sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng hồ chí minh về con người và sự vận dụng vào quá trình phát triển nguồn nhân lực ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRƯƠNG HOÀI PHƯƠNG SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG HOÀI PHƯƠNG

SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

VỀ CON NGƯỜI VÀ SỰ VẬN DỤNG VÀO QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

Mã số: 62.22.80.05

TÓM TẮT LUẬN ÁN TI N S TRI T HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2013

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS LÊ TRỌNG ÂN

2 TS VŨ ĐỨC KHIỂN

Phản biện 1:……… Phản biện 2:………

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường tại………

……… vào hồi…… giờ…… ngày …… tháng……….năm………

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

1 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

2 Trường Cao đẳng Cảnh Sát Nhân Dân II - Bộ Công An.

CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN Đ N ĐỀ TÀI

1 Trương Hoài Phương (Thành viên tham gia) (2007), Giải pháp nâng cao hiệu

quả tổ chức, quản lý hoạt động ngoài giờ của học viên ở các trường Công an nhân dân, Đề tài Khoa học cấp Bộ, Mã số: BX-2006-T39-045, Nghiệm thu năm

2007 (Chủ nhiệm đề tài: Đại tá, TS Vũ Đức Khiển), Bộ Công An

2 Trương Hoài Phương (2008), Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong tư

tưởng Hồ Chí Minh về con người, Luận văn Thạc sĩ Triết học, Trường

ĐHKHXH&NV, ĐHQG TP Hồ Chí Minh

3 Trương Hoài Phương (2010), Con người Việt Nam trước yêu cầu công nghiệp

hóa, hiện đại hóa đất nước, Tạp chí Phát triển nhân lực, số 01 (17), Ủy ban

nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, trang 54 - 60

4 Trương Hoài Phương (2011), Sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong

tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới để phát triển con người Việt Nam, Tạp chí Phát triển nhân lực, số 04 (25), Ủy ban nhân dân Thành phố

Hồ Chí Minh, trang 15 - 18

5 Trương Hoài Phương (2011), Giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống của con

người Việt Nam - Một yêu cầu tất yếu khách quan trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Tạp chí Phát triển nhân lực, số 05 (26), Ủy ban nhân dân

Thành phố Hồ Chí Minh, trang 63 - 67

6 Trương Hoài Phương (Thành viên tham gia) (2012), Giải pháp phòng, chống vi

phạm pháp luật về môi trường ở Khu công nghiệp thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam của lực lượng Cảnh sát nhân dân, Đề tài Khoa học cấp Bộ, Mã

số: BX-2010-T39-021, Ngiệm thu năm 2012 (Chủ nhiệm đề tài: Đại tá, TS Vũ Đức Khiển), Bộ Công An

7 Trương Hoài Phương (2013), Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để phát

triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Phát triển nhân lực, số 02

(33), Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, trang 20 - 24

MỞ ĐẦU

T

Xét trong toàn bộ hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Người bao giờ cũng

có sự nhất quán về một thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng và phương pháp

tư duy triết học sâu sắc đó là: Từ yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước trong thời đại mới, mỗi người Việt Nam cần phải khẳng định và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc, khắc phục những truyền thống lỗi thời, lạc hậu, đồng thời tiếp thu các giá trị hiện đại của thế giới trên cơ sở tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin - phương pháp nhận thức khoa học luôn được Hồ Chí Minh đ c biệt quan tâm trong suốt sự nghiệp hoạt động cách mạng của Người Chính từ nhận thức và vận dụng phương pháp tư duy khoa học đó vào việc giải quyết những vấn đề do thực tiễn đ t ra đã làm cho tư tưởng của Người được nâng lên một tầm cao mới, trở thành nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho việc giải quyết một cách khoa học những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam mà cốt lõi

là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người và xã hội Tuy nhiên, việc nghiên cứu sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người” cho đến nay vẫn còn là vùng đất mới”, chưa có những công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và mang tính khoa học sâu sắc

Từ khi Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc kết hợp với những tri thức mới của thời đại, sau 27 năm đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… làm thay đổi diện mạo đất nước, không ngừng nâng cao

vị thế và uy tín của Việt Nam trên khu vực và quốc tế Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu

to lớn đã đạt được, đất nước ta vẫn còn tồn tại những tác động và ảnh hưởng tiêu cực từ m t trái của kinh tế thị trường, của mở cửa hội nhập và toàn cầu hóa, cũng như tập tục lạc hậu, lối sống tiểu nông còn ảnh hưởng lâu dài trong các cộng đồng dân cư, nhất là ở nông thôn và các vùng sâu, vùng xa, gây không ít khó khăn cho quá trình xây dựng và phát triển đất nước

Từ đó, làm nảy sinh nhiều thói hư, tật xấu, tệ nạn xã hội, làm băng hoại đạo đức, lối sống… gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng của nguồn nhân lực Việt Nam hiện nay

M t khác, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ngày nay, tự bản thân nó cũng

đ t ra những đòi hỏi khách quan về số lượng và chất lượng nguồn nhân lực với những năng lực và phẩm chất cần thiết để thích ứng với thời kỳ mới - thời kỳ hòa bình xây dựng đất nước; thời kỳ cách mạng khoa học và công nghệ phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ; thời kỳ

công nghiệp hóa, hiện đại hóa, mở rộng quan hệ và hội nhập quốc tế Trước thời kỳ mới với những đ c điểm nêu trên, giờ đây đòi hỏi người lao động phải có trí tuệ, phẩm chất đạo đức

và tinh thần sáng tạo mới trong thực tiễn Song, những phẩm chất đó xét đến cùng phải được dựa trên cơ sở giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam kết hợp với tiếp thu các giá trị hiện đại của thế giới Nếu thiếu sự kết hợp giữa truyền thống

và hiện đại một cách linh hoạt, sáng tạo để vượt lên chính mình nhằm xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế thì nguy cơ tụt hậu vẫn tiềm ẩn đối với Việt Nam

Như vậy, trong giai đoạn cách mạng hiện nay, tiếp tục nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, nghiên cứu sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người” nói riêng để vận dụng vào quá trình phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay không chỉ có ý nghĩa khoa học sâu sắc mà còn có ý nghĩa thực tiễn vô cùng to

lớn Trên tinh thần và ý nghĩa đó, tác giả lựa chọn vấn đề Sự thống nhất giữa truyền thống

và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và sự vận d ng vào quá trình phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay cho đề tài luận án tiến sĩ triết học của mình

2 Tổ g qu ì ì g ê u

Trên thực tế, Hồ Chí Minh không có những tác phẩm riêng, chuyên bàn sâu về sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong sự phát triển con người Nhưng, thông qua các bài viết, bài nói, đ c biệt là thông qua cuộc đời và sự nghiệp cách mạng phong ph của Người, các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các tác giả trong và ngoài nước đã có nhiều tác phẩm

và công trình khoa học phản ánh khá sâu sắc, toàn diện hệ thống lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, cũng như sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người nói riêng Có thể kể đến các tác giả với những công trình và tác

phẩm tiêu biểu sau: Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng có tác phẩm “Hồ Chủ tịch - Tinh hoa của dân tộc, lương tâm của thời đại (1995), Nxb Sự thật, Hà Nội; PGS.TS Lê Sỹ Thắng (chủ biên) với tác phẩm Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và về chính sách xã hội (1996), Nxb CTQG, Hà Nội; Đại tướng Võ Nguyên Giáp (chủ biên) với tác phẩm Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam (1997), Nxb CTQG, Hà Nội; GS

Đinh Xuân Lâm và TS Bùi Đình Phong với những bài nghiên cứu có hệ thống trong tác

phẩm Hồ Chí Minh, văn hóa và đổi mới (1998), Nxb Lao động, Hà Nội; GS.TS Lê Hữu Nghĩa (chủ biên) với tác phẩm Tư tưởng triết học Hồ Chí Minh (2000), Nxb Lao động,

Hà Nội; GS.TS Hoàng Chí Bảo có tác phẩm “Tìm hiểu phương pháp Hồ Chí Minh (2005),

Nxb LLCT, Hà Nội; TS Nguyễn Hữu Công có tác phẩm “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn diện (2010), Nxb CTQG, Hà Nội

Ngoài ra, còn có các tác phẩm nghiên cứu về truyền thống và hiện đại trong quá trình phát triển con người Việt Nam nói chung và phát triển nguồn nhân lực Việt Nam nói riêng, trong đó có những công trình và tác phẩm tiêu biểu sau: GS Trần Văn Giàu với tác phẩm

Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (1993), Nxb TP.HCM; PGS.TS Nguyễn Văn Huyên (chủ biên) với tác phẩm “Triết lý phát triển - C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin (2000), Nxb KHXH, Hà Nội; GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn, TS Phạm Văn Đức

và TS Hồ Sĩ Quý (đồng chủ biên) với tác phẩm Tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (2001), Nxb CTQG, Hà Nội; GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn và PGS.TS Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên) với tác phẩm Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa (2002), Nxb CTQG, Hà Nội

3 Mụ v ệm vụ luậ á

M c đích của luận án: Phân tích và làm sáng tỏ nội dung khoa học của sự thống nhất

giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người Từ đó, vận dụng vào quá trình phát triển nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm v của luận án: Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ chính yếu sau: Thứ nhất, phân tích và làm rõ hoàn cảnh lịch sử - xã hội và những

tiền đề hình thành sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh

về con người; Thứ hai, phân tích và luận giải những nội dung cơ bản của sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người; Thứ ba, vận dụng sự

thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người để phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay

4 Cơ sở lý luậ v ươ g á g ê u luậ á

Để thực hiện mục đích, nhiệm vụ của luận án, tác giả đã dựa trên cơ sở thế giới quan, phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về truyền thống và hiện đại, về con người và phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch, thống kê, so sánh - đối chiếu…;

th o nguyên tắc: khách quan, toàn diện, lịch sử - cụ thể, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

để thực hiện đề tài luận án của mình

5 Cá mớ luậ á

Thứ nhất, luận án đã kiến giải và làm sáng tỏ được nội dung cơ bản của sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người; Thứ hai, luận án đã

phân tích và làm rõ được sự vận dụng sáng tạo của Đảng ta về sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người để phát triển nguồn nhân lực ở

Việt Nam hiện nay; Thứ ba, luận án đã đề xuất một số giải pháp kết hợp giữa truyền thống

và hiện đại để phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay

6 Ý g ĩ k o ọ v ự ễ luậ á

Ý nghĩa khoa học của luận án: Luận án góp phần làm sáng tỏ và khẳng định nội dung

khoa học và cách mạng về sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, về mối quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại trong quá trình phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn của luận án: Kết quả của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo

cho sinh viên các trường đại học và cao đẳng nghiên cứu, học tập chuyên đề tư tưởng Hồ Chí Minh về con người ho c dùng làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm nghiên cứu chuyên sâu về sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người Ngoài ra, kết quả của luận án cũng có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ các cấp lãnh đạo, các nhà tổ chức, quản lý kinh tế - xã hội và những ai quan tâm nghiên cứu chuyên sâu về phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam hiện nay

SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI

TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI

HOÀN CẢNH LỊCH SỬ - XÃ HỘI VIỆT NAM VÀ BỐI CẢNH TH GI I CUỐI TH

KỶ XIX - ĐẦU TH KỶ XX V I VIỆC HÌNH THÀNH SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI

Ho l s - V ệ N m u k XIX - u k XX

Vào cuối thế k XIX - đầu thế k XX, xã hội Việt Nam chịu sự tác động tiêu cực bởi chính sách thống trị và khai thác thuộc địa của thực dân Pháp Năm 1858, nổ tiếng s ng đầu tiên vào bán đảo Sơn Trà ở Đà N ng, thực dân Pháp chính thức mở màn xâm lược Việt Nam

và sau khi hoàn thành căn bản cuộc xâm lược về m t quân sự, ch ng bắt tay vào khai thác thuộc địa Sự thống trị và khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã làm cho xã hội Việt Nam chuyển biến mạnh mẽ trên tất cả mọi m t của đời sống xã hội, làm cho Việt Nam từ một nước phong kiến độc lập”, có chủ quyền” trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến” Đến những năm đầu thế k XX, xã hội Việt Nam có những chuyển biến rõ rệt làm nảy sinh những mâu thuẫn hết sức sâu sắc và ngày càng trở nên quyết liệt Đó là mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản, mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ phong kiến, mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với bọn thực dân đế quốc Pháp Tất cả những mâu thuẫn

đó tạo tiền đề dẫn đến các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và giải phóng giai cấp ngày càng mạnh mẽ Song, tất cả đều bị thất bại Trước sự thất bại của các phong trào yêu nước cuối thế k XIX - đầu thế k XX, trước tình cảnh nước nhà chưa được độc lập, nhân dân chưa được tự do, mâu thuẫn cơ bản trong xã hội Việt Nam chưa được giải quyết… đã đòi hỏi nhân dân ta hơn l c nào hết cần phát huy cao độ hơn nữa những giá trị truyền thống quý báu

mà dân tộc Việt Nam đã có từ ngàn xưa Tuy nhiên, những giá trị truyền thống đó khi phát huy phải được đ t trên nền tảng lập trường tư tưởng cách mạng nào? Phải được tổ chức hành động như thế nào để đạt được mục đích độc lập tự do, ấm no và hạnh ph c cho dân tộc Việt Nam? Trải qua nhiều bước thử nghiệm, cuối cùng vào những năm 20 của thế k XX, Hồ Chí Minh đã đến được với chủ nghĩa Mác-Lênin - Hệ tư tưởng của giai cấp công nhân và cũng là

hệ tư tưởng tiên tiến nhất của thời đại ngày nay Trên nền tảng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và vận dụng một cách sáng tạo vào thực tiễn nước ta để hình thành lập trường cách mạng đ ng đắn cho dân tộc Việt Nam, Hồ Chí Minh đã kết hợp những giá trị truyền thống vốn có của dân tộc gắn liền với lý tưởng xã hội chủ nghĩa của giai cấp công nhân Người cho rằng, chỉ có gắn liền với với lý tưởng xã hội chủ nghĩa của giai cấp công nhân thì con người Việt Nam, dân tộc Việt Nam mới có đủ khả năng thực hiện thắng lợi cuộc cách mạng đến nơi, đến chốn”, mới đ m lại độc lập cho dân tộc, tự do, ấm no và hạnh ph c cho nhân dân Hồ Chí Minh khẳng định: Biết vận dụng một cách sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của nước mình thì mới có thể đưa cách mạng giải phóng dân tộc đến thắng lợi và cách mạng xã hội chủ nghĩa đến thành công”

2 B T g ớ u k XIX - u k XX

Cuối thế k XIX - đầu thế k XX, chủ nghĩa tư bản đã phát triển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa Trên thực tế, hầu hết các nước phương Đông đều trở thành thuộc địa của các nước đế quốc phương Tây Nhằm mục đích phục vụ cho sự bành trướng và phát triển của mình, các nước đế quốc đã ra sức tranh giành thuộc địa các nước và các dân tộc nhỏ yếu trên

phạm vi toàn thế giới Với lòng tham vô hạn, chủ nghĩa đế quốc còn không ngừng tăng cường sự áp bức, bóc lột dã man đối với giai cấp công nhân ở chính quốc Trước thực trạng

đó, đã làm cho bối cảnh thế giới bộc lộ nhiều mâu thuẫn: mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và

tư sản ở chính quốc, mâu thuẫn giữa các dân tộc bị bóc lột với bọn thực dân đế quốc, mâu thuẫn giữa đa số người lao động với địa chủ phong kiến, mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân

ở thuộc địa với tư sản ở chính quốc và tư sản bản xứ, mâu thuẫn giữa các nước đế quốc lớn với nhau Những mâu thuẫn đó ngày một phát triển tạo tiền đề dẫn đến những cuộc cách mạng giải phóng dân tộc đầu thế k XX Song, tất cả đều thất bại và chỉ có Cách mạng Tháng Mười Nga 1917 thành công Hồ Chí Minh nhận định: Giống như m t trời chói lọi, Cách mạng Tháng Mười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu, hàng triệu người bị

áp bức bóc lột trên trái đất Trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn và sâu xa như thế”

Sau khi tiếp x c với “Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I.Lênin, Hồ

Chí Minh nhận thấy đây là quan điểm hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại, đáp ứng được nguyện vọng tha thiết nhất của Người là độc lập cho Tổ quốc” và tự do cho đồng bào” Từ

đó, Người tìm các tác phẩm của V.I.Lênin để học tập và xác định con đường cách mạng

đ ng đắn cho nhân dân Việt Nam đó là: Con đường kết hợp đấu tranh dân tộc với đấu tranh giai cấp, kết hợp giá trị truyền thống dân tộc mà chủ đạo là chủ nghĩa yêu nước với chủ nghĩa chủ nghĩa quốc tế vô sản Hay nói cách khác, là sự kết hợp giữa giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa Mác-Lênin - giá trị hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại Như vậy, từ những bài học thành công và thất bại của các phong trào giải phóng dân tộc vào cuối thế k XIX - đầu thế k XX và sự thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại, sau khi tiếp x c với Luận cương của V.I.Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, Hồ Chí Minh đã nhận thức được tính tất yếu phải kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong sự phát triển con người Việt Nam nhằm thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng của dân tộc và phát triển đất nước

2 NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI

2 G á u g V ệ N m - gu sự g g

u g v ệ o g ư ưở g H C M v o gư

Một trong những điểm chủ yếu và nổi bật trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người chính là sự kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam Khái quát lại, có thể nêu ra một số giá trị truyền thống cơ bản của dân tộc Việt Nam như: chủ nghĩa

yêu nước; tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc; ý thức tự chủ, tự lực, tự cuờng, độc lập tự do; lòng nhân ái, khoan dung; lao động cần cù, tiết kiệm; mong muốn hòa bình, yêu cuộc sống bình dị, đề cao các giá trị văn hóa, làng xã, dòng họ, gia đình; nhẫn nại chịu đựng, giản dị, khiêm tốn, chất phác, thật thà

Th o cách nói của Mác, muốn hiểu sự vật thì phải hiểu lịch sử của nó Chính sự hiểu biết sâu sắc dân tộc Việt Nam mà Hồ Chí Minh thấy được sức mạnh to lớn của các giá trị truyền thống dân tộc nếu được gìn giữ và phát huy Vì thế, trong khi vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin để vạch ra con đường cho cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh luôn đòi hỏi phải dựa trên cơ sở những giá trị truyền thống của dân tộc Người nói: X m xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông Đó chính là nhiệm

vụ mà các xô-viết đảm nhiệm” Đây là vấn đề vừa có ý nghĩa phương pháp luận (lịch sử - cụ thể), vừa là một nguyên tắc phương pháp cách mạng trong tư tưởng của Người

Tuy nhiên, để phát huy được những giá trị truyền thống của dân tộc trong thời kỳ tiến hành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước ở một nước thuộc địa nửa phong kiến, xã hội lạc hậu, nền kinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, Hồ Chí Minh đòi hỏi những giá trị truyền thống đó cần phải được bổ sung và đổi mới cho phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của thời đại mới - thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản tiến lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Trên nền tảng tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin, quá trình bổ sung và đổi mới các giá trị truyền thống được Người chủ trương tiến hành bằng cách: Hướng những giá trị truyền thống của dân tộc gắn liền với lý tưởng xã hội chủ nghĩa của giai cấp công nhân

2 2 T o v g ớ - lý luậ qu ọ g sự g g

u g v ệ o g ư ưở g H C M v o gư

Tinh o v ươ g Đô g: Hồ Chí Minh tiếp nhận tinh hoa văn hóa phương

Đông (đ c biệt là những tinh hoa văn hóa phương Đông đã được Việt Nam hóa, trở thành một trong những giá trị truyền thống của dân tộc), ch ng ta nên hiểu: Đây không phải là sự tiếp nhận một cách máy móc, sao chép cũng không phải là sự gạn lọc tinh hoa một cách đơn thuần mà là sự kế thừa có chọn lọc, có bổ sung và đổi mới để trở thành những giá trị mới mang ý nghĩa hiện đại

T o v ươ g T : Qua những tháng năm bôn ba ở nước ngoài để tìm

đường cứu nước, Hồ Chí Minh đ c biệt nhấn mạnh đến lòng nhân ái của Thiên Ch a giáo,

về chủ nghĩa nhân văn của thời Phục hưng, về tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái của con người trong cách mạng tư sản Hồ Chí Minh coi lòng nhân ái của Giê-su như là khẳng định

sự tồn tại của những đ c trưng phương Tây về tình thương yêu con người Tuy nhiên, Người cũng phê phán m t hạn chế của tư tưởng hiện đại phương Tây, về sự phản bội của chủ nghĩa

tư bản độc quyền, của chủ nghĩa đế quốc đối với lý tưởng của cách mạng tư sản và nhận ra những gì là tiêu cực đang diễn ra ở đằng sau những chữ Tự do -Bình đẳng - Bác ái” Hồ Chí Minh chỉ rõ: Tư bản nó dùng chữ Tự do, Bình đẳng, Đồng bào để lừa dân, x i dân đánh đổ phong kiến Khi dân đánh đổ phong kiến rồi, thì nó lại thay phong kiến mà áp bức dân”, Mỹ tuy rằng cách mệnh thành công đã hơn 150 năm nay, nhưng công nông vẫn cứ cực khổ, vẫn

cứ lo tính cách mệnh lần thứ hai Ấy là vì cách mệnh Mỹ là cách mệnh tư bản, mà cách mệnh tư bản là chưa phải cách mệnh đến nơi” và cách mệnh Pháp cũng như cách mệnh Mỹ, nghĩa là cách mệnh tư bản, cách mệnh không đến nơi, tiếng là cộng hòa và dân chủ, kỳ thực trong thì nó tước lục công nông, ngoài thì nó áp bức thuộc địa Cách mệnh đã 4 lần rồi, mà nay công nông Pháp h ng còn phải mưu cách mệnh lần nữa mới hòng thoát khỏi vòng áp bức Cách mệnh An Nam nên nhớ những điều ấy” Từ đó, Hồ Chí Minh nhận thức lịch sử phát triển của nhân loại đang đòi hỏi một cuộc cách mạng triệt để hơn, thực hiện đầy đủ hơn quyền tự do, bình đẳng của nhân dân, thực sự dẫn tới hòa bình và hạnh ph c cho con người Cuộc cách mạng ấy phải được tiến hành bởi những tư tưởng hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại và nó không chỉ được thực hiện trên lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội mà còn trên lĩnh vực văn hóa nhằm xây dựng một nền văn hóa tiên tiến và con người hiện đại cho chế độ mới

Cuối cùng, Hồ Chí Minh đã tìm thấy tư tưởng hiện đại, tiên tiến ấy ở chủ nghĩa Mác-Lênin

2 3 C g ĩ Má -Lê - lý luậ ơ sự g g u

g v ệ o g ư ưở g H C M v o gư

Hồ Chí Minh tiếp nhận chủ nghĩa Mác-Lênin không phải ở câu chữ, càng không phải ở những mệnh đề mang tính hình thức mà là tiếp thu tận gốc rễ của học thuyết đó là tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin Từ đó, Người cho rằng: Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin” và để sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam thực sự đ m lại độc lập, tự do, hạnh ph c, con người có đủ điều kiện phát triển toàn diện thì việc giữ gìn, phát huy, bổ sung và đổi mới những giá trị truyền thống của dân tộc phải được tiến hành dựa trên nền tảng tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin - quan điểm hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại

2 4 P m ệ v o g ự ễ o g H C M -

qu sự g g u g v ệ o g ư ưở g H C

M v o gư

Phẩm chất đăc biệt của Hồ Chí Minh không phải là phẩm chất của thần thánh, huyền thoại hay từ trên trời rơi xuống mà được rèn luyện trong hoạt động thực tiễn phong ph của

Người Khái quát lại, ch ng ta nhận thấy như sau: Thứ nhất, Hồ Chí Minh là người có hoài

bão lớn, có tinh thần yêu nước nồng nàn và thương dân sâu sắc, nhất là thương yêu những

người cùng khổ Thứ hai, với phương pháp lấy thực tế Việt Nam làm điểm xuất phát, lấy cải

tạo, biến đổi hiện thực Việt Nam làm mục tiêu đã làm cho Hồ Chí Minh có được những nhận thức sâu sắc về ưu và nhược điểm của con người Việt Nam Từ đó, để phát triển được con người Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh luôn đòi hỏi mỗi người phải biết giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, khắc phục những thói qu n và truyền thống lạc hậu trên nền tảng

tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin - quan điểm hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại Đồng thời, phải biết lựa chọn, tiếp thu các giá trị hiện đại của

thế giới để bổ sung, đổi mới và làm phong ph truyền thống của con người Việt Nam Thứ

ba, Hồ Chí Minh là người có phong cách tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo và luôn có tư tưởng

đổi mới Từ phong cách tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo cùng với vốn hiểu biết thực tiễn phong ph , đ c biệt với việc nắm bắt được lập trường quan điểm, phương pháp của chủ nghĩa Mác-Lênin đã tạo tiền đề cho Hồ Chí Minh có được những nhận thức hết sức sâu sắc

về sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong quá trình phát triển con người Việt Nam nhằm thực hiện thắng lợi mọi cuộc cách mạng

K luậ ươ g

Cuối thế k XIX - đầu thế k XX, sự thống trị và khai thác thuộc địa của thực dân Pháp

đã làm cho xã hội Việt Nam chuyển biến mạnh mẽ trên tất cả mọi m t của đời sống xã hội, làm cho Việt Nam từ một nước phong kiến độc lập”, có chủ quyền” trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến”, từ đó làm nảy sinh những mâu thuẫn sâu sắc và gay gắt Vốn có truyền thống yêu nước nồng nàn, có tinh thần đoàn kết, đấu tranh anh dũng, kiên cường chống gi c ngoại xâm, nhân dân ta đã phát huy truyền thống ông cha đứng dậy đấu tranh chống thực dân Pháp nhằm bảo vệ nền độc lập nước nhà Tuy nhiên, tất cả đều bị thất bại mà nguyên nhân chủ yếu là do chưa có lý luận đ ng đắn soi đường cho cách mạng Việt Nam Trong khi đó, bối cảnh thế giới cũng bộc lộ nhiều mâu thuẫn và ngày một phát triển gay gắt

đã tạo tiền đề dẫn đến những cuộc cách mạng giải phóng dân tộc đầu thế k XX Các phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa đã diễn ra quyết liệt và liên tục, song cũng đều

bị thất bại Tuy nhiên, từ khi Cách mạng Tháng Mười Nga 1917 thành công, nó đã đánh thức

và cỗ vũ những người bị áp bức, bóc lột trên thế giới, khơi dậy tinh thần đấu tranh giải

phóng dân tộc, giải phóng sự áp bức, bất công th o con đường cách mạng vô sản Trải qua nhiều cuộc khảo nghiệm lý luận và thực tiễn, Hồ Chí Minh đã đến với chủ nghĩa Mác-Lênin

- Học thuyết cách mạng tiên tiến, hiện đại nhất trong thời đại ngày nay Từ chỗ nhận thức được yêu cầu tất yếu của việc xây dựng lý luận cứu dân, cứu nước để hình thành nên lập trường cách mạng cho dân tộc Việt Nam, Hồ Chí Minh đã kết hợp những giá trị truyền thống vốn có của dân tộc gắn liền với lý tưởng xã hội chủ nghĩa để vận dụng vào thực tiễn cách mạng Việt Nam một cách sáng tạo

Mọi học thuyết, tư tưởng ra đời đều kế thừa những học thuyết, tư tưởng trước đó và phát sinh, phát triển trên mảnh đất hiện thực, phản ánh lợi ích của giai cấp, dân tộc và là kết quả hoạt động nhận thức của cá nhân hay sự hợp tác của nhiều người trong một thời điểm nhất định Cho nên, toàn bộ hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh cũng là sự tích hợp của nhiều nền văn hóa, trong đó có sự khai thác, sử dụng nhuần nhuyễn những giá trị truyền thống của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại (đ c biệt là những tinh hoa văn hóa phương Đông đã được Việt Nam hóa, trở thành một trong những giá trị truyền thống của dân tộc) để vận dụng trong điều kiện, hoàn cảnh mới của xã hội Việt Nam Tuy nhiên, th o Hồ Chí Minh, những giá trị truyền thống của dân tộc cần phải được bổ sung và đổi mới cho phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của thời đại và mang ý nghĩa hiện đại

Trải qua những tháng năm bôn ba ở nước ngoài để bổ sung cho mình những kiến thức mới mang tính hiện đại và từ đó cân nhắc, lựa chọn những gì là tiên tiến nhất có thể phục vụ cho công cuộc giải phóng dân tộc, mưu cầu hạnh ph c cho nhân dân, Hồ Chí Minh nhận thấy: Chỉ có tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin mới thật sự là giá trị hiện đại, tiên tiến nhất của thời đại Từ đó, Người đi đến kết luận: Để sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam thực sự đ m lại độc lập, tự do, hạnh ph c và con người có đủ điều kiện phát triển toàn diện thì quá trình giữ gìn, phát huy, bổ sung và đổi mới những giá trị truyền thống của dân tộc cần phải được thực hiện trên nền tảng tư tưởng nhân văn và phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin

C ươ g 2 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA SỰ THỐNG NHẤT GIỮA TRUYỀN THỐNG

VÀ HIỆN ĐẠI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI

2 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TRUYỀN THỐNG VÀ GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM

2 K á ệm u g v g á u g

K á ệm u g