một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa tại huyện định hóa tỉnh thái nguyên

VŨ THỊ THIỀU HOA MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ NÔNG NGHI

VŨ THỊ THIỀU HOA

MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN

KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN

ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN

CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

MÃ SỐ: 60 - 31 - 10

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ THỊ BẮC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này

là trung thực và chƣa đƣợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ trong việc thực hiện luận văn này

đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 8 năm 2011

Tác giả luận văn

Vũ Thị Thiều Hoa

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài: “Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá tỉnh Thái Nguyên”, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên của nhiều cá nhân và tập thể Tôi xin được bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc nhất tới tất cả các cá nhân và tập thể đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong học tập và nghiên cứu Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu Nhà trường, Khoa Sau đại học, các thầy cô giáo trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh Thái Nguyên, đặc biệt là cô giáo PGS.TS Đỗ Thị Bắc, đã nhiệt tình hướng dẫn chỉ bảo tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài của mình

Trong quá trình thực hiện đề tài tôi còn nhận được sự giúp đỡ và cộng tác của các cá nhân và tập thể: Phòng Thống kê huyện Định Hoá, Phòng Tài nguyên và môi trường huyện Định Hoá, Phòng Kinh tế hạ tầng huyện Định Hoá, UBND xã Sơn Phú, xã Bảo Cường, xã Bảo Linh và các hộ gia đình đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình điều tra thu thập số liệu, cũng như nghiên cứu thực hiện đề tài, tôi xin cảm ơn

Tôi xin cảm ơn sự động viên, giúp đỡ của bạn bè và gia đình đã giúp đỡ tôi thực hiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn mọi sự giúp đỡ quý báu đó!

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 8 năm 2011

Tác giả luận văn

Vũ Thị Thiều Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ……….……… 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ……… 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU ……… ……… 2

2.1 Mục tiêu chung ……… ……… 2

2.2 Mục tiêu cụ thể ……… ……… 3

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ……… ……… 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu ……… … 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu ……… ……… 3

4 Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ………….… 3

5 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN ……….… 3

Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ……… 5

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ ……… 5

1.1.1 Nông thôn và vai trò của nông thôn trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia ……… 5

1.1.2 Phát triển kinh tế nông thôn ……….… 8

1.1.3 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ……… ……… 14

1.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ……… 19

1.2 CƠ SỞ THỰC TẾ VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ …….… 22

1.2.1 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá -

hiện đại hoá ở một số nước trên thế giới ……… ……… 22

1.2.2 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở Việt Nam ……… ……… 27

1.2.3 Những bài học kinh nghiệm rút ra cho nghiên cứu phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá … 30 1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ……… 33

1.3.1 Các câu hỏi đặt ra mà đề tài cần giải quyết ……… 33

1.3.2 Phương pháp nghiên cứu……….…… 33

1.3.3 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu……… 37

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… 39

2.1 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……….… 39

2.1.1 Điều kiện tự nhiên ……… ……… 39

2.1.2 Dân số và lao động ……….……… … 44

2.1.3 Cơ sở vật chất kỹ thuật ……… …… 46

2.1.4 Đánh giá thuận lợi và khó khăn phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên……… ……… 49

2.2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… … … 52 2.2.1 Về sản xuất nông, lâm nghiệp, thuỷ sản trong quá trinh công 54

nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên

2.2.2 Tình hình sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và XDCB trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên……… …… 68 2.2.3 Tình hình ngành dịch vụ theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên 72 2.2.4 Tình hình phát triển kinh tế hộ và ý kiến của người dân trong phát triển kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên……….… 73 2.3 ĐÁNH GIÁ CHUNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… 78 2.3.1 Tình hình chung của huyện Định Hoá trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn theo hường công nghiệp hoá - hiện đại hoá……… 78 2.3.2 Những mặt được ……… ……… 79 2.3.3 Những mặt còn hạn chế ……… 80 2.3.4 Nguyên nhân ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên ……… 81

Chương 3:

MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… 82

3.1 NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ………… 82

3.2 NHỮNG CĂN CỨ VÀ ĐỊNH HƯỚNG CHỦ YẾU PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… ……….… … 85 3.2.1 Những căn cứ chủ yếu phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên ……… 85 3.2.2 Định hướng, mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên……… 86 3.3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ TẠI HUYỆN ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN ……… 88 3.3.1 Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm của huyện Định Hóa, tỉnh Thái nguyên ……… 88 3.3.2 Xây dựng thương hiệu cho nông sản trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên ………… ………….……… 91 3.3.3 Đẩy nhanh công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên ……… 94 3.3.4 Tăng cường xây dựng cơ sở hạ tầng huyện Định Hoá để phát triển kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá… 109 3.3.5 Lựa chọn các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh phù hợp để phát triển kinh tế nông thôn huyện Định Hoá theo hướng công nghiệp hoá

- hiện đại hoá ……… … 112 3.3.6 Nâng câo dân trí, tay nghề cho người lao động để phát triển kinh tế nông thôn huyện Định Hoá theo hướng công nghiệp hoá - 113

hiện đại hoá … ………

3.3.7 Vận dụng các chính sách của Đảng và Nhà nước trong phát triển kinh tế nông thôn của huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên……

115 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… 119

1 Kết luận ……… ………….……… 119

2 Kiến nghị ……….……… 120

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 123

PHỤ LỤC 1.1……… 125

NLNTS : Nông lâm nghiệp thuỷ sản

NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Tổng hợp số điều tra ở các điểm nghiên cứu năm 2010……… 35 Bảng 2.1: Tình hình đất đai huyện Định Hoá năm 2008 - 2010………… 42 Bảng 2.2: Tình hình lao động và sử dụng lao động huyện Định Hoá năm

2008 - 2010 ……… 45 Bảng 2.3: Cơ sở vật chất kỹ thuật huyện Định Hoá năm 2008 - 2010… 48 Bảng 2.4: Kết quả sản xuất các ngành kinh tế nông thôn huyện Định

Hoá năm 2008 - 2010……… 53 Bảng 2.5: Kết quả sản xuất các ngành nông nghiệp huyện Định Hoá

năm 2008 - 2010 ……… 56 Bảng 2.6: Diện tích một số cây trồng chủ yếu của huyện Định Hoá năm

2008 - 2010 ……… 60 Bảng 2.7: Năng suất một số cây trồng chủ yếu của huyện Định Hoá năm

2008 - 2010……….……… 61 Bảng 2.8: Sản lƣợng một số cây trồng chủ yếu của huyện Định Hoá

năm 2008 - 2010……….……… 62 Bảng 2.9: Diện tích cây ăn quả của huyện Định Hoá năm 2008 - 2010…… 63 Bảng 2.10: Sản lƣợng cây ăn quả của huyện Định Hoá năm 2008 - 2010 … 63 Bảng 2.11: Kết quả sản xuất ngành chăn nuôi của huyện Định Hoá năm

2008 - 2010……….……….……… 64 Bảng 2.12: Kết quả sản xuất ngành lâm nghiệp của huyện Định Hoá năm

2008 - 2010……….……….……… 66 Bảng 2.13: Sản lƣợng thuỷ sản của huyện Định Hoá năm 2008 - 2010 … 67 Bảng 2.14: Giá trị sản xuất ngành CN - TTCN nông thôn của huyện Định

Hoá năm 2008 - 2010……… 69 Bảng 2.15: Một số sản phẩm chủ yếu ngành CN - TTCN nông thôn của 71

huyện Định Hoá năm 2008 - 2010……… Bảng 2.16: Giá trị sản xuất ngành dịch vụ nông thôn của huyện Định Hoá

năm 2008 - 2010 ……… 72 Bảng 2.17: Tình hình phát triển kinh tế hộ của huyện Định Hoá năm

2008 - 2010……….……… 75 Bảng 2.18: Tỷ lệ hộ có nhu cầu đầu tƣ cho các hoạt động kinh tế xã hội ở

nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá……… 77 Bảng 3.1: Dự kiến giá trị sản xuất các ngành kinh tế nông thôn huyện

Định Hoá đến năm 2015 ……… 95 Bảng 3.2: Dự kiến kết quả sản xuất các ngành kinh tế nông thôn huyện

Định Hoá đến năm 2015 ……… 98 Bảng 3.3: Dự kiến diện tích một số cây trồng chủ yếu của huyện Định

Hoá đến năm 2015 ……… 99 Bảng 3.4: Dự kiến năng suất một số cây trồng chủ yếu của huyện Định

Hoá đến năm 2015……… 100 Bảng 3.5: Dự kiến sản lƣợng một số cây trồng chủ yếu của huyện Định

Hoá đến năm 2015……… 101 Bảng 3.6: Dự kiến diện tích cây ăn quả của huyện Định Hoá năm đến

năm 2015……… 102 Bảng 3.7: Dự kiến sản lƣợng cây ăn quả của huyện Định Hoá năm đến

năm 2015……… 102 Bảng 3.8: Dự kiến kết quả sản xuất ngành chăn nuôi của huyện Định

Hoá đến năm 2015……… 104 Bảng 3.9: Dự kiến kết quả sản xuất ngành lâm nghiệp của huyện Định

Hoá đến năm 2015……… 106

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn là một chủ

trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, nhằm thúc đẩy kinh tế phát triển, tạo

công ăn việc làm, tăng thu nhập cho dân cư nông thôn, tạo tiền đề để giải

quyết hàng loạt các vấn đề chính trị - xã hội của đất nước, đưa nông thôn

nước ta tiến lên văn minh hiện đại

Theo số liệu thống kê, hiện nay hơn 70% dân số Việt Nam sống ở nông

thôn, đây là nơi cung cấp nguồn nhân lực dồi dào cho xã hội và là thị trường

lớn tiêu thụ sản phẩm và dịch vụ Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X

đã khẳng định: “Vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn vẫn có tầm

chiến lược đặc biệt quan trọng Phải luôn luôn coi trọng đẩy mạnh công

nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn hướng tới xây dựng một nền

nông nghiệp hàng hoá lớn, đa dạng, phát triển nhanh và bền vững, có năng

suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh cao, bảo đảm vững chắc an ninh

lương thực” [7] Trong những năm qua, CNH - HĐH nông thôn đã bắt đầu

thực hiện và đạt được một số thành tựu nhất định Kinh tế nông thôn đã có

nhiều khởi sắc, đời sống nhân dân được cải thiện, cơ sở vật chất kỹ thuật trên

một số mặt cũng được tăng cường Tuy nhiên, kết quả còn hạn chế ở một số

vùng nhất định Cho đến nay nhiều vùng nông thôn, nhất là vùng sâu, vùng

xa, đời sống nông dân còn gặp nhiều khó khăn, trình độ sản xuất và công

nghệ còn thấp kém, năng suất chất lượng hàng nông, lâm, thuỷ sản chưa đủ

sức cạnh tranh với các nước trong khu vực và trên thế giới; cơ sở hạ tầng,

phát triển chậm, làm cho nông sản hàng hoá tuy chưa nhiều nhưng tiêu thụ

đang gặp nhiều khó khăn, người sản xuất dễ bị thua lỗ; cơ cấu kinh tế nông

nghiệp, nông thôn chuyển dịch chậm và cơ bản vẫn là thuần nông, tỷ trọng

ngành nghề dịch vụ còn rất thấp; tốc độ tăng dân số ở nông thôn còn ở mức

cao, lao động, việc làm, thu nhập đang là vấn đề bức xúc hiện nay ở nông

thôn

Chính vì vậy, văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định:

“Đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển; nâng cao rõ rệt đời sống vật chất,

văn hoá, tinh thần của nhân dân; tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản

trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại”[6]

Từ thực tế đó đặt ra trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất

nước nhiều vấn đề cần giải quyết, để xây dựng và phát triển nông thôn mới,

tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn

theo hướng CNH - HĐH, gắn liền kinh tế với xây dựng nông thôn mới, giải

quyết tốt hơn mối quan hệ giữa nông thôn và thành thị

Định Hóa là một huyện miền núi phía Tây Bắc tỉnh Thái Nguyên, trong

những năm vừa qua, cùng với sự phát triển của đất nước, kinh tế nông thôn

của huyện đã có những bước phát triển nhất định, song tốc độ tăng trưởng

kinh tế còn thấp, hàng hoá ít, nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp,

chưa khai thác hết các lợi thế so sánh của vùng

Xuất phát từ thực tế đó tôi chọn đề tài: “Một số giải pháp nhằm phát

triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại

huyện Định Hoá tỉnh Thái Nguyên” làm đề tài nghiên cứu luận văn góp

phần phát triển kinh tế nông thôn huyện Định Hoá trong thời gian tới

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu bao trùm của luận văn là trên cơ sở nghiên cứu thực trạng

phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình CNH - HĐH tại huyện Định Hoá,

tỉnh Thái Nguyên, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế

nông thôn của huyện góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH - HĐH

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Góp phần hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế

nông thôn trong quá trình CNH - HĐH đất nước

- Phân tích thực trạng phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình CNH

- HĐH trên địa bàn huyện Định Hoá, giai đoạn 2008 - 2010

- Đề ra các giải pháp cơ bản nhằm phát triển kinh tế nông thôn trong

quá trình CNH - HĐH trên địa bàn huyện Định Hoá trong thời gian tới

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề kinh tế nông thôn, người

dân nông thôn, các hộ, cộng đồng dân cư và các vùng nông thôn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Đây là một đề tài rộng, do đó luận văn chỉ đi

sâu phân tích thực trạng của sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công

nghiệp trong quá trình CNH - HĐH để từ đó đưa ra các giải pháp nhằm phát

triển các lĩnh vực này trong quá trình CNH - HĐH trên địa bàn huyện Định

Hoá đến năm 2015

- Không gian nghiên cứu: huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên

- Thời gian nghiên cứu: từ năm 2008 - 2010

4 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài là công trình khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, là tài liệu

giúp huyện Định Hoá xây dựng quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế nông

thôn trong quá trình CNH - HĐH đến năm 2015

5 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế nông thôn

trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá và phương pháp nghiên cứu

- Chương 2: Thực trạng phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình

công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên

- Chương 3: Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông thôn trong

quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá tại huyện Định Hoá, tỉnh Thái

Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ

HIỆN ĐẠI HOÁ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN

TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ

1.1.1 Nông thôn và vai trò của nông thôn trong sự phát triển kinh tế của

mỗi quốc gia

1.1.1.1 Nông thôn và những đặc trưng cơ bản của nông thôn

Cho đến nay, có thể nói chưa có định nghĩa nào chuẩn xác và được

chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn Trong từ điển tiếng Việt của Viện

Ngôn ngữ học, xuất bản năm 1994, nông thôn được định nghĩa là khu vực dân

cư tập trung chủ yếu làm nghề nông

Nông thôn là từ để chỉ những vùng đất ở đó người dân sinh sống chủ

yếu bằng nông nghiệp, mật độ dân cư thấp, cơ sở hạ tầng kém phát triển, có

trình độ văn hoá, khoa học kỹ thuật, trình độ sản xuất hàng hoá và thu nhập

mức sống của dân cư thấp

Khái niệm trên chưa phải đã hoàn chỉnh, nếu không đặt nó trong điều

kiện thời gian và không gian nhất định của nông thôn mỗi nước [26]

Với khái niệm trên thì nông thôn có những đặc trưng cơ bản như sau:

Nông thôn trải trên địa bàn rộng lớn nên nó mang tính chất đa dạng về

điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, đa dạng về quy mô và trình độ phát triển,

về các hình thức tổ chức sản xuất và quản lý Đó chính là tiềm lực to lớn về

tài nguyên đất đai, khoáng sản, thuỷ sản…

Nông thôn là vùng sinh sống và làm việc của một cộng đồng dân cư

bao gồm chủ yếu là nông dân Nông thôn là vùng sản xuất nông nghiệp chủ

yếu, bao gồm tất cả các ngành như trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thuỷ

sản Ngoài ra còn có các hoạt động phi nông nghiệp khác như công nghiệp,

dịch vụ… Các hoạt động sản xuất và dịch vụ này phục vụ chủ yếu cho nông

nghiệp và cho cộng đồng nông thôn

Nông thôn có mật độ dân cư thấp, dân cư chủ yếu tập trung ở các khu

vực thành thị, còn khu vực nông thôn thì dân cư lại phân tán, mật độ phân bố

thấp, không đồng đều Mật độ dân cư ở các vùng nông thôn cũng không giống

nhau Ở vùng đồng bằng có điều kiện tự nhiên thuận lợi, tập trung dân cư

đông hơn những vùng miền núi, địa hình đi lại khó khăn, điều kiện tự nhiên

khắc nghiệt…

Nông thôn có cơ sở hạ tầng yếu kém, có trình độ tiếp cận thị trường,

trình độ sản xuất hàng hoá thấp Sự lạc hậu, thấp kém của cơ sở hạ tầng như

giao thông, điện, trường, trạm, hệ thống thủy lợi, thông tin liên lạc… đã khiến

cho vùng nông thôn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận khoa học kỹ thuật,

thị trường để phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống

Nông thôn là vùng có trình độ văn hoá, khoa học và kỹ thuật thấp Thu

nhập và đời sống vật chất, tinh thần của nông thôn thấp Sự thấp kém về trình

độ dân trí đã cản trở sự tiếp cận với khoa học, kỹ thuật hiện đại…

1.1.1.2 Vai trò của nông thôn trong quá trình phát triển kinh tế của mỗi

quốc gia

Nông thôn là nơi cung cấp lương thực, thực phẩm cho đời sống của

người dân Nhu cầu ăn là nhu cầu cơ bản, hàng ngày của con người, xã hội có

thể thiếu nhiều loại sản phẩm nhưng không thể thiếu lương thực, thực phẩm

Do đó, việc thoả mãn các nhu cầu về lương thực, thực phẩm trở thành điều

kiện quan trọng để ổn định xã hội, ổn định kinh tế Đảm bảo nhu cầu về lương

thực, thực phẩm không chỉ là yêu cầu duy nhất của nông nghiệp mà còn là cơ

sở phát triển các mặt khác của đời sống kinh tế - xã hội

Cung cấp nguyên liệu để phát triển công nghiệp nhẹ: Các ngành công

nghiệp nhẹ như chế biến lương thực, thực phẩm, chế biến hoa quả, công nghiệp

dệt, giấy, đường …phải dựa vào nguồn nguyên liệu chủ yếu là nông nghiệp

Quy mô, tốc độ tăng trưởng của các nguồn nguyên liệu là nhân tố quan trọng

quyết định quy mô, tốc độ tăng trưởng của các ngành công nghiệp này

Cung cấp một phần vốn để công nghiệp hoá: Công nghiệp hoá là nhiệm

vụ trung tâm trong suốt cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Để thực hiện

thành công sự nghiệp công nghiệp hoá đất nước phải giải quyết rất nhiều vấn

đề, trong đó có vấn đề về vốn Là một nước nông nghiệp, thông qua quá trình

xuất khẩu nông sản phẩm có thể giải quyết tốt nhu cầu về vốn cho nền kinh tế

Nông nghiệp nông thôn là thị trường quan trọng của các ngành công

nghiệp và dịch vụ: Nông nghiệp nông thôn càng phát triển thì nhu cầu về

hàng hoá, tư liệu sản xuất như: thiết bị nông nghiệp, điện năng, phân bón

càng tăng, đồng thời các nhu cầu về dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp như:

vốn, giao thông vận tải, thương mại…cũng ngày càng tăng Mặt khác, sự phát

triển của nông nghiệp, nông thôn làm cho mức sống, mức thu nhập của dân cư

nông thôn càng tăng lên Nhu cầu về sản phẩm công nghiệp ti vi, tủ lạnh, xe

máy…và nhu cầu về dịch vụ: văn hoá, y tế, giáo dục…cũng tăng hơn Nhu

cầu về các loại sản phẩm công nghiệp và dịch vụ của khu vực nông nghiệp

nông thôn góp phần đáng kể mở rộng thị trường của công nghiệp và dịch vụ

Đây là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển cả công nghiệp, dịch vụ

Nông thôn là nơi cung cấp nguồn nhân lực dồi dào cho xã hội: Theo số

liệu tổng điều tra dân số năm 2009, 70% dân số nước ta đang sống ở khu vực

nông thôn, lao động nông thôn hiện chiếm 75% tổng lực lượng lao động cả

nước và chủ yếu tập trung sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp Vì vậy, phát

triển và sử dụng hiệu quả nguồn lao động nông thôn, tạo cơ hội để lao động

tiếp cận được thị trường và có việc làm ổn định, tăng thu nhập cũng là một

trong các cách góp phần làm cho nông thôn ngày càng đổi mới và phát triển

Nông nghiệp và nông thôn có tác dụng giữ gìn, bảo vệ tài nguyên thiên

nhiên và môi trường Phát triển nông nghiệp nông thôn ở bất cứ quốc gia nào

cũng gắn liền với việc sử dụng và quản lý các tài nguyên thiên nhiên như đất

đai, nguồn nước, rừng, thực vật và động vật…

1.1.2 Phát triển kinh tế nông thôn

1.1.2.1 Khái niệm phát triển kinh tế nông thôn

- Tăng trưởng kinh tế: Là một phạm trù kinh tế, nó phản ánh quy mô

tăng lên hay giảm đi của nền kinh tế ở năm này so với năm trước đó hoặc của

thời kỳ này so với thời kỳ trước đó Tăng trưởng kinh tế có thể biểu hiện bằng

qui mô tăng trưởng và tốc độ tăng trưởng Qui mô tăng trưởng phản ánh sự

gia tăng hay giảm đi nhiều hay ít, còn tốc độ tăng trưởng được sử dụng với ý

nghĩa so sánh tương đối và phản ánh sự gia tăng nhanh hay chậm của nền

kinh tế giữa năm hay các thời kỳ Để đo lường tăng trưởng kinh tế người ta

thường dùng hai chỉ số chủ yếu: phần tăng, giảm quy mô của nền kinh tế (tính

theo GDP), hoặc tốc độ tăng trưởng kinh tế (tính theo GDP) [23]

- Phát triển kinh tế: Thuật ngữ phát triển kinh tế cũng có nhiều định

nghĩa khác nhau:

Theo Ngân hàng thế giới, trong “Sự thách thức của phát triển” năm

1991 cho rằng: Phát triển kinh tế là sự tăng bền vững về các tiêu chuẩn sống

bao gồm tiêu dùng vật chất, giáo dục, sức khỏe và bảo vệ môi trường

Cũng theo Ngân hàng thế giới trong “Báo cáo về phát triển năm 1992 -

Phát triển và môi trường” cho rằng: Phát triển kinh tế là nâng cao phúc lợi của

nhân dân, nâng cao tiêu chuẩn sống, cải tiến giáo dục, sức khỏe và bình đẳng

về cơ hội

Nhà kinh tế học E Wayne Nafziger trong tác phẩm “Kinh tế học của

các nước đang phát triển” thì cho rằng: Phát triển kinh tế là sự tăng trưởng

kinh tế theo những thay đổi về phân phối sản lượng và cơ cấu kinh tế

Hiện nay người ta định nghĩa khái quát phát triển kinh tế như sau: là

quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế Là quá trình biến đổi cả về

lượng và về chất, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của

hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia Phát triển phải là một quá

trình lâu dài và do các nhân tố nội tại của nền kinh tế quyết định [22]

Như vậy, phát triển kinh tế bao gồm những nội dung chủ yếu sau:

Thứ nhất: sự tăng trưởng là sự tăng lên của tổng sản phẩm xã hội và thu

nhập bình quân đầu người

Thứ hai: sự biến đổi cơ cấu kinh tế theo hướng, tỷ trọng ngành nông

nghiệp ngày càng giảm, tỷ trọng ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng

tăng trong tổng sản phẩm quốc dân

Thứ ba: đời sống của nhân dân ngày càng cao về phúc lợi xã hội, tiêu

chuẩn sống, giáo dục, sức khỏe và sự bình đẳng về kinh tế, chính trị, xã hội

Phát triển nông thôn là vấn đề được nhiều nước cũng như cả thế giới

quan tâm Do yêu cầu của các nước không giống nhau nên mỗi nước có quan

niệm khác nhau về phát triển nông thôn Quan điểm của ngân hàng thế giới

được coi là khái niệm chung về phát triển nông thôn: “Phát triển nông thôn là

sự phát triển tổng hợp liên ngành kinh tế - xã hội trên một nước hoặc một

vùng lãnh thổ trong thời gian và không gian nhất định” Phát triển nông thôn

không chỉ đơn thuần phát triển về mặt kinh tế mà còn phải phát triển cả về

mặt xã hội trong nông thôn Nói cách khác phát triển nông thôn tức là vừa

nâng cao đời sống vật chất vừa nâng cao đời sống tinh thần cho người dân

nông thôn Phát triển nông thôn không chỉ là phát triển sản xuất nông nghiệp

mà còn kết hợp với phát triển sản xuất công nghiệp và dịch vụ nông thôn tạo

thành cơ cấu kinh tế nông thôn hợp lý [2]

Từ những thập niên 70, 80 của thế kỷ trước, khi mà tăng trưởng kinh tế

của nhiều nước đã đạt được một tốc độ khá cao, người ta bắt đầu nghĩ đến ảnh

hưởng tiêu cực của sự tăng trưởng nhanh đó đến tương lai Vấn đề về bền

vững được đặt ra Khái niệm “phát triển bền vững” chính thức xuất hiện năm

1987 trong Báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” của Hội đồng Thế giới

về Môi trường và Phát triển (WCED) như là “sự phát triển đáp ứng được

những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu

cầu của các thế hệ mai sau" Mục tiêu tổng quát của phát triển bền vững là

đạt được sự đầy đủ về vật chất, sự giàu có về tinh thần và văn hóa, sự bình

đẳng của các công dân và sự đồng thuận của xã hội, sự hài hòa giữa con người

và tự nhiên; phát triển phải kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hoà được ba mặt là

phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường Phát triển bền vững là

nhu cầu cấp bách và xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển của xã hội loài

người Điều đó đã được khẳng định qua Tuyên bố Rio de Janeiro (1992) về môi

trường và phát triển, bao gồm 27 nguyên tắc cơ bản và Chương trình nghị sự 21

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững (2002) ở

Johannesburg, các nguyên tắc trên và Chương trình nghị sự 21 về phát triển bền

vững đã được khẳng định lại và cam kết thực hiện đầy đủ Phát triển bền vững

đã trở thành đường lối, quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước ta Chỉ

thị số 36-CT/TW ngày 25 tháng 6 năm 1998 của Bộ Chính trị về tăng cường

công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ CNH - HĐH đất nước nhấn mạnh:

"Bảo vệ môi trường là một nội dung cơ bản không thể tách rời trong đường lối,

chủ trương và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tất cả các cấp, các ngành,

là cơ sở quan trọng bảo đảm phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp

công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước" Quan điểm phát triển bền vững đã

được tái khẳng định trong các văn kiện của Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt

Nam và trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010 là: "Phát triển

nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ,

công bằng xã hội và bảo vệ môi trường" và "Phát triển kinh tế - xã hội gắn chặt

với bảo vệ và cải thiện môi trường, bảo đảm sự hài hoà giữa môi trường nhân

tạo với môi trường thiên nhiên, giữ gìn đa dạng sinh học"

Để thực hiện mục tiêu phát triển bền vững và thực hiện cam kết quốc

tế, Chính phủ Việt Nam đã ban hành "Định hướng chiến lược phát triển bền

vững ở Việt Nam" (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam) theo Quyết định

153/QĐ-TTg ngày 17/8/2004 làm cơ sở cho việc xây dựng các chiến lược,

quy hoạch tổng thể và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước cũng

như của các ngành và địa phương, trong đó có ngành nông nghiệp và phát

triển nông thôn [1]

Tóm lại, phát triển kinh tế bền vững là quá trình phát triển có sự kết

hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hoà giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: Tăng trưởng

kinh tế, cải thiện các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường

- Phát triển kinh tế nông thôn bền vững: Nước ta là một nước nghèo, đi

lên chủ nghĩa xã hội không có cách nào khác là sản xuất và kinh doanh phải

có hiệu quả Nhưng quan điểm hiệu quả không thể chấp nhận việc phát triển

kinh tế nông thôn bằng bất cứ giá nào Việc phát triển kinh tế nông thôn là

một vấn đề phức tạp và rộng lớn phải đầu tư nhiều của cải và sức lao động

Quan điểm hiệu quả bao gồm ba mặt gắn bó với nhau: Hiệu quả kinh tế, hiệu

quả xã hội và hiệu quả môi trường

Hiệu quả kinh tế đòi hỏi phải sản xuất ngày càng nhiều nông sản phẩm

và sản phẩm hàng hoá với giá thành hạ, chất lượng sản phẩm và năng suất lao

động cao, tích luỹ và tái sản xuất mở rộng không ngừng

Hiệu quả xã hội đòi hỏi đời sống của nông thôn không ngừng được

nâng cao, lao động có việc làm với thu nhập ngày càng tăng, thực hiện được

việc xoá đói giảm nghèo, số hộ khá và giàu ngày càng tăng, thực hiện được

dân chủ, công bằng, xã hội văn minh, xoá bỏ được các tệ nạn xã hội, phát huy

được những truyền thống tốt đẹp của cộng đồng nông thôn

Hiệu quả môi trường đòi hỏi môi trường sinh thái ngày càng được bảo

vệ và cải thiện

Có đảm bảo cả ba mặt hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường thì phát

triển nông thôn mới bền vững [26]

1.1.2.2 Nội dung của phát triển kinh tế nông thôn

Nội dung phát triển kinh tế nông thôn mang tính toàn diện, bao gồm

nhiều mặt quan hệ mật thiết với nhau, không thể thay thế nhau Phát triển kinh

tế nông thôn chủ yếu tập trung vào các vấn đề: Kinh tế nông nghiệp nông

thôn, kinh tế công nghiệp nông thôn, kinh tế dịch vụ nông thôn…

a Phát triển kinh tế nông nghiệp

Nông nghiệp là ngành sản xuất hết sức quan trọng của kinh tế nông

thôn Nông thôn có phát triển được hay không trước tiên là phụ thuộc vào sự

phát triển nông nghiệp, dù đó là nước đang phát triển hay nước phát triển

Kinh tế nông nghiệp bao gồm cả nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản

Trong nông nghiệp có trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ phục vụ trồng trọt và

chăn nuôi Ngành trồng trọt có cây lương thực có hạt như lúa, ngô; cây chất

bột có củ, cây rau đậu và gia vị; cây ăn quả, cây chè…Ngành chăn nuôi bao

gồm chăn nuôi gia súc, gia cầm…Ngành thuỷ sản bao gồm thuỷ sản đánh bắt

và thuỷ sản nuôi trồng như tôm, cá, thuỷ sản khác…

b Phát triển kinh tế công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và xây dựng cơ bản

ở nông thôn

- Công nghiệp nông thôn là một bộ phận của công nghiệp, được phân

bố ở địa bàn nông thôn, có quan hệ mật thiết với sự phát triển kinh tế - xã hội

nông thôn, bao gồm hoạt động sản xuất kinh doanh của các hộ gia đình,

những cơ sở công nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác nhau với những

trình độ và hình thức tổ chức khác nhau, trên cơ sở khai thác các nguồn lực ở

địa phương phục vụ thị trường địa phương, cả nước và xuất khẩu Công

nghiệp nông thôn là các hoạt động sản xuất có tính chất công nghiệp diễn ra

trên địa bàn nông thôn, khái niệm công nghiệp nông thôn chỉ hàm chứa các cơ

sở công nghiệp vừa và nhỏ hoặc rất nhỏ như các doanh nghiệp Nhà nước do

địa phương quản lý là chủ yếu, các hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, các tổ

hợp sản xuất thủ công, các tư nhân và hộ gia đình tiểu chủ, cá thể

Công nghiệp nông thôn bao gồm công nghiệp khai khoáng như khai thác

đá, cát, sỏi, mỏ khác; công nghiệp chế biến như sản xuất chế biến thực phẩm, đồ

uống, trang phục, gỗ, lâm sản, giường, tủ, bàn ghế, giấy, công nghiệp khác…

- Xây dựng cơ bản ở nông thôn bao gồm giao thông nông thôn, thủy lợi,

điện, đường, trường học, bệnh viện, trạm y tế, nhà văn hoá, thông tin liên lạc…

c Phát triển dịch vụ nông thôn

Sự nảy sinh, phát triển các mối quan hệ trao đổi hàng hoá giữa các

doanh nghiệp, các hộ gia đình và việc chuyên môn hoá các hoạt động trao đổi

đó đã thúc đẩy sự ra đời của các thương mại dịch vụ ở nông thôn

Thương mại có nội dung hoạt động chủ yếu là trao đổi, lưu thông hàng

hoá, còn dịch vụ lại có nội dung hoạt động mang tích chất phục vụ Các hoạt

động phục vụ này không chỉ phục vụ cho việc trao đổi hàng hoá như bán hàng

và vận chuyển hàng theo yêu cầu, dịch vụ khác… Ngoài ra các hoạt động dịch

vụ còn liên quan tới cả các lĩnh vực khác ở nông thôn như du lịch sinh thái,

bảo hiểm, dịch vụ tài chính ngân hàng, các dịch vụ y tế, văn hoá, xã hội…

Thương mại là hoạt động dịch vụ đảm nhận chức năng cung ứng đầu vào và

tiêu thụ sản phẩm đầu ra cho các doanh nghiệp và hộ gia đình ở nông thôn

Tóm lại, dịch vụ nông thôn là toàn bộ hoạt động thương mại dịch vụ

đáp ứng nhu cầu phát triển sản xuất, đời sống và các nhu cầu phát triển khác ở

nông thôn

1.1.3 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện

đại hoá

1.1.3.1 Khái niệm công nghiệp hoá - hiện đại hoá

CNH - HĐH được hiểu là: “Quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện

các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử

dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động

cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên

sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ tạo ra năng suất

lao động xã hội cao

Trong lịch sử của hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển, công nghiệp

hoá là biện pháp cốt lõi để biến nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu thành nền kinh

tế hiện đại, có công nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong quá trình phát triền

Khái niệm công nghiệp hoá mang tính chất lịch sử Nó gắn bó trước hết

với sự xuất hiện của máy móc và sự thay thế lao động thủ công bằng lao động

cơ khí hay còn gọi là cuộc cách mạng khoa học lần thứ nhất Tuy nhiên, chưa

có một một quan niệm thống nhất về công nghiệp hoá

Theo tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hợp Quốc (UNIPO):

“Công nghiệp hoá là một quá trình phát triển kinh tế trong đó một bộ phận

nguồn lực quốc gia ngày càng lớn được xây dựng để huy động cơ cấu kinh tế

nhiều ngành với công nghệ hiện đại để chế tạo ra các phương tiện sản xuất,

hàng tiêu dùng có khả năng bảo đảm nhịp độ tăng trưởng cao trong toàn nền

kinh tế, đảm bảo sự tiến bộ về kinh tế và xã hội”

* Công nghiệp hoá nông nghiệp và nông thôn:

Theo tinh thần nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII và

Hội nghị Trung ương lần thứ VII: Công nghiệp hoá nông nghiệp là quá trình

chuyển giao cơ cấu kinh tế gắn liền với việc đổi mới cơ bản về công nghệ và

kỹ thuật ở nông thôn, tạo nền tảng cho phát triển nhanh, bền vững theo hướng

nâng cao hiệu quả kinh tế ở nông thôn, góp phần phát triển bền vững nền kinh

tế quốc dân với tốc độ cao [5]

Như vậy công nghiệp hoá nông thôn không có nghĩa là chỉ phát triển

công nghiệp ở nông thôn mà bao gồm cả việc phát triển toàn bộ các hoạt động,

các lực lượng sản xuất dịch vụ và đời sống văn hoá tinh thần ở nông thôn

Công nghiệp hoá nông nghiệp là một bộ phận của công nghiệp hoá

nông thôn Nội dung chủ yếu là đưa máy móc, thiết bị, áp dụng các phương

pháp sản xuất công nghiệp Công nghiệp hoá nông thôn còn bao hàm cả việc

tạo ra sự gắn kết giữa sản xuất công nghiệp với sản xuất nông nghiệp nhằm

khai thác triệt để lợi thế của nông nghiệp, nâng cao hàm lượng chế biến sản

phẩm của nông nghiệp

* Hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn:

Hiện đại hoá nông thôn là quá trình liên tục nâng cao trình độ khoa học,

kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất và đời sống ở nông thôn, cải thiện tổ chức

sản xuất và hoàn thiện đời sống ở nông thôn, tạo ra một nền sản xuất trình độ

ngày càng cao, cuộc sống ngày càng văn minh tiến bộ Về bản chất, hiện đại

hoá là quá trình phát triển toàn diện có kế thừa ở nông thôn Hiện đại hoá

không có nghĩa là xoá bỏ toàn bộ những gì đã tạo dựng trong quá khứ cũng

không có nghĩa là phải đưa toàn bộ công nghệ, thiết bị tiên tiến và hiện đại

vào nông thôn ngay một lúc mà là tận dụng, cải tiến, hoàn thiện từng bước

nâng cao trình độ khoa học, kỹ thuật và công nghệ, trình độ tổ chức và quản

lý sản xuất nông nghiệp

Hiện đại hoá nông nghiệp: Là quá trình không ngừng nâng cao trình độ

khoa học, công nghệ, trình độ tổ chức và sản xuất nông nghiệp

Bước đầu tiên của quá trình CNH - HĐH là phải đưa phương pháp sản

xuất công nghiệp, máy móc thiết bị vào sử dụng trong nông nghiệp và sản xuất

ở nông thôn để thay thế lao động thủ công Nông thôn Việt Nam luôn mang

nặng tính thủ công trong sản xuất nông nghiệp, vì vậy để thay đổi tập quán,

cách làm của nông dân là bước đi vô cùng khó khăn, phải thực hiện theo từng

bước đi từ từ, chậm chạp Đưa dần phương pháp sản xuất bằng máy móc để

con người dần tiếp nhận phương pháp sản xuất này Sau khi đưa máy móc vào

sử dụng cũng cần phải có phương pháp quản lý hiện đại tương ứng với các loại

công nghệ và thiết bị Ngoài ra để quản lý và sử dụng mấy móc có hiệu quả

cũng phải có phương pháp khoa học Đó là cả một quá trình đào tạo và có quy

mô Nhưng khi có máy móc hiện đại, trang thiết bị được quản lý tốt mà cơ sở

vật chất nghèo nàn không phù hợp thì cũng không có hiệu quả Vì vậy phải tạo

ra hệ thống cơ sở hạ tầng thích hợp với việc đưa máy móc vào nông thôn

Rõ ràng CNH - HĐH có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng tương

tác lẫn nhau, sự khác nhau giữa chúng chỉ mang tính tương đối, vì chúng có

nội dung đan xen vào nhau, bổ sung cho nhau để mục đích cuối cùng là đưa

kinh tế nông thôn phát triển

1.1.3.2 Mục tiêu công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn

Mục tiêu tổng quát và lâu dài của CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn

là xây dựng một nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá lớn, hiệu quả và bền

vững, có năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh cao trên cơ sở ứng dụng các

thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất

khẩu; xây dựng nông thôn ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh,

có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phú hợp, kết cấu hạ tầng kinh tế xã

hội phát triển ngày càng hiện đại

1.1.3.3 Nội dung chủ yếu của công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp

nông thôn

- Công nghiệp hoá nông nghiệp có nghĩa là đưa máy móc, thiết bị, ứng

dụng những tiến bộ khoa học công nghệ và các phương pháp sản xuất, các

hình thức tổ chức kiểu công nghiệp Tiến bộ khoa học công nghệ nông nghiệp

đã thúc đẩy mạnh mẽ sản xuất nông nghiệp phát triển và cũng là động lực cơ

bản, là nhân tố quyết định trong quá trình công nghiệp hoá nông nghiệp Nội

dung chủ yếu của tiến bộ khoa học công nghệ trong nông nghiệp là các

phương thức tiến hành như thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá, điện khí hoá, hoá học

hoá và sinh học hoá

+ Thuỷ lợi hoá là gì? nó chính là quá trình thực hiện tổng thể các biện

pháp sử dụng các nguồn nước trên mặt đất và dưới mặt đất để phục vụ sản

xuất và sinh hoạt trong nông nghiệp, nông thôn đồng thời hạn chế các tác hại

của nước gây ra cho sản xuất và đời sống

+ Cơ giới hoá nông nghiệp là quá trình thay thế công cụ thô sơ bằng

công cụ cơ giới, lao động thủ công bằng lao động cơ giới, thay thế phương

pháp sản xuất lạc hậu bằng phương pháp khoa học

+ Điện khí hoá nông nghiệp là quá trình sử dụng năng lượng điện và sản

xuất nông nghiệp và mọi hoạt động phục vụ đời sống nông thôn

+ Hoá học hoá trong nông nghiệp là quá trình sử dụng các phương tiện

hoá học do công nghiệp hoá châts sản xuất vào sản xuất nông nghiệp Hoá

học hoá có tác dụng rất quan trọng trong việc nâng cao năng suất cây trồng,

năng suất sản phẩm gia súc và đưa lại hiệu quả kinh tế cao

+ Sinh học hoá nông nghiệp là quá trình áp dụng những thành tựu mới

về khoa học sinh vật và khoa học sinh thái vào nông nghiệp, tiến hành cách

mạng về giống, cách mạng về cơ cấu cây trồng, cơ cấu vật nuôi và cách mạng

về quy trình kỹ thuật nông nghiệp

Như vậy công nghiệp hoá nông nghiệp còn bao hàm cả việc tạo sự gắn bó

chặt chẽ giữa phương thức sản xuất công nghiệp với sản xuất nông nghiệp

nhằm khai thác triệt để lợi thế của nông nghiệp nâng cao hàm lượng chế biến

sản phẩm của nông nghiệp để tăng giá trị của chúng, mở rộng thị trường cho

chúng

- Hiện đại hoá nông nghiệp là quá trình không ngừng nâng cao trình độ

khoa học, kỹ thuật, công nghệ, trình độ tổ chức sản xuất và quản lý sản xuất

nông nghiệp Đây là quá trình cần được thực hiện một cách liên tục vì luôn có

những tiến bộ kỹ thuật mới xuất hiện và được ứng dụng trong sản xuất

- CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn là quá trình xây dựng cơ cấu

kinh tế hợp lý và phân công lại lao động xã hội

+ Cơ cấu kinh tế: là tổng thể các bộ phận hợp thành, cùng với vị trí, tỷ

trọng và quan hệ tương tác phù hợp giữa các bộ phận trong hệ thống kinh tế

quốc dân Cơ cấu kinh tế gồm: cơ cấu ngành, cơ cấu vùng, cơ cấu thành phần

kinh tế Trong cơ cấu kinh tế thì cơ cấu ngành là bộ phận có tầm quan trọng

đặc biệt, là bộ xương của cơ cấu kinh tế

Xây dựng cơ cấu kinh tế là yêu cầu cần thiết khách quan của mỗi nước

trong thời kỳ công nghiệp hóa Vấn đề quan trọng là tạo ra một cơ cấu kinh tế

tối ưu khi nó đáp ứng được các yêu cầu sau:

Phản ánh được và đúng các quy luật khách quan nhất là các quy luật

kinh tế và xu hướng vận động phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Phù hợp với xu hướng tiến bộ của khoa học và công nghệ đã và đang

diễn ra như vũ bão trên thế giới

Cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, của ngành, các

thành phần, các xí nghiệp cả về chiều rộng lẫn chiều sâu

Thực hiện tốt sự phân công và hợp tác quốc tế theo xu hướng sản xuất

và đời sống ngày càng được quốc tế hóa, do vậy cơ cấu kinh tế được tạo dựng

phải là "cơ cấu mở"

Với phương châm là: Kết hợp công nghệ với nhiều trình độ, tranh thủ

công nghệ mũi nhọn, tiên tiến vừa tận dụng được nguồn lao động dồi dào, vừa

cho phép rút ngắn khoảng cách lạc hậu, phù hợp với nguồn vốn có hạn ở nước

ta; lấy quy mô vừa và nhỏ là chủ yếu, có tính đến quy mô lớn nhưng phải là

quy mô hợp lý và có điều kiện; giữ được nhịp độ phát triển hợp lý, tạo ra sự

cân đối giữa các ngành, các lĩnh vực kinh tế và các vùng trong nền kinh tế

+ Tiến hành phân công lại lao động xã hội

Từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa bỏ qua giai đoạn

phát triển tư bản chủ nghĩa trong quá trình CNH - HĐH tất yếu phải phân

công lại lao động xã hội

Trong quá trình CNH - HĐH, sự phân công lại lao động xã hội phải

tuân thủ các quá trình có tính quy luật:

Tỷ trọng và số tuyệt đối lao động trong nông nghiệp giảm dần, tỷ trọng

và số tuyệt đối lao động công nghiệp ngày càng một tăng lên

Tỷ trọng lao động trí tuệ ngày một tăng và chiếm ưu thế so với lao

động giản đơn trong tổng lao động xã hội

Tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất phi vật chất (dịch vụ)

tăng nhanh hơn tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất vật chất

Phương hướng phân công lại lao động xã hội hiện nay cần triển khai trên cả

hai địa bàn: Tại chỗ và nơi khác để phát triển về chiều rộng kết hợp phát triển

theo chiều sâu

1.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế nông thôn

trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá

1.1.4.1 Các nhân tố thuộc về điều kiện tự nhiên

Những nhân tố về điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng rất lớn đến cơ cấu

kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn nhất là đối với các nước trình

độ công nghiệp hoá còn thấp Những nhân tố về điều kiện tự nhiên bao gồm:

Điều kiện đất đai, thời tiết, khí hậu, nguồn nước, rừng, khoáng sản…Các yếu

tố này có tác động trực tiếp tới việc hình thành, vận động và biến đổi của cơ

cấu kinh tế nông thôn trong quá trình CNH - HĐH

Vị trí địa lý thuận lợi và các tiềm năng tự nhiên phong phú của mỗi

vùng lãnh thổ là nhân tố thuận lợi cho các thành phần kinh tế phát triển

1.1.4.2 Các nhân tố kinh tế - xã hội

Nhóm các nhân tố này luôn tác động mạnh mẽ tới sự hình thành và

phát triển của cơ cấu kinh tế nông thôn và tác động đến phát triển kinh tế nông

thôn Thị trường với bản chất của nó là tự phát, dẫn đến những rủi ro cho

người sản xuất và gây lãng phí các nguồn lực của xã hội vì thế cần phải có sự

quản lý, can thiệp của Nhà nước ở tầm vĩ mô để thị trường phát triển đúng

hướng, lành mạnh, tránh được rủi ro

Chính sách kinh tế vĩ mô của Nhà nước: Nhà nước ban hành các chính

sách kinh tế đồng bộ cùng với các công cụ quản lý khác để thúc đẩy việc hình

thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế nông thôn vận động, phát

triển theo hướng có lợi nhất phù hợp với mục tiêu và định hướng đặt ra

Cơ sở hạ tầng nông thôn đòi hỏi phải có sự phát triển tương ứng với

yêu cầu hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển kinh tế nông

thôn Muốn vậy phải có vốn đầu tư và nguồn vốn đầu tư chủ yếu là: Nguồn

vốn tự có của các chủ thể kinh tế nông thôn, nguồn vốn ngân sách, nguồn vốn

vay ngân hàng, nguồn vốn vay của các tổ chức tín dụng khác, nguồn vốn đầu

tư nước ngoài (trực tiếp và gián tiếp) Các nguồn vốn trên có ảnh hưởng trực

tiếp rất lớn đến việc hình thành và phát triển các ngành kinh tế, các vùng kinh

tế, các thành phần kinh tế và nâng cao trình độ công nghệ trong nông thôn,

qua đó ảnh hưởng đến việc hình thành và phát triển kinh tế nông thôn trong

quá trình CNH - HĐH

Vấn đề dân số và lao động, trình độ của người lao động và người quản

lý cũng là nhân tố ảnh hưởng quan trọng tới việc phát triển kinh tế nông thôn

trong quá trình CNH - HĐH

Ngoài ra những kinh nghiệm tập quán sản xuất của dân cư cũng ảnh

hưởng tới việc hình thành và phát triển kinh tế nông thôn Kinh nghiệm và tập

quán sản xuất có thể cho phép phát triển nhanh các ngành nghề truyền thống

và hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hoá phù hợp với những kinh

nghiệm và tập quán truyền thống đó

1.1.4.3 Các nhân tố thuộc về tổ chức - kỹ thuật

Nhóm nhân tố này bao gồm: Các hình thức tổ chức sản xuất trong nông

thôn, sự phát triển khoa học - công nghệ và việc áp dụng khoa học - công

nghệ vào sản xuất theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại nông nghiệp nông

thôn Sự tồn tại, vận động và biến đổi của kinh tế nông thôn và cơ cấu kinh tế

nông thôn được quyết định bởi sự tồn tại và hoạt động của các chủ thể kinh tế

trong nông thôn

1.1.4.4 Các nhân tố khác

- Cơ cấu dân tộc: Trong cộng đồng có các tộc người khác nhau cùng

sống, các tộc người khác nhau về chủng tộc (sắc tộc, bộ tộc), khác nhau về

khu vực sinh sống (đồng bằng, miền núi, trung du) và quy mô khác nhau

(thiểu số, đa số) sự phát triển của tổng thể kinh tế có thể đem đến những biến

đổi có lợi cho dân tộc này, nhưng bất lợi cho những dân tộc kia

- Cơ cấu tôn giáo: Vấn đề tôn giáo đi liền với vấn đề dân tộc, mỗi tộc

người lại theo một tôn giáo Trong một cộng đồng có nhiều tôn giáo, ngoài ra

còn có nhiều đạo giáo riêng mà chỉ có một số dân tộc tôn thờ Mỗi đạo giáo

có những quan niệm, triết lý tư tưởng riêng, bám sâu vào cuộc sống của dân

tộc từ lâu đời, tạo ra những ý thức tâm lý - xã hội riêng của dân tộc Những ý

thức tôn giáo thường là cố hữu, ít thay đổi theo sự phát triển kinh tế - xã hội

- Đặc điểm văn hoá - xã hội: Đây là nhân tố quan trọng có tác động

nhiều tới quá trình phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình CNH - HĐH

như là trình độ văn hoá, lối sống, cách ứng xử trong quan hệ giao tiếp, phong

tục tập quán… Trình độ văn hoá của mỗi dân tộc là một nhân tố cơ bản để tạo

ra các yếu tố về chất lượng lao động, kỹ thuật, trình độ quản lý kinh tế - xã

hội Nó là nhân tố cơ bản của mọi nhân tố dẫn đến quá trình phát triển.Vì thế

trình độ phát triển cao của văn hoá là mục tiêu phấn đấu của sự phát triển

Ngoài ra, cơ cấu gia đình, cơ cấu thành thị, nông thôn cũng ảnh hưởng

đến sự phát triển kinh tế nói chung và kinh tế nông thôn nói riêng

1.2 CƠ SỞ THỰC TẾ VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN

TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ

1.2.1 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện

đại hoá ở một số nước trên thế giới

Trong quá trình phát triển, một số nước trước đây chỉ chú ý phát triển

các đô thị, các khu công nghiệp hiện đại mà ít chú ý phát triển nông thôn Đó

là một số nước như Braxin, Mêhicô, Ấn Độ, Angiêri, Angola,… Tình hình đó

đã làm cho khoảng cách về kinh tế và xã hội giữa đô thị và nông thôn ngày

càng lớn, ảnh hưởng nhiều đến tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội của đất

nước, làm tăng thêm sự mất cân đối giữa nông nghiệp và công nghiệp, giữa

sản xuất và tiêu dùng tạo nên mâu thuẫn trong nội tại của cơ cấu kinh tế

Trong lúc đó một số nước và vùng lãnh thổ khác ở Châu Á có tốc độ

tăng trưởng khá nhanh như Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản… đã quan tâm

phát triển nông thôn ngay từ đầu thời kỳ công nghiệp hoá, coi nông nghiệp và

nông thôn là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân Phát triển

nông thôn không phải vì lợi ích riêng của nông thôn, mà còn vì lợi ích chung

của đất nước [26]

1.2.1.1 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá -

hiện đại hoá ở Thái Lan

Thái Lan là một quốc gia nằm trong khu vực Đông Nam Á, là một quốc

gia có đất đai màu mỡ, diện tích canh tác lớn (chiếm khoảng 40% diện tích cả

nước), mưa thuận gió hòa là điều kiện thuận lợi để phát triển cây lúa nước,

cây ăn quả và cây công nghiệp nhiệt đới Hệ thống sông ngòi dày đặc, bờ biển

dài, tiếp giáp với hai bờ đại dương (Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương) nên

rất thuận lợi cho việc khai thác, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản Hiện tại, Thái

Lan đang phát triển một nền nông nghiệp hoàn chỉnh với sự da dạng hóa,

chuyên môn hóa nhiều loại vật nuôi, cây trồng, vừa đảm bảo nhu cầu tiêu

dùng trong nước vừa đảm bảo xuất khẩu Sản xuất nông nghiệp của Thái Lan

trong mấy thập kỷ qua phát triển tương đối ổn định Thái Lan đã chuyển sang

cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp nhưng phần đóng góp của nông nghiệp

trong GDP của Thái Lan vẫn rất quan trọng Nông nghiệp đóng góp 18%

trong GDP của Thái Lan Ngành nông nghiệp nhiệt đới phong phú đã đem lại

cho Thái Lan vị trí xuất khẩu gạo số một trên thế giới Năm 1999, kim ngạch

xuất khẩu gạo của Thái Lan đạt 73,8 tỉ Bạt (1,9 tỉ USD), năm 2000 là 257,8 tỉ

Bạt (6,5 tỉ USD) Năm 2006, Thái Lan xuất khẩu khoảng 7,5 triệu tấn, mang

về cho đất nước trên 9 tỉ USD Có được những thành công trên, bên cạnh

những thuận lợi về điều kiện tự nhiên, Thái Lan đã xây dựng cho mình một

chiến lược phát triển ngành nông nghiệp đúng đắn Nội dung của chiến lược

bao hàm rất nhiều vấn đề, song tập trung nhất vào các việc xây dựng một số

ngành nông nghiệp với kỹ nghệ cao và bền vững

Một trong những tiêu chí để phát triển nông nghiệp, nông thôn bền

vững và hiện đại hóa là cơ giới hóa nông nghiệp và áp dụng các quy trình kỹ

thuật sản xuất tiên tiến Thái Lan chú trọng phát triển cơ giới hóa nhằm đưa

nông nghiệp đi vào thâm canh, cải tạo và xây dựng nông thôn Phát triển

mạng lưới xí nghiệp cơ khí nhỏ và vừa của tư nhân ở các thành phố, thị trấn

và nông thôn Khuyến khích nông dân mua máy móc do các xí nghiệp cơ khí

trong nước chế tạo, có cơ chế bảo hành và sửa chữa miễn phí trong vòng từ 1

đến 3 năm Đẩy mạnh công tác nghiên cứu cải tạo đất, áp dụng công nghệ

sinh học để lai tạo giống cây trồng, vật nuôi; thực hiện việc chuyển giao công

nghệ nuôi cấy phôi; nghiên cứu các công nghệ bảo quản sau thu hoạch

Thái Lan còn chú trọng phát triển các ngành mũi nhọn như hàng nông,

hải sản phục vụ xuất khẩu, thúc đẩy mạnh mẽ công nghiệp chế biến nông sản

cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu sang các nước khác, nhất là các nước

công nghiệp phát triển Hiện nay, ngoài mặt hàng xuất khẩu truyền thống như

gạo, ngô, cao su, đường, nông nghiệp Thái Lan còn có nhiều mặt hàng xuất

khẩu mới như hải sản đông lạnh, gia cầm, hoa quả tươi, chế biến rau xanh và

sắn củ Nhờ có chính sách khuyến khích nông nghiệp phát triển mạnh, Thái

Lan đã đứng đầu thế giới về xuất khẩu gạo (khoảng 5 triệu tấn/năm), là nước

xuất khẩu thực phẩm mạnh nhất khu vực Đông Nam Á

Giáo dục và đào tạo cũng hướng vào nông nghiệp, nông thôn với các

chương trình đào tạo phát triển kỹ năng cho nông dân và người quản lý đất

đai, quản lý kinh doanh, bảo vệ môi trường và an toàn sức khỏe Ngoài ra, còn

có những hoạt động đào tạo truyền thống như tạo công ăn việc làm trong lĩnh

vực hoạt động nông nghiệp nhằm góp phần thu hút lực lượng lao động đông

đảo là thanh niên Thái Lan thực hiện chính sách "ưu đãi nông nghiệp - nông

thôn - nông dân" nhằm ổn định chính trị - xã hội Thái Lan rất chú trọng đến

chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo yêu cầu thị trường Từ chỗ độc

canh cây lúa, dẫn tới sản xuất nhiều loại cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế

cao như ngũ cốc, cây ăn quả, cây cảnh, chăn nuôi…Nên mặc dầu giá trị gạo

xuất khẩu Thái Lan rất lớn nhưng cũng chỉ chiếm 4,4% kim ngạch xuất khẩu

cả nước Những nông sản xuất khẩu khác như: Cao su và sắn ngày càng tăng

lên đứng đầu thế giới Thái Lan cũng là nước đầu tư nhiều cho khoa học -

công nghệ, nhất là công nghệ sinh học để tạo ra giống cây trồng, vật nuôi có

năng suất cao, chất lượng tốt, mang lại giá trị xuất khẩu lớn Thái Lan đã

nghiên cứu ra giống lúa ngon hạt dài tới 7 mm và hàm lượng Amylose thấp

hơn 20%, hợp với khẩu vị của khách hàng cao cấp, một số giống sắn có năng

suất cao đưa vào sản xuất và xuất khẩu sang thị trường châu Âu làm thức ăn

gia súc và nhiều loại giống cây ăn quả có giá trị xuất khẩu cao

1.2.1.2 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá -

hiện đại hoá ở Trung Quốc

Trung Quốc là một nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt ở mức cao

nhất trong lịch sử ở 5 năm đầu tiên chính thức thực hiện các cam kết với Tổ

chức Thương mại thế giới WTO (2001-2005), nước có nền kinh tế đứng hàng

thứ tư trên thế giới, thu nhập bình quân trên đầu người tăng gấp đôi so với

giai đoạn trước đó, đặc biệt hầu hết các nguy cơ cảnh báo trước khi gia nhập

WTO đều không xảy ra

Qua 20 năm cải cách nông nghiệp, Trung Quốc đã xây dựng một nền

nông nghiệp theo hướng hiện đại hóa và phát triển bền vững, đã thu được

những bài học kinh nghiệm quý báu về lý luận lẫn thực tiễn, đó là bảo đảm

quyền tự chủ, phát huy tính tích cực của nông dân; phát triển nhiều loại sở

hữu kinh tế trong đó công hữu là chủ thể, thực hiện sở hữu tập thể đối với

ruộng đất kinh doanh khoán gia đình, tách quyền sử dụng với quyền sở hữu;

cải cách theo hướng thị trường, tạo sức sống mới cho kinh tế nông thôn;

khuyến khích nông dân phát triển sản xuất hàng hóa theo hướng thị trường;

tôn trọng tinh thần sáng tạo của nông dân, thúc đẩy sự nghiệp cải cách, khoán

chế độ trách nhiệm đến hộ gia đình và phát triển các xí nghiệp, coi trọng cao

độ nông nghiệp kết hợp cải cách nông thôn và cải cách thành thị Nền nông

nghiệp của Trung Quốc đã tích lũy nhiều kinh nghiệm thâm canh cổ truyền

với một hệ thống công cụ sản xuất thủ công phong phú, đa dạng, tận dụng

nguồn lao động dồi dào ở nông thôn, bảo đảm sản xuất công nghiệp tự túc, tự

cấp có hiệu quả cao Nhờ phát triển công nghệ sinh học, tạo ra các giống lúa

lai “ thế hệ 1”, “ thế hệ 2”, “ thế hệ 3” dẫn đến bước nhảy vọt về năng suất

lúa, sản lượng lương thực và năng suất lao động Nhờ vậy sản lượng lương

thực của Trung Quốc vượt mức 435 triệu tấn và mức bình quân lương thực

đạt 390kg/người đứng vào loại cao nhất châu Á Chính sách khoa học - kỹ

thuật phục vụ nông nghiệp của Trung Quốc tập trung vào những vấn đề như

giống, đào tạo cán bộ chuyên môn kỹ thuật cao, tổ chức tốt các mô hình triển

khai công nghệ sản xuất nông nghiệp và gửi nhiều người đi du học ở những

nước có nền nông nghiệp công nghiệp hoá cao (như Anh, Mỹ) nhằm tiếp thu

tinh hoa khoa học - công nghệ hiện đại Ước tính trong thập kỷ 90 của thế kỷ

20 tiến bộ khoa học - công nghệ đóng góp tới 30% tổng số giá trị gia tăng của

nông nghiệp Trung Quốc

1.2.1.3 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá -

hiện đại hoá ở Nhật Bản

Với diện tích đất canh tác có hạn, dân số đông, đơn vị sản xuất nông

nghiệp chính tại Nhật Bản vẫn là những hộ gia đình nhỏ, mang đậm tính chất

của một nền văn hóa lúa nước Với đặc điểm tự nhiên và xã hội, Nhật Bản đã

đề ra một chiến lược phát triển khôn khéo và hiệu quả, tăng năng suất nền

nông nghiệp quy mô nhỏ, dưỡng sức dân, tạo khả năng tích lũy và phát huy

nội lực; thâm canh tăng năng suất; xuất khẩu nông, lâm sản thu về ngoại tệ để

nhập thiết bị, máy móc phục vụ công nghiệp hóa; phi tập trung hóa công

nghiệp, đưa sản xuất công nghiệp về nông thôn, gắn nông thôn với công

nghiệp, gắn nông thôn với thành thị Để tạo cơ sở thúc đẩy nông nghiệp tăng

trưởng và phát huy tác dụng máy móc thiết bị và hóa chất cho quá trình cơ

giới hóa và hóa học hóa nông nghiệp, tạo năng suất lao động cao cho nông

nghiệp, Nhật bản đã chú trọng phát triển, xây dựng và hoàn thiện kết cấu hạ

tầng, hệ thống năng lượng và thông tin liên lạc hoàn chỉnh, phân bổ các ngành

công nghiệp chế biến dùng nguyên liệu nông nghiệp (tơ tằm, dệt may ), các

ngành cơ khí, hóa chất trên địa bàn nông thôn toàn quốc Tạo việc làm cho lao

động nông thôn, ngăn chặn làn sóng lao động rời bỏ nông thôn ra thành thị

Chính phủ Nhật Bản thường xuyên có chính sách trợ giá nông sản cho các

vùng nông nghiệp mũi nhọn [14]

1.2.2 Phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá - hiện

đại hoá ở Việt Nam

Việt Nam là một nước nông nghiệp truyền thống với trên 70% dân số làm

nông nghiệp, đất trồng trọt và đất rừng chiếm 60% tổng diện tích lãnh thổ, tổng

giá trị nông nghiệp chiếm 20% GDP, nông nghiệp - nông thôn - nông dân chiếm

địa vị quan trọng trong nền kinh tế xã hội Việt Nam Từ khi đổi mới mở cửa đến

nay, nông nghiệp nông thôn đã có bước phát triển mạnh và có ảnh hưởng sâu sắc

đối với toàn bộ quá trình phát triển kinh tế xã hội Việt Nam

Mặc dù khủng hoảng kinh tế thế giới còn tác động đến những tháng

đầu năm 2010 và thiên tai, dịch bệnh hoành hành, nhưng tốc độ tăng trưởng

của toàn ngành nông nghiệp vẫn đạt 2,8% Tốc độ tăng trưởng bình quân giai

đoạn 2006-2010 đạt 3,36%/năm Giá trị sản xuất toàn ngành ước tăng 4,69%

trong năm 2010, bình quân 5 năm tăng 4,93%/năm (mục tiêu kế hoạch là

4,5%/năm).Tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt mức kỷ lục, ước đạt

19,15 tỷ USD, tăng gần 22,6% so với năm 2009, vượt 77,3% so với mục tiêu

được Đại hội Đảng X đề ra Tổng diện tích gieo cấy lúa năm 2010 ước đạt

7,444 triệu ha lúa, tăng 23 nghìn ha so với 2009, sản lượng tăng hơn 900

nghìn tấn Đảm bảo an ninh lương thực trong nước và xuất khẩu 6,7 triệu tấn

gạo Ngành chăn nuôi đang tiếp tục phát triển nhân rộng hình thức trang trại,

sử dụng giống tốt, thức ăn công nghiệp, đảm bảo an toàn dịch bệnh Tổng giá

trị sản xuất của ngành chăn nuôi đạt tăng trưởng 7% trong năm 2010 Theo số

liệu của Tổng cục Lâm nghiệp, độ che phủ của rừng đã tăng từ 37,1% vào

năm 2005 lên 39,5% vào năm 2010 Trong giai đoạn 2006 - 2010, đã trồng

thêm được 1.091 nghìn ha rừng, vượt 9% so với kế hoạch Trong đó: trồng

rừng phòng hộ và rừng đặc dụng đạt 252.015 ha; trồng rừng sản xuất được

839.416 ha Trong 5 năm, đã khoán diện tích bảo vệ rừng đạt 2.507.355 ha,

vượt 67% so với kế hoạch; diện tích rừng khoanh nuôi tái sinh đạt 922.768

ha, tăng 15% so với kế hoạch Công tác bảo vệ rừng đã thực sự có bước

chuyển biến tích cực, số vụ vi phạm các quy định về quản lý rừng trong năm

2010 đã giảm 6.665 vụ so với năm trước, nhiều điểm nóng về phá rừng trái

phép đã được khống chế

Theo Tổng cục Thuỷ sản, tổng sản lượng thuỷ sản cả năm đạt gần 5,2

triệu tấn, tăng 7,2% so với năm 2009 và vượt 30% so với mục tiêu kế hoạch 5

năm 2006-2010 Tổng sản lượng thủy sản nuôi trồng cả năm thu hoạch được

2,8 triệu tấn, tăng 9% so với năm trước Năm vừa qua, Chính phủ tiếp tục có

nhiều chính sách hỗ trợ cho hoạt động khai thác bằng nhiều giải pháp: Nâng

cao chất lượng công tác dự báo, hướng dẫn ngư trường, khuyến khích ngư

dân trang bị tàu có công suất lớn, hiện đại hoá trang thiết bị bảo quản phục vụ

khai thác dài ngày trên biển Hoạt động khai thác đang từng bước kết hợp

được với công tác bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản Ước sản lượng

khai thác cả năm đạt 2.395 nghìn tấn, tăng 5,2% Năm 2010, kinh tế thế giới

đã vượt qua khủng hoảng, thương mại trên thị trường thế giới về hàng hóa nói

chung, hàng nông lâm thủy sản nói riêng phục hồi mạnh mẽ, nhu cầu tiêu

dùng và giá cả tăng mạnh Đồng thời với việc khai thác cơ hội thuận lợi từ thị

trường thế giới, sản xuất trong nước được mùa nên nguồn hàng phục vụ xuất

khẩu dồi dào, công tác quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm và hoạt

động xúc tiến thương mại được đẩy mạnh Vì vậy, đã tạo nên thắng lợi kép,

tăng cả về lượng và giá trị xuất khẩu cho hầu hết các mặt hàng nông lâm thủy

sản Tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt mức kỷ lục, ước đạt 19,15 tỷ

USD, tăng gần 22,6% so với năm 2009, vượt 77,3% so với mục tiêu được Đại

hội Đảng X đề ra (10,8 tỷ USD), tốc độ tăng bình quân 17%/năm trong giai