng tráchnhiệm người cầm lái Con thuyền cách mạng đi tới đích thắng lợi là nhờ vào sức dân,chính những ý kiến, nguyện vọng, sáng kiến của nhân dân là nguồn gốc hình thànhđường lối cách mạng, đường lối đối mới của Đảng Cũng chính phong trào cáchmạng nhân dân là yếu tố quan trọng nhất cụ thể hóa đường lối chính sách của Đảng,nhà nước thành hiện thực

1.2.2 Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực cửa cách mạng, phải coi trọng, chẫm sóc, phát huy nhân tố con người

Trong quam điểm của Hồ Chí Minh luôn có sự nhất quán coi con người vừa làmục tiêu, vừa là động lực của cách mạng Việt Nam theo tinh thần cách mạng và khoahọc vấn đề con người gắn liền với cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xãhội chủ nghĩa Đưa mục tiêu giải phóng con người gắn liền với mục tiêu giải phóngdân tộc, giải phóng xã hội Hồ Chí Minh nói: “Phải dùng lực lượng của dân, bồidưỡng lực lượng cho dân Phải bồi dưỡng lực lượng cho dân nhiều hơn yêu cầu đónggóp” [18, tr 397]

* Con người là mục tiêu của cách mạng

Sự phát triển của xã hội, theo Hồ Chí Minh không chỉ dừng lại ở mục tiêukinh tế, chính trị, văn hóa đây chỉ là cơ sở nền tảng cho sự phát triển

Người cho rằng tiêu chí cao nhất đánh dấu sự phát triển xã hội chính là sự giảiphóng con người, tạo ra những điều kiện cho sự phát triến con người, trình độ

phát triển con người trong xã hội.Vì sống gần dân, với dân, giữa lòng dân, hiểu rõdân tình, dân tâm, dân ý, Hồ Chí Minh thấy rõ yêu cầu giải phóng dân tộc, giảiphóng con người, giải phóng lao động xã hội Nhân dân vừa là mục tiêu, vừa làđộng lực của cách mạng Năm 1911, giữa lúc đất nước đang bị xâm lược, nhândân phải chịu cảnh lầm than, Người ra đi với ý chí quyết giải phóng gông cùm nô

lệ cho đồng bào Người xác định rõ trách nhiệm của Người cũng là của Đảng vàcủa Chính phủ là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàntoàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành

Lấy con người làm mục tiêu của sự phát triển xã hội, theo Hồ Chí Minh,

đó là việc phát triển xã hội theo hướng nhân văn nhằm đáp ứng mọi khát vọngcủa con người, tạo điều kiện cho con người ngày càng phát triển toàn diện, hàihòa như một chủ thể xã hội, chủ thể làm chủ vận mệnh, tương lai của mình Giảiphóng con người là mục tiêu cao cả của Hồ Chí Minh, và ở mỗi giai đoạn lịch sửnhất định, mục tiêu này được thể hiện một cách cụ thể với những đặc trưng riêngbiệt

Trước khi giành chính quyền thì mục tiêu cao nhất là độc lập dân tộc,Người khẳng định: “Trong lúc này quyền lợi dân tộc giải phóng cao hơn hếtthảy” Sau khi giành được chính quyền thì mục tiêu: ăn, mặc, học hành lại được

ưu tiên Theo Người: “Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dânđược ăn no, mặc đủ Chúng ta phải thực hiện ngay:

1 Làm cho dân có ăn

tập thế, giai đoạn này Hồ Chí Minh nhấn mạnh vào việc “nâng cao dần mức sống củanhân dân đồng thời giảm nhẹ sự đóng góp của nông dân” [21, tri 17].

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt thì mục tiêu

“Không cỏ gỉ quỷ hơn độc lập tự do” là trên hết Sau khi chính quyền đã về tay nhân

dân, thì mục tiêu ăn, mặc, ở, đi lại, học hành, chữa bệnh lại được ưu tiên hơn Tại Hộinghị của Bộ Chính trị, ngày 30-7-1962, Hồ Chí Minh đặt vấn đề: “Ta phải tìm cáchnào, nếu cần có thể giảm bớt một phần xây dựng, để giải quyết vấn đề ăn và mặc củaquần chúng được tốt hơn nữa, đừng để cho tình hình đời sống căng thẳng quá vấn đềcon người là hết sức quan trọng Nhà máy cũng cần có thêm, có sớm, nhưng cần hơn

là con người, là sự phấn khởi của quần chúng Làm tất cả là do con người Làm choquần chúng hiểu chủ nghĩa xã hội đúng hon” [18, tr 272]

Con người là mục tiêu của cách mạng nên mọi chủ trương, đường lối, chínhsách của Đảng, Chính phủ đều vì lợi ích chính đáng của con người Có thể là lợi íchlâu dài, lợi ích trước mắt, lợi ích cả dân tộc và lợi ích của bộ phận, giai cấp tầng lóp

và cá nhân Mọi công việc đều vì lợi ích của nhân dân mà làm: “Muốn cho dân yêu,muốn được lòng dân, việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dânphải hết sức tránh Phải giải quyết hết các vấn đề dầu khó đến đâu cũng mặc lòng,những vấn đề quan hệ tới đời sống nhân dân” [15, tr 51] Muốn an dân thì mọi côngviệc của Đảng, Nhà nước phải được nhân dân đồng ý, chung sức, chung lòng: “Việc

gì cũng phải hỏi ý kiến quần chúng, cùng dân chúng bàn bạc Giải thích cho dânchúng hiểu rõ Được dân chúng đồng ý Do dân chúng vui lòng ra sức làm” [16, tr334]

Tóm lại, Hồ Chí Minh coi giải phóng con người là mục tiêu cao nhất của toàn

bộ sự nghiệp cách mạng nước ta Mục tiêu đó trước hết nhằm giải phóng con người

về mặt chính trị - xã hội đồng thời với quá trình phát triến toàn diện về kinh tế, khoahọc kĩ thuật, pháp luật theo từng mức độ, trình độ cụ thế Đó là sự nghiệp lâu dài,

khó khăn, gian khố của nhiều thế hệ người Việt Nam mà Hồ Chí Minh là người khởixướng.

* Con người là động lực của cách mạng

Trong quan điếm của Hồ Chí Minh, con người không chỉ là mục tiêu của sựphát triển xã hội, mà còn là chủ thể của lịch sử, là động lực quan trọng thúc đẩy sựphát triển của xã hội Đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa duy vật lịch sử và vớikinh nghiệm đúc rút từ hoạt động thực tiễn của chính mình, Hồ Chí Minh đã cónhững nhận thức, đánh giá đúng đắn về vai trò của con người

Vượt qua chủ nghĩa yêu nước truyền thống, đến với chủ nghĩa Mác - Lênin vàcách mạng tháng Mười Nga, từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã khắng định nhân dân laođộng là lực lượng chủ yếu, là gốc rễ thắng lợi của sự nghiệp cách mạng Họ có mặt ởkhắp mọi nơi và nếu được dẫn dắt bởi một tổ chức chính trị có đường lối đúng đắn,khoa học, sẽ trở thành một khối thống nhất, có sức mạnh vô địch, sẵn sàng chiến đấu

vì mục tiêu chung của sự nghiệp cách mạng Ngay từ khi buôn ba tìm đường cứunước để giải phóng dân tộc Hồ Chí Minh đã phát hiện ra sức mạnh cách mạng nằmtrong khối đông đảo quần chúng cần lao đang bị áp bức đến cùng cực của mỗi dântộc và khẳng định: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái

gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm, khi thời cơ đến” [12,

tr 40]

Hồ Chí Minh đã sớm xác định cách mạng Việt Nam là cách mạng giải phóngdân tộc Tính chất, mục tiêu của cách mạng này là “dân chúng cách mệnh”, một cuộccách mạng của dân, có tính chất nhân dân Người đã xác định: “Cách mạng là sựnghiệp của quần chúng chứ không phải là sự nghiệp của cá nhân anh hùng nào” [23,

tr 672] Nhưng cách mạng muốn thành công thì phải dựa vào quần chúng, nhất làquần chúng công nông Khi khẳng định lực lượng cơ bản của cách mạng là côngnông, Hồ Chí Minh chỉ rõ: Chỉ có giai cấp công nhân lãnh đạo thì sự nghiệp cách

mạng mới thắng lợi, công cuộc kháng chiến, kiến quốc thành công và Người tin rằng,cùng với dân tộc, giai cấp công nhân là lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh lật

đố chế độ thực dân phong kiến và xây dựng xã hội mới tốt đẹp hơn Nhờ đó Ngườikhông những phát huy được vai trò hạt nhân cách mạng của giai cấp công nhân, màcòn gắn giai cấp công nhân với tất cả mọi tầng lớp lao động và tầng lớp khác, tạothành một khối thống nhất, thúc đẩy cách mạng tiến lên

Nước ta là một nước nông nghiệp, nông dân là bộ phận chủ yếu trong cơ cấu

xã hội Dưới chế độ cũ, cũng như giai cấp công nhân, nông dân là những ngườinghèo khổ nhất, cùng cực nhất, bị áp bức nặng nề nhất Hồ Chí Minh đã nhận thấygiai cấp nông dân là lực lượng có sức mạnh tiềm tàng, đồng nhất, nếu: “Khéo tổchức, khéo lãnh đạo, thì lực lượng ấy sẽ là xoay chuyến trời đất, bao nhiêu thực dân

và phong kiến cũng sẽ bị lực lượng to lớn ấy đánh tan” [19, tr 358]

Nhân dân là gốc rễ của thắng lợi, vì nhân dân là đối tượng chiếm số lượngđông đảo, vì lực lượng của dân chúng nhiều vô cùng, vì mọi lực lượng đều ở nơidân” Nhân dân là lực lượng hùng hậu còn bởi nhân dân là những người cần cù,thông minh, khéo léo, nhiều kinh nghiệm quý báu Hồ Chí Minh nói: “Dân chúngbiết giải quyết nhiều vấn đề một cách đơn giản, mau chóng, đầy đủ, mà những ngườitài giỏi, những đoàn thế to lớn, nghĩ mãi không ra” [16, tr 335]

Con người là vừa chủ thể của lịch sử, vừa là sản phẩm của lịch sử Sự pháttriển của lịch sử sẽ tác động mạnh mẽ tích cực đối với con người, làm cho năng lựcsáng tạo của quần chúng nhân dân phát triển hơn Con người chính là sự kết tinhnhững giá trị vật chất và tinh thần cao nhất, có khả năng lao động, đấu tranh cáchmạng, sáng tạo và do vậy, là động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội Nhận thức được vai trò

to lớn của con người, của quần chúng nhân dân, Đảng ta đứng đầu là Chủ tịch HồChí Minh đã lãnh đạo, tập hợp, giáo dục, tố chức quần chúng đấu tranh giành chính

quyền, thực hiện thắng lợi hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc và bước vàocông cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội.

1.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về con người mới và nội dung về xây dựng con người mói

1.3.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về con người mới

Quan tâm đến con người, Hồ Chí Minh quan tâm trước hết tới việc giải phóngdân tộc ta khỏi tình trạng áp bức, bóc lột Người lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộccách mạng giải phóng dân tộc cũng nhằm mục đích cuối cùng đem lại tự do, cơm áocho nhân dân lao động, song theo Hồ Chí Minh độc lập dân tộc phải gắn liền với chủnghĩa xã hội

Chủ nghĩa xã hội là vì con người, vì nhu cầu và lợi ích không phải của mộthay ít người mà là đa số nhân dân lao động Theo Hồ Chí Minh : “Muốn xây dựngchủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” [24, tr 66].Nghĩa là chúng ta phải tạo ra những con người mới đó là những con người được pháttriển toàn diện, cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, trong sáng về đạo đức, phongphú về tinh thần thích ứng được những thay đổi của thời đại; hay nói cách khác đóchính là những con người mới xã hội chủ nghĩa Con người xã hội chủ nghĩa khác vớicon người truyền thống Đó là những con người được hình thành không chỉ gắn vớitiến trình cách mạng của nhân dân ta, mà nó còn phải đại diện cho các giá trị đạo đứcmới, lý tưởng xã hội mới Theo Hồ Chí Minh, đó là con người có đạo đức cần, Kiệm,Liêm, Chính, Chí công vô tư, một lòng một dạ phục vụ nhân dân, phục vụ cáchmạng, phải chống tham ô, lãng phí, quan liêu Đó là những con người kiên quyếtchống áp bức, bóc lột; coi lao động là nguồn sống, là trách nhiệm, là vinh dự, lànguồn tạo ra hạnh phúc Đó là những con người yêu nước sâu sắc kết hợp với yêuđồng loại, có tinh thần đoàn kết, hữu nghị với các dân tộc bị áp bức, với nhân dân laođộng các nước nhằm những mục tiêu lớn của thời đại là hòa bình, độc lập dân tộc

gắn liền với chủ nghĩa xã hội, dân chủ và tiến bộ xã hội, hợp tác và hữu nghị với tất

cả các nước, các dân tộc

Bên cạnh đó, theo quan điểm của Hồ Chí Minh, để có thể xây dựng đất nước,thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trước hết cần có nhữngcon người xã hội chủ nghĩa Đó là những con người mới hội tụ được một số đặcđiểm, phẩm chất cơ bản sau:

Thứ nhất, theo Hồ Chí Minh con người mới xã hội chủ nghĩa là con người có

ý thức làm chủ tập thể và tinh thần tập thể xã hội chủ nghĩa Với Người đã là chủ thìphải biết tự lo toan gánh vác, không ỷ lại, không ngồi chờ Mỗi người phải ra sức gópcông, góp của để xây dựng nước nhà Đe thực hiện được ý thức làm chủ đó đòi hỏimọi người phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể, giữa quyền lợi

và nghĩa vụ, giữa cống hiến và hưởng thụ, giải quyết hài hòa lợi íchcủa xã hội với lợiích của cá nhân và tập thể

Thứ hai, Con người mới xã hội chủ nghĩa phải có tri thức và trình độ chuyên

môn nghiệp vụ Xây dựng chủ nghĩa xã hội là một nhiệm vụ mới mẻ, khó khăn Vớinước ta nền kinh tế còn lạc hậu, cơ sở kinh tế còn nghèo nàn, thì khó khăn càng tănglên gấp bội Sự nghiệp mới mẻ đó đòi hỏi phải có tri thức, nếu không có tri thức thìkhông thế xây dựng được chủ nghĩa xã hội Tri thức ở đây gồm nhiều mặt: lý luậncủa chủ nghĩa Mác, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn hóa, nghệ thuật Hồ ChíMinh yêu cầu đối với cán bộ, Đảng viên chẳng những thạo về chính trị mà còn phải

giỏi về chuyên môn, không thế lãnh đạo chung chung Trong Di chúc Người cũng

nhắc nhở: “Những chiến sĩ trẻ tuối trong các lực lượng vũ trang nhân dân và thanhniên xung phong đều đã được rèn luyện trong chiến đấu và đều tỏ ra dũng cảm, Đảng

và Chính phủ phải chọn một số ưu tú nhất cho các cháu ấy học thêm các ngành nghề

để đào tạo thành những cán bộ, công nhân có kỹ thuật giỏi, tư tưởng tốt, lập trường

vững chắc Đó là đội quân chủ lực trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ởnước ta” [26, tr 616 ].

Thứ ba, Con người mới xã hội chủ nghĩa phải có phấm chất đạo đức cách

mạng, đạo đức tập thể Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tới vấn đề đạo đức,phẩm chất con người Người chăm lo đến lợi ích vật chất cho con người thế nào cũngphải chăm lo bồi dưỡng phẩm chất như thế Người đã khẳng định đạo đức là nguồnnuôi dưỡng và phát triển con người như gốc của cây, ngọn nguồn của sông suối Đặcbiệt là đối với những người cách mạng đạo đức là rất quan trọng, người cách mạngphải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng

vẻ vang

về nội dung của đạo đức tập thể, được Người đúc kết lại có hai điều chủ chốt.

Đó là trách nhiệm đối với mỗi công việc và trách nhiệm đối với mỗi con người Tuynhiên Người không đòi hỏi chỉ biết lo đến công việc chung Theo Người: Mọi ngườiđều có tính cách riêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân và của gia đìnhmình Neu những lợi ích cá nhân đó không trái với lợi ích tập thể thì không xấu

Như vậy, những quan điếm về con người mới đã được Hồ Chí Minh đưa ramột cách cụ thể đó chính là những con người mới - con người xã hội chủ nghĩa

1.3.2 Nội dung xây dựng con người mới theo quan điần của Hồ Chí Minh Mỗi

thời đại đều có con người phản ánh những quan hệ xã hội trong thời đại đó và có cách hiểu về con người mới theo yêu cầu của thời đại đương

thời Mau người quân tử là con người của thời đại phong kiến Những anh hùng cánhân có thể xem là mẫu người mới lí tưởng ra đời trong xã hội tư bản chủ nghĩa Còn

ở xã hội ta, mẫu người mà Hồ Chí Minh xây dựng thành những người yêu nước vàcách mạng theo hướng xã hội chủ nghĩa tất nhiên là những con người mới

Xây dựng con người, theo nghĩa rộng, có quan hệ mật thiết với phát triến kinh

tế, phát triến xã hội và phát triến văn hóa - tinh thần Theo nghĩa hẹp, xây dựng con

người trước hết và cơ bản dựa trên giáo dục - đào tạo Nói cụ thể, xây dựng conngười là xây dựng một hệ thống giá trị về đạo đức, trí tuệ, thể lực, kỹ năng, tâmhồn làm cho con người có những phẩm chất và năng lực đáp ứng được những yêucầu của sự phát triển kinh tế xã hội.

Con người xã hội chủ nghĩa vừa là sản phẩm sinh thành của quá trình pháttriến xã hội mới, vừa là kết quả của hoạt động tích cực, chủ động của hàng triệungười trong xã hội Con người xã hội chủ nghĩa là những con người có phẩm chấtmới mà xã hội cũ không có Con người xã hội chủ nghĩa khác với nhân cách của kẻ

sĩ, thương gia, trượng phu, quân tử, nhà tư bản Đó là những con người được hìnhthành không chỉ gắn với tiến trình cách mạng của nhân dân ta, mà còn phải đại diệncho các giá trị đạo đức mới, lý tưởng xã hội mới Đó là nhũng con người kiên quyếtchống áp bức bóc lột, coi lao động là nguồn sống, là trách nhiệm, là vinh dự, lànguồn tạo ra hạnh phúc Đó là những con người yêu nước sâu sắc kết hợp với yêuđồng loại tạo thành tính cách của những con người như vậy là tính cách mạng của nó

Muốn có một cách phổ biến những con người như vậy xuất hiện trong côngnhân, nông dân, lao động trí óc và các tầng lớp xã hội khác, theo Hồ Chí Minh, cầnchủ động xây dựng nó Người cho rằng: “Ta xây dựng con người cũng phải có ý định

rõ ràng như nhà kiến trúc Định xây dựng ngôi nhà như thế nào rồi mới dùng gạch,

ve, vôi, cát, tre, gỗ,., mà xây nên” [26, tr 665]

Con người mà Hồ Chí Minh hướng đến xây dựng trước hết là những con người có lítưởng sống cao đẹp, mà Người gọi là “hồng thắm”; có đạo đức trung thực, thẳngthắn, mà Người gọi là “có đức” Những con người có phẩm cách “hồng thắm”, “cóđức” này phải biểu hiện thành hành động, thành hiệu quả trong lao động cần cù, sángtạo mang lại lợi ích cho mình và cho xã hội, mà Hồ Chí Minh gọi là “chuyên sâu và

có tài” Theo Người, đó là những con người biết kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân

và lợi ích cộng đồng, “hồng thắm”, “chuyên sâu”, “có đức”, “có tài” phải được kết

hợp chặt chẽ với nhau Có đức mà không có tài, hồng thắm mà không chuyên sâu chỉnhư ông bụt ngồi ở chùa, chả làm lợi gì cho ai và chẳng hạỉ đến ai thì xã hội ta khôngcần đến họ Ngược lại, có tài mà chẳng có đức, có chuyên sâu mà không hồng thắmthì như anh làm kinh tế giỏi nhưng lại hay tham ô, chỉ có lợi riêng cho anh ta, changnhững không có ích gì cho xã hội mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội.Tóm lại, theo Hồ Chí Minh, con người mới xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải cótinh thần làm chủ xã hội “đã là người làm chủ thì phải biết tự mình lo toan gánh vác,không ỷ lại, không ngồi chờ” [24, tr 67] Con người mới phải có tri thức văn hóa,khoa học, có trình độ chuyên môn nghiệp vụ Con người mới phải có phấm đạo đứccách mạng “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” Phải nghiêm khắc chống chủnghĩa cá nhân Nhưng chống chủ nghĩa cá nhân không có nghĩa là phủ định lợi íchchính đáng của cá nhân, Người nói: “Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trườngriêng, đời sống riêng của bản thân và gia đình Neu lợi ích cá nhân đó không trái vớilợi ích tập thể thì không phải là xấu” [22, tr 610] Con người Việt Nam là con ngườiphải mang đậm truyền thống dân tộc, đồng thời giàu chất quốc tế xã hội chủ nghĩa.

Hồ Chí Minh đã đưa ra những hình mẫu con người mới hết sức cụ thể, đối vớitừng lĩnh vực, từng giới, từng ngành, từng công việc cụ thể:

Đối với giai cấp công nhân Người nói: “công nhân phải hiếu mình là chủ xínghiệp, chủ nước nhà, hiểu lao động là vẻ vang, phải giữ gìn của công, chống tham ôlãng phí, phải bảo vệ kỉ luật lao động, phải thi đua làm tốt, nhiều, mau, rẻ Cải thiệnsinh hoạt phải dựa trên cơ sở tăng gia sản xuất và thực hành tiết kiệm” [21, tr 480].Vói trí thức Người nói: “Các bạn trí thức Các bạn có cái trách nhiệm nặng nề

và vẻ vang là làm gương cho dân trong mọi việc Dân ta đã đấu tranh một cách rấtdũng cảm Lẽ tất nhiên giới trí thức phải hy sinh đấu tranh dũng cảm hơn nữa để làmgương cho nhân dân” [16, tr 472]

Viết thư gửi cán bộ, thầy giáo,cô giáo, công nhân, học sinh, sinh viên bắt đầunăm học mới Người căn dặn: “Thầy và trò phải luôn nâng cao tinh thần yêu Tổ quốc,yêu chủ nghĩa xã hội, tăng cường tình cảm cách mạng đối với công nông, triệt để tintưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sẵn sàng nhận bất kỳ nhiệm vụ nào mà Đảng vànhân dân giao cho Dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt và họctốt Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng caochất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết thực giải quyết các vấn đề do cáchmạng nước ta đề ra và trong một thời gian không xa, đạt những đỉnh cao khoa học và

kỹ thuật, phải cùng nhau tổ chức và quản lí đời sống vật chất và tinh thần ở cáctrường học ngày một tốt hơn, tăng cường bảo đảm sức khỏe và an toàn” [26, tr 507].Đối với lực lượng vũ trang Người nói: “Quân đội ta trung với Đảng, hiếu vớidân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tố quốc, vì chủ nghĩa xã hội.Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánhthắng” [16, tr 498 - 499]

Với công an nhân dân, Người nêu 6 điều về tư cách người công an cách mệnhlà:

Đối với tự mình, phải cần, kiệm, liêm, chính

Đối với đồng sự, phải thân ái giúp đỡ

Đối với Chính phủ, phải tuyệt đối trung thành

Đối với nhân dân, phải kínhtrọng, lễ phép

Đối với công việc, phải tận tụy

Đối với địch, phải cương quyết, khôn khéo [16, tr 498-499]

Đối với các cháu thiếu niên, nhi đồng, Người đề ra 5 tiêu chuấn:

1 Phải siêng học,

2 Phải giữ sạch sẽ,

3 Phải giữ kỉ luật,

4 Phải làm theo đời sống mới,

5 Phải thương yêu giúp đỡ cha mẹ anh em” [15, tr 472]

Với thanh niên, chủ nhân tương lai của nước nhà, Người luôn giành sựquan tâm ưu ái đặc biệt Chính vì vậy, Người luôn nhắc nhở thanh niên Việt Nam:

Thanh niên cần phải có chí tự động, tự cường, tự lập

Phải có khí khái ham làm việc, chứ không ham địa vị

Phải có quyết tâm đã làm việc gì thì làm cho đến nơi đến chốn, làm cho kỳđược

Phải có lòng ham tiến bộ, ham học hỏi, học luôn, học mãi Học văn hóa,học chính trị, học nghề nghiệp

Phải có lòng kiên quyết tham gia kháng chiến để tranh giành cho kỳ đượcthống nhất và độc lập, dân chủ và tự do

Như thế, mới xứng đáng thanh niên là chủ nhân tương lai của nước nhà”[16, tr 464]

Với phụ nữ Việt Nam Người yêu cầu: “phụ nữ ta phải xóa bỏ cái tâm lí tự

ti và ỷ lại; phải có ý chí tự cường, tự lập; phải nâng cao lên mãi trình độ chính trị,văn hóa, kĩ thuật” [24, tr 59]

Thấy rõ vị trí quan trọng của cán bộ, đảng viên nhất là trong việc xây dựng conngười mới, trong nhiều bài viết, bài nói của mình Hồ Chí Minh không chỉ nêu rõnhững chuấn mực cần thiết của người cán bộ, đảng viên mà còn nhấn mạnh một cách

khái quát thành năm tính tốt: nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm.

Như vậy, đối với tất cả tầng lớp nhân dân, Người đều nêu rõ những yêu cầuchuẩn mực cụ thể, phù hợp với đặc điểm và điều kiện của mỗi giới, mỗi lứa tuối, mỗingành nghề Tùy theo từng đối tượng, Người đề ra những yêu cầu về nội dung xâydựng con người mới, khiến cho ai cũng thấy được sự quan tâm của Người, ai cũng

thấy mình là người có ích cho xã hội, cho dân tộc, do đó họ thấy quyền lợi của mình,niềm hạnh phúc của mình.

Có thể thấy, trước hết Hồ Chí Minh quan tâm tới việc xây dựng con người cómục đích và lối sống cao đẹp, có bản lĩnh chính trị vững vàng Người nói tới việc xâydựng con người xã hội chủ nghĩa có tư tưởng và có tác phong xã hội chủ nghĩa vớinhững nội dung cơ bản đó là: con người có chí hướng, phấn đấu cho độc lập, tự do

và chủ nghĩa xã hội; có ý thức làm chủ, có tinh thần tập thể xã hội chủ nghĩa, có chí

tự lực tự cường, vừa thấy bổn phận, trách nhiệm của mình đồng thời thấy đượcquyền lợi mình với tư cách là người làm chủ đất nước Từ đó mà có cách cư xử, suynghĩ phù hợp; có lẽ sống cao đẹp mình vì mọi người và mọi người vì mình Khi nóiđến con người, Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh đến lí tưởng, đạo đức, tinh thần.Nhưng không bao giờ Người đem ý chí chủ quan thay cho điều kiện vật chất kháchquan mà luôn căn dặn phải nắm vững quy luật phát triển của cách mạng phải tínhtoàn cấn thận những điều kiện cụ thế, những biện pháp cụ thế

Người rất quan tâm tới việc bồi dưỡng đạo đức cách mạng cho con người ViệtNam xã hội chủ nghĩa Người nhấn mạnh: “Cũng như sông thì có nguồn mới cónước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo.Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng khônglãnh đạo được nhân dân” [16, tr 292] Theo Hồ Chí

Minh đạo đức gắn liền với năng lực, chính nhờ có đạo đức cách mạng mà mỗi người

tự phấn đấu đế hoàn thiện mình, hình thành năng lực để hoàn thành nhiệm vụ cáchmạng vẻ vang Vì vậy, đạo đức cách mạng là nền tảng vững chắc đế mỗi người hoànthành được nhiệm vụ của mình

Bên cạnh đó, Người cũng rất quan tâm bồi dưỡng con người về trí tuệ, trình độvăn hóa, khoa học - kỹ thuật, ngoại ngữ, nghề nghiệp, nghiệp vụ chuyên môn Hồ ChíMinh còn nhấn mạnh tới việc nâng cao trình độ lí luận chính trị, trình độ lí luận Mác

- Lênin Ngoài ra, theo Người, những con người mới cũng cần có sức khỏe với ýnghĩa đầy đủ của quan niệm sức khỏe: vật chất và tinh thần, thể xác và tâm hồn Conngười phải có thể lực tốt, vừa đảm bảo hạnh phúc riêng của họ, vừa đảm bảo chấtlượng sinh thể của thế hệ người Việt Nam trong quá trình tái sản xuất giống nòi.

Những quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới, phát triếntoàn diện cho thấy rõ sự nhìn nhận, phân tích khách quan, biện chứng của Người vềbản chất con người - một thực thể tự nhiên và xã hội - cùng những luận điểm quantrọng về xây dựng con người xã hội chủ nghĩa

1.3.3 Quan điếm của Hồ Chí Minh về biện pháp chủ yếu đế xây dụng con người mới

Muốn xây dựng được con người mới theo những tiêu chuấn trên cần phải cónhững phương pháp thích hợp Đây là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi

vì nó tác động trực tiếp đến tốc độ và hiệu quả của quá trình hình thành con ngườimới ở nước ta Vì vậy, đế xây dựng những con người mới, phát triến toàn diện, HồChí Minh không chỉ chú ý đến những vấn đề thuộc nội dung mà Người còn rất quantâm đến những vấn đề thuộc phương pháp xây dựng con người mới

Một là: thông qua thực tiễn cách mạng và phong trào thỉ đua yêu nước.

Con người mới được xây dựng không chỉ trên những tiêu chuẩn có sẵn, khôngphải hình thành một lần là xong, mà đó là cả một quá trình phát hiện, bảo vệ, bồidưỡng, phát triển những nhân tố mới gắn với thực tiễn, nhu cầu của xã hội Nguyêntắc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa theo Hồ Chí Minh là thông qua lao động,học tập trong môi trường thực tiễn cách mạng hàng ngày Con người mang bản chất

xã hội - lịch sử nên chỉ thông qua hoạt động thực tiễn mới từng bước hoàn thiện bảnthân và thế hiện bản sắc của mình

Con người vốn có một hệ thống nhu cầu đa dạng và luôn thay đối theo hoàncảnh Hồ chí Minh trong khi tôn trọng và đảm bảo cho nhu cầu đó theo yêu cầu của

xã hội, trong từng giai đoạn cụ thể Trong cảnh đất nước luôn phải đương đầu vớichiến tranh xâm lược thì những nhu cầu: độc lập dân tộc, tự do, dân chủ luôn đặt trênbậc thang giá trị cao nhất Khi miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đòihỏi hoạt động của con người phải định hướng vào hệ thống giá trị: lòng yêu chủnghĩa xã hội, tinh thần tập thế, thái độ tích cực đối với lao động là thước đo giá trịcao nhất Trong định hướng giá trị, Hồ Chí Minh chú ý đến các nhu cầu hướngthượng: lý tưởng, niềm tin, đạo đức, lối sống Trong buổi nói chuyện tại lớp chỉnhhuấn trung, cao cấp của Bộ Quốc phòng 5 -1957, Hồ Chí Minh nhắc nhở: “Ai cũngmuốn ăn ngon mặc đẹp, nhưng trong lúc này nhiều người còn thiếu thốn, mình chỉnghĩ đến ăn ngon, mặc đẹp thì có đúng không?” [23, tr 269] Chế độ xã hội chủ nghĩa

là chế độ xã hội do nhân dân lao động làm chủ Do vậy, xã hội phải tạo ra nhũng điềukiện cho con người lao động tham gia tích cực vào công việc quản lí xã hội, quản línhà nước, thông qua đó để đóng góp tài năng, trí tuệ của mình cho xã hội

Xuất phát từ quan điếm cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, Hồ Chí Minhluôn coi việc cố vũ, động viên nhân tố mới, con người mới, cố động quần chúng thamgia vào các phong trào cách mạng Đe thực hiện việc này, bằng lợi ích vật chất vàtinh thần, khuyến khích mọi người làm nhiều việc tốt,

tích cực chủ động sáng tạo, có hình thức khen thưởng xứng đáng và có biện phápphê bình, xử phạt những người lười lao động, vô kỉ luật, trừng trị nghiêm khắcnhững kẻ ăn cắp của công, những kẻ tham những, lạm dụng chức quyền, ức hiếpquần chúng là cách tốt nhất để tạo dựng phong trào thi đua yêu nước, đoàn kếtnhân dân

Hồ Chí Minh đã chỉ ra thi đua yêu nước chang những bồi dưỡng tinh thầnđoàn kết với tinh thần yêu nước của các dân tộc mà còn tạo được sự đoàn kết giữanhân dân ta với nhân dân lao động các nước, góp sức giữ gìn hòa binh và dân chủthế giới Người nhấn mạnh rằng cách cổ vũ tốt nhất của phong trào thi đua yêu

nước là nói đi đôi với làm Khi Người kêu gọi mọi người tiết kiệm, chống lãngphí thì chính Người đã nhịn ăn một bữa trong một tuần để góp phần vào hũ gạonuôi quân như mọi công dân khác.

Theo Người, để có phong trào thi đua yêu nước bền vững và sâu rộng trongquần chúng thì một trong những biện pháp tạo hiệu quả mạnh mẽ là cổ vũ pháttriển gắn liền với việc phê phán Người chỉ rõ: “Mỗi con người đều có thiện và áctrong lòng Ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoamùa xuân và phần xấu bị mất dầ đi, đó là thái độ của người cách mạng” [26, tr672] Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược đang trong thời kỳgian khổ, ác liệt, Hồ Chí Minh đề nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng ra Chỉthị đẩy mạnh phong trào thi đua ái quốc để động viên mọi lực lượng tham giakháng chiến và kiến quốc Đe triển khai sâu rộng Chỉ thị này, ngàyl 1 tháng 6 năm

1948, Người đã ra Lời kêu gọi Thi đua ái quốc Với mục đích nhằm khắc phụcnhững khó khăn, thống nhất ý chí toàn dân, toàn quân để “Diệt giặc đói, Diệt giắcdốt, Diệt giặc ngoại xâm” [16, tr 556] Người đã nâng thi đua lên một tầm tưtưởng cao: “Thi đua là yêu nước, yêu nước thì phải thi đua, những người thi đua

là những người yêu nước nhất”; “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết, thành công,thành công, đại thành công”

Trong phong trào thi đua chống Mỹ cứu nước, công nhân có cuộc vận động “3 xây, 3chống”, nông dân có cuộc vận động “cải tiến quản lý hợp tác xã, cải tiến kỹ thuật”,phụ nữ có phong trào “ba đảm đang”, thanh niên có phong trào “ ba sẵn sàng”, phụlão ở một số nơi có phong trào “ bạch đầu quân”

Người gắn thi đua với yêu nước và yêu nước thì phải thi đua, làm cho phongtrào thi đua yêu nước của nhân dân ta mạng bản sắc, phong cách dân tộc Việt Nam.Những cuộc vận động ấy, nảy nở nhiều con người mới rất anh hùng Như người đãviết: “Chiến sĩ thi đua là những người mới, những người mới luôn cố gắng thực hành