Xây dựng một số kế hoạch tổ chức hoạt động học có chủ đích hình thành các biểu tượng toán về định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo

1.4 Phương pháp hình thành các biểu tượng về định hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo 16 1.4.1.3 Dạy trẻ định hướng phía trên phía dưới, phía trước phía sau của trẻ 17 1.4.2.2 Dạy tr

MAI THỊ HÀ

XÂY DỰNG MỘT SỐ KẾ HOẠCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CÓ CHỦ ĐÍCH HÌNH THÀNH CÁC BIỂU TƯỢNG TOÁN VỀ ĐỊNH HƯỚNG TRONG KHÔNG GIAN CHO TRẺ MẪU GIÁO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH: GIÁO DỤC MẦM NON

THANH HÓA, THÁNG 05 NĂM 2019

XÂY DỰNG MỘT SỐ KẾ HOẠCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CÓ CHỦ ĐÍCH HÌNH THÀNH CÁC BIỂU TƯỢNG TOÁN VỀ ĐỊNH HƯỚNG TRONG KHÔNG GIAN CHO TRẺ MẪU GIÁO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CHUYÊN NGÀNH: GIÁO DỤC MẦM NON

Sinh viên thực hiện: Mai Thị Hà MSSV: 1569010060

Lớp: K18B - GDMN Giảng viên hướng dẫn: Th.S Doãn Đăng Thanh

THANH HÓA, THÁNG 05 NĂM 2019

khoa Giáo dục Mầm non cùng toàn thể các thầy cô giáo đã dạy dỗ em trong suốt khóa học, đã đóng góp cho em nhiều ý kiến quý báu và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong thời gian em làm khóa luận tốt nghiệp

Em xin chân thành cảm ơn Giảng viên ThS Doãn Đăng Thanh, trong thời

gian qua đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình viết và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Xuất phát từ vai trò của một sinh viên khoa GDMN kết hợp với kết quả thu được từ quá trình kiến tập, thực tập tại trường mầm non nên em đã chọn đề tài

“Xây dựng một số kế hoạch tổ chức hoạt động học có chủ đích hình thành các

biểu tượng toán về định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo” làm đề tài

khóa luận của mình

Với thời gian kiến tập, thực tập hạn chế cùng với sự hiểu biết có hạn Mặc

dù đã có nhiều cố gắng nhưng do kinh nghiệm thực tiễn về tổ chức hoạt động

âm nhạc cho trẻ mầm non và nghiên cứu khoa học còn hạn chế Do vậy khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Em mong nhận được sự quan tâm, đóng góp ý kiến nhận xét quý báu từ thầy cô để nội dung khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Thanh Hóa, tháng 5 năm 2019

Sinh viên thực hiện

Mai Thị Hà

MỤC LỤC ii

hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo

6

mẫu giáo

8

trực quan và trừu tượng

10

hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo

13

1.4 Phương pháp hình thành các biểu tượng về định hướng

trong không gian của trẻ mẫu giáo

16

1.4.1.3 Dạy trẻ định hướng phía trên phía dưới, phía trước phía sau

của trẻ

17

1.4.2.2 Dạy trẻ xác định các hướng phía trên phía dưới, phía trước

phía sau của người khác

20

1.4.2.3 Dạy trẻ định hướng khi di chuyển và biết di chuyển theo

hướng cần thiết

21

hình thành các biểu tượng toán cho trẻ mầm non

27

Chương 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ KẾ HOẠCH TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC CÓ CHỦ ĐÍCH HÌNH THÀNH CÁC BIỂU TƯỢNG TOÁN VỀ ĐỊNH HƯỚNG TRONG KHÔNG GIAN CHO TRẺ MẪU GIÁO

29

định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay nền giáo dục của thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng bao gồm rất nhiều bậc học: từ bậc học mầm non tới Tiểu học rồi THCS, THPT, Cao đẳng, Đai học Bậc học nào cũng đóng một vai trò to lớn trong việc giáo dục hoàn thiện con người hiện nay Trong đó phải kể tới bậc học mầm non, mặc dù

là bậc học thấp nhất nhưng phải khẳng định rằng nó gần như là bậc học quan trọng nhất vì: Giáo dục Mầm non là khâu đầu tiên của quá trình đào tạo nhân cách con người Việt Nam, với mục tiêu là giúp trẻ em phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mĩ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1 Có thể nói rằng so với tất cả các bậc hoc, nghành học, các loại hình giáo dục thì giáo dục mầm non đòi hỏi có sự chăm lo về thể chất và tinh thần của gia đình, nhà trường, các cấp và các ngành trong xã hội

Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội thì khả năng nhận thức của trẻ cũng nhanh hơn, trẻ thông minh hơn, sáng tạo hơn Vì vậy nhu cầu kháp phá thế giới của trẻ ngày càng cao song những kiến thức mà thực tiễn mang lại cho trẻ lại chưa chính xác và đầy đủ nên chưa thỏa mãn được nhu cầu của trẻ Do đó, Nhà nước ta đã xây dựng hệ thống nội dung chương trình giáo dục mầm non gồm các môn: Cho trẻ làm quen tác phẩm văn học, cho trẻ làm quen với chữ cái, môi trường xung quanh, âm nhạc trong đó còn có môn làm quen với toán, nó bao gồm các mặt: Hình thành biểu tượng về tập hợp, con số, phép đếm; hình thành các biểu tượng về hình dạng, hình thành các biểu tượng về định hướng trong không gian; hình thành các biểu tượng về định hướng thời gian.Biểu tượng

về định hướng trong không gian là một trong năm nội dung cơ bản quan trọng

Vì vậy, việc dạy nội dung này nhằm cung cấp cho trẻ những biểu tượng về không gian(trên - dưới, trước - sau, trái - phải) của bản thân trẻ hay một đối tượng nào đó Thực tế hiện nay cho thấy việc dạy môn học này trong trường mầm non còn nhiều khó khăn Để giải quyết những vấn đề đó việc nghiên cứu

đề tài: Hướng dẫn hình thành các biểu tượng toán về định hướng trong không gian cho trẻ mầm non là rất cần thiết

Bản thân là một sinh viên nghành giáo dục mầm non - một giáo viên mầm non tương lai Tôi nhận thấy việc nghiên cứu đề tài: Hướng dẫn hình thành các biểu tượng toán về định hướng trong không gian cho trẻ mầm non sẽ giúp tôi có thêm kiến thức, những kiến thức mới về môn học này, cũng như thêm nhiều kinh nghiệm quý báu phục vụ cho việc giảng dạy sau này Chính vì những lý do trên mà tôi đã chọn nghiên cứu đề tài Hướng dẫn hình thành biểu tượng toán về định hướng trong không gian cho trẻ mầm non

2.Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng môt số kế hoạch tổ chức hoạt động học có chủ đích hình thành biểu tượng toán về định hướng trong không gian chotrẻ mẫu giáo

3.Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề cơ sở của lý luận dạy học toán cho trẻ Mầm non

có liên quan trực tiếp đến đề tài

- Nghiên cứu, xây dựng hệ thống bài tập nhằm luyện tập và phát triển các biểu tượng về định hướng không gian cho trẻ mẫu giáo

- Tổ chức thực nhiệm để đánh giá kết quả nhận thức, tiếp thu các biểu tượng

về định hướng không gian cho trẻ Mầm non

4.Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1.Đối tượng

Kế hoạch tổ chức hoạt động học có chủ đích hình thành các biểu tượng toán

về định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo

4.2.Phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Nghiên cứu những tài liệu có liên quan đến đề tài, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa kiến thức để xây dựng cơ sở khoa học của đề tài

5.2 Phương pháp quan sát

Tiến hành quan sát các hoạt động học có chủ đích và việc tổ chức các hoạt động bổ trở nhằm luyện tập các biểu tượng về định hướng trong không gian cho trẻ Mầm non tại một số trường Mầm non trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

5.3 Phương pháp phỏng vấn

Phỏng vấn một số giáo viên sư phạm và giáo viên Mầm non nhằm thu thập thông tin bổ sung cho các kết quả nghiên cứu

5.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp này để thống kê, xử lý các số liệu thu thập được nhằm nâng cao độ tin cậy của các kết luận cho việc đánh giá kết quả thực nghiệm

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH CHƯƠNG1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ SỞ 1.1 Đặc điểm nhận thức các biểu tượng về nhận thức định hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo

Khả năng nhận biết về sự định hướng trong không gian của trẻ được phát triển theo kinh nghiệm của nó và nhà có sự hướng dẫn đúng đắn của các nhà giáo dục

I Trẻ dưới 3 tuổi

Sự cảm thụ về không gian xuất hiện ở trẻ từ rất sớm Ví dụ: Trẻ 2 - 3 tháng

đã biết đưa mắt nhìn theo các vật có màu sắc sặc sỡ trước mặt, hay trẻ 5 - 6 tháng đang khóc nghe tiếng mẹ gọi là lập tức quay đầu về phía có tiếng nói Nhưng khi nhìn theo vật thi cả người trẻ chuyển động theo làm thay đổi vị trí của trẻ Như vậy sự dịch chuyển về phía vật là nguồn gốc sự phát triển cảm giác về không gian

Hướng nhìn của trẻ cũng được mở rộng dần trong không gian Đầu tiên trẻ chỉ dõi theo vật theo phương nằm ngang, sau đó theo phương thẳng đứng

Sự nhận thức về hướng không gian của trẻ tăng lên cùng với sự phát triển khả năng vận động( đi, chạy ) của trẻ

II Trẻ 3-4 tuổi (Mẫu giáo bé) Trẻ xác định được các hướng khác nhau ngay trên cơ thể mình

Trẻ có khả năng đánh giá bằng mắt vị trí của vật ở gần so với bản thân trẻ

- Mối quan hệ không gian còn chưa được trẻ phân biệt Trẻ quan niệm không gian là rời rạc, phân tán và miền xác định rất hẹp

Vì vậy trẻ chỉ nhận biết được vị trí các vật nằm vuông góc với một chiều nào đó của cơ thể còn các vật nằm ở các góc (30 - 60°) giữa 2 hướng thì trẻ không xác định được Ví dụ: Một vật ở phía trước về phía bên phải thì trẻ không xác định được phía trước hay phía phải

- Việc xác định phía phải, phía trái của trẻ là khó khăn hơn so với các hướng khác III.Trẻ - 5 tuổi (Mẫu giáo nhỡ)

- Trẻ có khả năng xác định được vị trí của các vật trong không gian so với bản thân Lúc này gốc tọa độ là chính bản thân trẻ

- Trẻ có thể diễn đạt bằng lời nói vị trí của các vật trong không gian so với trẻ về các phía trước - sau, trên - dưới; phải - trái

- Từ quan niệm không gian là rời rạc trẻ đã phần nào thấy được mối quan hệ của các đối tượng trong không gian với nhau vì vậy phần không gian mà trẻ xác định là phía phải, phía trái được mở rộng dần Trẻ hiểu được phía trên, phía dưới của mình cũng là phía trên, phía dưới của bạn Trẻ đã có khả năng định hướng không gian cho các vật ở xa

IV Trẻ 5 - 6 tuổi (Mẫu giáo lớn)

Ở lứa tuổi này trẻ hiểu rõ việc phân nhỏ các phần trong không gian là sự thống nhất và trẻ đã cảm thụ được các hướng chính của không gian Trẻ hiểu không gian là một thể thống nhất hoàn chỉnh có tính liên tục và rời rạc Mỗi hướng chính diện còn có cả các khu vực lân cận nối các vùng với nhau Vì vậy trẻ 5 - 6 tuổi đã biết phân chia không gian thành từng cặp theo 2 vùng đối xứng nhau (trên - dưới; trước, sau; phải - trái ) Mỗi vùng lại được chia làm 2 khu vực(2hướng) Ví dụ: “Trong vùng phía phải được chia làm 2 khu vực: bên phải

về phía trên và bên phải về phía dưới Hay phía trước về bên phải và phía trước

về bên trái Lúc này đứa trẻ được coi là điểm trung tâm (gốc tọa độ) Như vậy trẻ 5-6 tuổi đã phân biệt được các vùng không gian khác nhau và các phần trong mỗi vùng đó

Khi xác định sự xếp đặt các vật thể trong không gian trẻ dần dần thấy rằng các vật xung quanh nó đều có tọa độ riêng Việc xác định vị trí của một vật nào

đó chỉ có tính chất tương đối Khi gốc tọa độ thay đổi thì vị trí của vật cũng thay đổi

Việc định hướng trong không gian trên bản thân trẻ, từ trẻ và từ vật đã chuyển dần từ chỗ trẻ dùng hệ tọa độ có điểm gốc cố định (là bản thân trẻ) đến việc dùng hệ tọa độ có điểm gốc dịch chuyển tự do Việc định hướng không gian trên bản thân trẻ là sự mở đầu quan trọng, là cơ sở để trẻ định hướng không gian cho các đối tượng khác

Tóm lại: Đối với trẻ dưới 3 tuổi cần mở rộng dần các hướng quan sát vật đặt

và tăng dần khoảng cách so với trẻ

Đối với trẻ 3, 6 tuổi, trước hết dạy trẻ xác định các hướng trên chính cơ thể trẻ, lấy đó làm cơ sở để hình thành khả năng định hướng trong không gian Từ

việc dạy trẻ biết xác định vị trí của các vật với trẻ, so với các bạn khác cô dạy trẻ biết xác định vị trí của các đối tượng so với nhau theo các chiếu của đối tượng chọn làm mốc Khi xác định vị trí của một đối tượng nào đó cô yêu cầu trẻ nói

rõ vị trí của vật so với chuẩn Ví dụ: Phải nói “Bạn Lan đứng phía bên phải tôi”, không được nói “Bạn Lan đứng phía bên phải” Nhận thức của trẻ về không gian

và định hướng trong không gian là quá trình dài và phức tạp Để giúp trẻ đánh giá chính xác vị trí các vật và quan hệ giữa các vật trong không gian cần phải có

sự giúp đỡ đúng đắn của các nhà giáo dục

1.2 Đặc điểm của việc hình thành các biểu tượng toán cho trẻ mẫu giáo

1.2.1 Quá trình nhận biết thông qua hoạt động

Một đặc điểm phố biển ở trở lứa tuổi mẫu giáo là trẻ rất hiếu động, tò mò, thích cái mới lạ nhưng lại chóng chán, mau quên mà toán học gồm các khái niệm khó và trừu tượng Vì vậy trẻ không thể ngồi lâu một chỗ để nghe cô giáo hình thành các biểu tượng toán thông qua những lời giảng giải Đối với trẻ chỉ

có hoạt động mới tạo ra hứng thú, hoạt động mới gây ra những tình huống để trẻ tìm tòi, làm thử Giúp trẻ tiếp thu các biểu tượng toán một cách tự nhiên Hoạt động đã tạo ra cơ hội để hình thành biểu tượng toán ban đầu về: Tập hợp, số lượng, hình dạng kích thước Nhưng hoạt động tự nhiên của trẻ là những hoạt động không có sự định hướng, trẻ thực hiện các hoạt động theo ý thích của cá nhân, không có mục đích vì vậy hoạt động chỉ là cơ hội chứ không phải là điều kiện cần và đủ để trẻ hình thành các biểu tượng toán ban đầu đầy đủ, chính xác

Ví dụ: Khi học bài số 3(Lớp 4 - 5 tuổi), trong trò chơi xâu hạt, cô sẽ hướng dẫn trẻ xâu hạt: 3 xanh, 3 đỏ, 3 vàng

Nhưng nếu không có sự hướng dẫn của cô, trẻ có thể xâu 1 dây toàn hạt đỏ hoặc hạt xanh mà cháu thích

Như vậy các biểu tượng toán ban đầu muốn được hình thành một cách đầy

đủ, hệ thống, chính xác ở trẻ mẫu giáo phải thông qua các hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên

1.2.2 Quá trình nhận biết dựa nhiều vào cảm tính

Đặc điểm nhận thức của trẻ mẫu giáo là “Nhận thức bằng cảm tính, tư duy trực quan hình tượng là chủ yếu” vì vậy trẻ nhận biết các biểu tượng sơ đẳng về toán thông qua hoạt động và nhờ vào sự tham gia của các giác quan: Mắt nhìn,

tai nghe, tay sờ mó, lời nói để nhận xét, giải thích Qua hoạt động các giác quan của trẻ được huy động để nhận biết làm thử, so sánh, phân biệt Do tuổi còn ít,

sự tiếp xúc với môi trường xung quanh hạn chế, vốn ngôn ngữ nghèo nàn, khả năng tổng hợp khái quát hoá cho cao, nhận thức bằng cảm tính chiếm ưu thế nên

sự chínhxác còn hạn chế Khi nhận biết các biểu tượng về toán trẻ còn chịu ảnh hưởng nhiều của màu sắc, hình dạng đặc biệt là kích thước và sự sắp đặt các đồ vật trong không gian

Ví dụ: Khi so sánh số lượng 3 quả cam và 5 chấm tròn thì trẻ lại nhận xét số cam nhiều hơn số chấm tròn

Khả năng cảm thụ để rút ra nhận xét và ghi thành biểu tượng phụ thuộc vào vốn kinh nghiệm và độ tuổi: Trẻ càng lớn khả năng khái quát càng tăng vì vậy khi hình thành các biểu tượng toán sơ đẳng cho trẻ mẫu giáo rất cần có sự hướng dẫn của cô giáo đề trẻ tập rút ra những nhận xét khái quát, biết diễn đạt kết quả bằng lời nói đúng, ngắn gọn

1.2.3 Quá trình nhận biết từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp

Đặc điểm này là căn cứ để xác định nội dung, phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với các biểu tượng toán học ban đầu

Vốn hiểu biết của trẻ còn ít nên những biểu tượng toán dù rất đơn giản nhưng trẻ tiếp thu cũng khá khó khăn

- Để trả lời câu hỏi “có bao nhiêu chấm tròn” nhiều trẻ chỉ biết đến một, hai,

ba, bốn không nói được kết quả có 4 chấm tròn Để hình thành một biểu tượng mới cho trẻ cần dựa vào vốn kinh nghiệm đã tích lũy được, vốn từ ngữ của trẻ, đặc biệt phải dựa vào những biểu tượng mà trẻ đã có sự gần gũi với biểu tượng sắp được hình thành, không thể hình thành một biểu tượng mới khi không có

biểu tượng cũ làm cơ sở

Ví dụ: Trước khi cho trẻ so sánh, phân biệt hình vuông và hình chữ nhật cô phải cho trẻ nhận biết, gọi tên các hình, chọn hình theo tên gọi

Đặc biệt quan niệm “chế” hay “khó” phụ thuộc vào vốn hiểu biết, khả năng nhận thức và môi trường sống của trẻ Có những vấn đề mới tuy đơn giản nhưng

do chưa được chuẩn bị kỹ, khả năng hướng dẫn của cô giáo hạn chế làm trẻ tiếp thu khó khăn, thậm chí không tiếp thu được Ngược lại có những vấn đề mới tuy

phức tạp nhưng nhờ cách giải quyết từng vấn đề đơn giản qua hệ thống câu hỏi hợp lý trẻ vẫn tiếp thu tốt

Ví dụ: Để phân biệt sự giống và khác nhau giữa hình vuông và hình chữ nhật cô cho trẻ thực hiện lần lượt các hoạt động: Xếp hình bằng que tính rồi đếm

số que tính xe mỗi hình thì trẻ sẽ dễ dàng nêu lên được kết quả

Môi trường cũng ảnh hưởng nhiều đến sự nhận biết của trẻ Cùng một biểu tượng nhưng trẻ ở các thành phố lớn tiếp thu dễ dàng hơn và thực hiện các kỹ năng thanh thạo hơn trẻ ở các vùng nông thôn

Ví dụ: Khi hình thành biểu tượng “dài hơn - ngắn hơn” cho trẻ 3 - 4 tuổi thì trẻ ở các thành phố không phải chỉ nêu kết quả mà còn có thể kiểm tra kết quả bằng kỹ năng so sánh

Nắm được đặc điểm nhận biết này nên chương trình dạy trẻ đã được xây dựng theo hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ dễ đến khó phù hợp với từng độ tuổi Người giáo viên ngoài việc nghiên cứu kỹ nội dung chương trình còn cần phải tìm hiểu kỹ khả năng tiếp thu của trẻ, môi trường trẻ lớp mình học tập, sinh hoạt để lựa chọn nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và hệ thống bài luyện tập cho phù hợp

Chương trình hướng dẫn trẻ hình thành các biểu tượng sơ đẳng về toán đã thể hiện rõ nguyên tắc này Tuy nhiên sự nhận biết của trẻ ở từng lớp, từng trường, từng vùng, từng miền, không giống nhau Vì vậy khi vận dụng nguyên tắc này cô giáo cần nắm chắc nội dung, yêu cầu từng bài dạy trong chương trình Đặc biệt phải nắm được đặc điểm và trình độ của trẻ lớp mình phụ trách Bài học chỉ có kết quả khi cô giáo lựa chọn được nội dung, hình thức tổ chức phù hợp với sức tiếp thu của trẻ, biết linh hoạt điều chỉnh mức độ khó dễ tùy thuộc vào tình huống cụ thể, quan tâm giúp trẻ có nhận thức chậm

1.2.4 Dạy học dựa vào trực quan, đảm bảo sự thống nhất giữa trực quan

và trừu tượng

Nguyên tắc này phù hợp với đặc điểm nhận thức của trẻ mẫu giáo: từ dễ đến khó, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Đặc biệt đối với toán học, dựa vào trực quan trẻ dễ huy động được giác quan để tìm hiểu, quan sát, so sánh

và rút ra kết luận Khi đó các khái niệm toán học trừu tượng được thể hiện qua

các đồ dùng trực quan cụ thể, trở thành các biểu tượng toán đơn giản phù hợp với khả năng nhận thức của trẻ

Mặt khác con đường để hình thành mỗi loại biểu tượng toán thường qua các giai đoạn: Nhận biết, gọi tên (trên đồ dùng trực quan) sau đó mới tiến hành các thao tác thực hành, so sánh, phân biệt nhằm hiểu rõ hơn về biểu tượng đó, vì vậy phải có đồ dùng trực quan trong một giờ hình thành biểu tượng toán cho trẻ mẫu giáo là yêu cầu bắt buộc không thể thiếu

Ví dụ: Khi hình thành biểu tượng hình vuông, nếu chỉ được nghe cô mô tả

về hình dạng của hình vuông và so sánh với hình tròn hay hình tam giác mà trẻ

đã biết thì các cháu sẽ không thể biết hình vuông là hình như thế nào Nhưng nếu cô cho trẻ được quan sát các hình vuông bằng bìa, bằng nhựa trong các bức tranh, sau đó cho trẻ gọi tên các hình đó, tìm được hình vuông trong nhóm có nhiều loại hình thì biểu tượng hình vuông sẽ đậm nét trong trẻ Được nghe cô nói, xem cô làm mẫu trẻ sẽ dễ dàng thực hiện các thao tác nhưng biểu tượng chỉ trở thành bền vững khi trẻ được trực tiếp thực hiện các hoạt động và rút ra nhận xét Vì vậy sau khi nhận biết, gọi tên và tìm hình vuông cô cho trẻ dùng các que tính xếp thành hình vuông, đếm số que tính và so sánh chiều dài các quie tính trẻ

sẽ có nhận thức đầy đủ về hình vuông: cả về hình dạng và tính chất đặc trưng:

“Hình vuông được xếp lằng 4 que tính dài bằng nhau” Khi đó trẻ có thể so sánh được sự giống và khác nhau giữa hình vuông với hình chữ nhật, hình tam giác qua dấu hiệu đặc trưng của đường bao

Nguyên tắc trực quan rất quan trọng trong việc hình thành các biểu tượng ban đầu về toán Nhờ có đồ dùng trực quan, các khái niệm toán được hình là trở nên dễ hiểu đối với trẻ và làm trẻ chú ý tới phần quan trọng chủ yếu của vấn đề cần linh hội

Tuy nhiên cần phải biết được mối quan hệ đúng đắn giữa trực quan và trừu tượng, giữa cụ thể và tổng quát Khi trẻ lớn dần cô phải giảm bớt đồ dùng trực quan Không nên đề đồ dùng trực quan lấn át sự phát triển từ duy của trẻ Vì vậy khi hình thành biểu tượng ban đầu về toán phải có đồ dùng trực quan cụ thể, gần

gũi với trẻ nhưng phải thay đổi theo lứa tuổi, nội dung bài giảng và mối tương quan nhận thức giữa cụ thể và trừu tượng

Cần sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và hợp lý các loại đồ dùng trực quan khi giảng dạy Phối hợp chặt chẽ giữa lời hướng dẫn, vật mẫu và hành động mẫu của

cô giáo khi sử dụng đồ dùng trực quan Tạo ra các hoạt động, giúp trẻ được trực tiếp sử dụng các đồ dùng học tập để hình thành biểu tượng

1.2.5 Nguyên tắc dạy học có mở rộng

Thực hiện nguyên tắc dạy học có mở rộng nhằm phát triển nhân cách cho trẻ, phù hợp với quan niệm cho rằng quá trình nhận thức của trẻ chính là quá trình phát triển Sự mở rộng nhận thức của trẻ không chỉ dừng lại ở các biểu tượng toán học mà thể hiện ở cả các mối tương quan khác

Trẻ em tiếp nhận các kiến thức trong quá trình học tập nhưng việc giảng dạy không chỉ dừng ở mức độ chuyển kiến thức từ đầu người lớn sang đầu trẻ em mà phải tạo cơ hội để chính bản thân trẻ chủ động suy nghĩ, nhận biết các mối tương quan xác định trong cuộc sống cũng như trong quá trình làm quen với toán Nội dung kiến thức, kỹ năng mà trẻ tiếp thu được mở rộng dần và đồng thời với sự phát triển các năng lực quan sát, so sánh, suy luận ở mỗi cá nhân sau mỗi bài học hoặc sau một hệ thống các bài học các biểu tượng về toán như: số đếm, hình dạng, kích thước, không gian được hình thành, sự phát triển trí tuệ của trẻ tăng dần Các mối liên hệ và sự tương quan mới giữa các sự vật, hiện tượng được mở ra

Ví dụ: Sau khi học biểu tượng về kích thước, trong buổi chơi trẻ phát hiện ra:

ô tô tải to hơn ô tô tắc xi hay trong 3 con vật nuôi trong rừng là voi, hổ, sóc thì con voi to nhất, con hổ nhỏ hơn còn con sóc nhỏ nhất

Hoặc khi đi dạo trẻ thấy cây bạch đàn thì mọc thẳng, cao, không có tán, lá dài và nhỏ còn cây bằng lăng thấp, tán rộng, lá tròn và to

Mỗi biểu tượng toán hình thành thường đồng thời với việc phát triển cho trẻ một vốn ngôn ngữ, vì vậy ngoài việc dạy cho trẻ biết diễn đạt đúng, biết chuẩn

bị những câu trả lời, cô giáo cần chạy trẻ biết lắng nghe câu trả lời của bạn để bổ sung những điều cần thiết, đính chính, sửa sai những câu trả lời chưa đúng của bạn

1.3 Nội dung chương trình hình thành các biểu tượng về định hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo

1.3.1 Lớp 3 - 4 tuổi (Mẫu giáo bé)

Hệ toạ độ cảm giác là hệ toạ độ đầu tiên mà trẻ nhỏ sử dụng để định hướng trong không gian, đây là hệ toạ độ dựa theo các chiếu của cơ thể, chúng được hình thành ở trẻ ba tuổi dựa trên những hiểu biết của trẻ về sự sắp đặt của các bộ phận cơ thể của bản thân trẻ Vì vậy nhiệm vụ đầu tiên để hình thành sự định hướng trong không gian cho trẻ là dạy trẻ phân biệt , nhận biết và nắm được vị trí sắp đặt của các bộ phận cơ thể trẻ, như: đầu, tay phải, tay trái, mặt, lưng Trên cơ sở những kiến thức về sự sắp đặt của các bộ phận cơ thể trẻ mà trẻ xác định các hướng từ trẻ trên cơ sở thiết lập các mối liên hệ như : phía có đầu là phía trên, phía có chân là phía dưới, tay phải là phía phải Vì vậy ở lứa tuổi mẫu giáo bé giáo viên cần dạy trẻ dựa vào các mối liên hệ đó đó để xác định các hướng không gian chính khi trẻ lấy mình làm chuẩn, như: phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau

Để trẻ có thể dễ dàng xác định các hướng phía phải - phía trái của trẻ, cần dạy trẻ phân biệt được tay phải và tay trái của bản thân trẻ, đó là cơ sở để trẻ sẽ học cách phân biệt phía phải và phía trái của trẻ bằng cách thiết lập các mối liên

hệ, như: phía có tay phải là phía phải, phía có tay trái là phía trái của trẻ

Với mục đích giúp trẻ dễ dàng thực hiện các nhiệm vụ khác nhau trên mặt phẳng, như: trên mặt bằng, tấm bài, tờ giấy, giáo viên cần hình thành cho trẻ những kĩ năng đầu tiên định hướng trên mặt phẳng với các vị trí: ở trên, ở dưới,

ở bên phải, ở bên trái

Như vậy nội dung dạy trẻ 3 - 4 tuổi định hướng trong không gian bao gồm:

- Dạy trẻ phân biệt, nhận biết, nắm được tên gọi và vị trí sắp đặt của các bộ phận của cơ thể trẻ

- Dạy trẻ xác định tay phải và tay trái của bản thân trẻ

- Dạy trẻ xác định các hướng: phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau khi trẻ lấy mình làm chuẩn

- Dạy trẻ bước đầu biết định hướng trên mặt phẳng

1.3.2 Lớp 4 - 5 tuổi (Mẫu giáo nhỡ)

Trẻ lứa tuổi mẫu giáo nhỡ đã phân biệt được các hướng không gian như phía trên phía dưới, phía trước - phía sau của bản thân trẻ Trẻ đã có khả năng đánh giá bằng mắt vị trí của các vật ở gần trẻ, tuy nhiên vùng không gian mà trẻ định hướng còn rất hẹp Vì vậy khi trẻ học ở lớp mẫu giáo nhỡ giáo viên cần tiếp tục phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng không gian theo các hướng trên khi trẻ lấy mình làm chuẩn, trên cơ sở đó mở rộng dân không gian định hướng cho trẻ

Để phát triển sự định hướng trong không gian cho trẻ, giáo viên không chỉ tiếp tục cho trẻ luyện tập xác định vị trí của các đối tượng khác nhau trong không gian với chuẩn là bản thân trẻ, mà còn tiến đến dạy trẻ xác định các hướng khôn gian cơ bản: phía trên ở phía dưới, phía trước - phía sau với chuẩn

là một người khác, trên cơ sở đó luyện tập cho trẻ xác định vị trí của các đối tượng khác nhau trong không gian so với người khác

Trẻ lứa tuổi 4 - 5 tuổi thường khó khăn khi xác định phía phải và phía trái của bản thân trẻ, vì vậy giáo viên cần tiếp tục dạy trẻ xác định hai hướng không gian này dựa trên những kiến thức của trẻ về sự sắp đặt của các bộ phận cơ thể với hai phần bên phải và bên trái, như: tay phải, tay trái, chân phải, chân trái, tai, mắt phải, tai, mắt trái

Trẻ lứa tuổi này cần tiếp tục được luyện tập định hướng trên mặt phẳng (trong không gian hai chiều), dạy trẻ xác định các vị trí khác nhau trên mặt phẳng như: ở trên-ở giữa-ở dưới, ở bên phải - ở giữa - ở bên trái Ngoài ra để trẻ

dễ dàng thực hiện sự di chuyển trong không gian trong quá trình tham gia các hoạt động khác nhau, giáo viên cần bước đầu hình thành cho trẻ kĩ năng di chuyển theo hướng cần thiết

Như vậy nội dung dạy trẻ mẫu giáo nhỡ 4-5 tuổi định hướng trong không gian bao gồm:

- Củng cố và phát triển kĩ năng xác định các hướng không gian như: phía trên, phía dưới, phía trước - phía sau của bản thân trẻ

- Dạy trẻ xác định phía phải ở phía trái của bản thân trẻ

- Dạy trẻ xác định các hướng phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau của bạn khác

- Dạy trẻ định hướng trên mặt phẳng và định hướng khi di chuyển

1.3.3 Lớp 5 - 6 tuổi (Mẫu giáo lớn)

Trẻ mẫu giáo lớn đã có khả năng xác định các hướng không gian cơ bản như: phía trên ý phía dưới, phía trước - phía sau, phía phải - phía trái của bản thân trẻ, không gian định hướng đã được mở rộng hơn Tuy nhiên giáo viên cần tác động

để tiếp tục phát triển cho trẻ khả năng xác định vị trí của những đối tượng xung quanh so với trẻ và vị trí của bản thân trẻ giữa những đối tượng xung quanh, mở rộng hơn nữa không gian định hướng cho trẻ

Trẻ 5 - 6 tuổi còn có khả năng xác định các hướng không gian cơ bản như: phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau của bạn khác Một mặt, giáo viên cần tiếp tục phát triển hơn nữa khả năng này của trẻ, mặt khác cần dạy trẻ xác định phía phải - phía trái của bạn khác dựa trên sự xác định tay phải và tay trái của bạn đó

Đến cuối lớp mẫu giáo lớn giáo viên cần chú ý dạy trẻ học cách xác định vị trí đồ vật so với đồ vật khác nhằm hình thành cho trẻ kĩ năng xác định và diễn đạt bằng lời nói mối quan hệ không gian giữa các vật Điều đó có tác dụng giúp trẻ dễ dàng thực hiện sự định hướng trong không gian với việc sử dụng hệ toạ độ

tự do mà chuẩn là vật bất kì

Trong thời gian trẻ học ở lớp mẫu giáo lớn giáo viên cần tiếp tục phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trên mặt phẳng như: tờ giấy, bảng, tấm bìa, trang sách Với việc xác định một cách chi tiết hơn các vị trí trên mặt phẳng như: góc trên bên phải, góc trên bên trái, góc dưới bên phải, gốc dưới bên trái Tiếp tục dạy trẻ định hướng và thay đổi hướng khi di chuyển

Tóm lại nội dung dạy trẻ 5 - 6 tuổi định hướng trong không gian bao gồm:

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trong không gian khi trẻ lấy mình và hại khác làm chuẩn

- Dạy trẻ xác định các hướng phía phải ở phía trái của bạn khác Dạy trẻ xác định mối quan hệ không gian giữa các vật

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trên một phẳng và định hướng khi di chuyển

1.4 Phương háp hình thành các biểu tượng về định hướng không gian

của trẻ mẫu giáo

1.4.1 Hướng dẫn trẻ 3 - 4 tuổi (Mẫu giáo bé)

1.4.1.1 Dạy trẻ định hướng trên cơ thể mình

Việc dạy trẻ định hướng trong không gian cần bắt đầu bằng việc dạy trẻ định hướng trên cơ thể mình, đó là cơ sở để phát triển các biểu tượng về không gian ở trẻ Vì vậy mà ngay từ lớp mẫu giáo bé, trẻ cần nhận biết và nắm được tên gọi cũng như sự sắp đặt của các bộ phận cơ thể mình một cách chính xác, để dựa vào những hiểu biết đó của trẻ mà giáo viên tiến hành làm quen trẻ với các hướng không gian

Vào đầu năm học, giáo viên cần tìm hiểu xem trẻ có nắm được tên gọi và vị trí sắp đặt của các bộ phận cơ thể mình không Việc dạy trẻ định hướng trên cơ thể trẻ không chỉ diễn ra trên các tiết học mà chủ yếu diễn ra trong cuộc sống hàng ngày của trẻ trong thời gian tắm rửa, qua các trò chơi vận động, xây dựng

và các hoạt động khác như: tạo hình, âm nhạc, thể dục

Để giúp trẻ định hướng trên cơ thể người, giáo viên nên tổ chức cho trẻ chơi các trò chơi học tập với búp bê như “Tắm cho búp bê ”, “Mặc cho búp bê ” Điểu quan trọng là trong quá trình chơi, giáo viên không chỉ hướng sự chú ý của trẻ tới các thao tác và hành động chơi với búp bê, mà tới sự nhận biết và gọi tên các bộ phận của cơ thể, như: “Đây là đầu của búp bê, đầu ở phía trên, ta chải tóc cho búp bê, rửa mặt cho em, đây là ngực của em, ngực ở phía trước ta lau ngực cho em đi, đây là lưng của em, lưng ở phía sau, ta lau lưng cho em nào ” Việc làm quen trẻ với các bộ phận của cơ thể trẻ không chỉ diễn ra qua các trò chơi học tập mà chủ yếu diễn ra trong cuộc sống hàng ngày của trẻ, trong thời gian lau rửa hay mặc quần áo cho trẻ giáo viên cần trò chuyện với trẻ, dạy trẻ nắm tên gọi các bộ phận của cơ thể “Cháu lau mắt, má, mũi, tai, lau cằm, trán, đội mũ lên đầu, quàng khăn vào cổ”, quan trọng hơn là giáo viên cần tác động để trẻ tự gọi tên của các bộ phận cơ thể đó

1.4.1.2 Dạy trẻ phân biệt tay phải, tay trái của trẻ

Trên các tiết học toán, giáo viên cần dựa trên những kiến thức của trẻ về vị trí của các bộ phận cơ thể trẻ để dạy trẻ phân biệt các hướng trên trẻ như: đầu-ở trên, chân-ở dưới, ngực-ở trước, lưng-ở sau, tay phải-ở bên phải, tay trái-ở bên trái Trẻ nhỏ đặc biệt khó khăn khi phân biệt tay phải và tay trái, cho nên việc dạy

lẻ phân biệt chúng cắn gắn liền với chức năng và các thao tác đặc trưng của hai tay, như: tay phải là tay cầm chìa khi ăn, cầm bàn chải khi đánh răng, cắm bút khi viết, tay phải là tay giữ bát khi ăn, giữ tờ giấy khi vẽ và cầm cốc khi đánh răng Giáo viên nên cho trẻ thực hiện các thao tác với hai tay mô tả các hành động trên nhằm giúp trẻ định vị rõ ràng hơn tay phải và tay trái của bản thân trẻ Việc cho trẻ thực hành luyện tập phân biệt tay phải, tay trái với các bài tập đa dạng, ví dụ: giơ tay theo chức năng đặc trưng của tay, giơ tay theo tên gọi, thực hiện các nhiệm vụ khác nhau với hai tay “Tay phải cầm hình tròn, tay trái con cầm hình vuông”

Trên các tiết học toán, giáo viên cần tiến hành các bài luyện tập với từng nhóm trẻ hoặc với cả lớp trẻ nhằm dạy trẻ định hướng trên cơ thể mình Khi tiến hành dạy trẻ, giáo viên không nên bố trí trẻ ngồi đối diện nhau, ngổi thành vòng tròn hay hình chữ u, bởi với cách bố trí trẻ như vậy tính đồng nhất trong sự tri giác các mối quan hệ không gian bị phá vỡ Tuy nhiên, khi trẻ đã có những kiến thức nhất định giáo viên có thể bố trí trẻ theo các cách khác nhau nhằm củng cố

và nâng cao kĩ năng định hướng của trẻ

Trên các tiết học toá, tạo hình, âm nhạc, thể dục, giáo viên cần giao nhiệm

vụ cho trẻ thực hiện các thao tác khác nhau với tay phải, tay trái, chân phải, chân trái, như: tay phải cháu cầm hình vuông và tay trái cắm hình tròn, chân phải bước lên phái trước, chân trái để nguyên vị trí cũ nhằm giúp trẻ ứng dụng những kiến thức về các bộ phận cơ thể ở phần bên phải và bên trái của cơ thể vào việc thực hiện các hoạt động khác nhau ở trường mầm non

1.4.1.3 Dạy trẻ định hướng phía trên phia dưới, phía trước phía sau của trẻ

Dựa trên những kiến thức và kĩ năng mà trẻ đã có, giáo viên dạy trẻ phân biệt và nắm tên gọi của các cặp phương hướng khi trẻ lấy mình làm chuẩn, như: phía trên- phía dưới, phía trước-phía sau

Việc dạy trẻ định hướng trong không gian khi trẻ lấy mình làm chuẩn có thể tiến hành trên các tiết học toán hay qua các trò chơi học tập Ban đầu trẻ học xác định phía trên-phía dưới của trẻ, tiếp theo là phía trước-phía sau Việc dạy trẻ Xác định các hướng khi trẻ lấy mình làm chuẩn cẩn gắn với những kiến thức về

vị trí của các bộ phận cơ thể trẻ, như: phía trên - có đầu, phía dưới chân, phía trước ngực, phía sau lưng

Khi trẻ đã nắm được các hướng không gian, cẩn tổ chức cho trẻ thực hành luyện tập định hướng các hướng không gian của trẻ bằng các bài tập đa dạng và phức tạp dần như: số lượng các hướng không gian trẻ cần định hướng cùng lúc tăng dần, không gian trẻ định hướng mở rộng dần, số lượng dấu hiệu lực có hướng đồng thời tăng dần Có thể sử dụng các trò chơi để cho trẻ luyện tập như:

“Ném vật”, “Lăn bóng” về phía cô yêu cầu Trong quá trình dạy trẻ, giáo viên cần tổ chức cho trẻ thực hành xác định vị trí của các đối tượng khác nhau khi trẻ lấy mình làm chuẩn và thực hiện các động tác khác nhau đòi hỏi trẻ cần xác định các hướng không gian của trẻ, như: cúi người, giơ tay, chân, đặt đồ vật về các phiá trên, phía sau, phía trước

1.4.1.4 Dạy trẻ định hướng trên mặt phẳng

Ở lứa tuổi mẫu giáo bé, bước đầu trẻ đã có những kĩ năng định hướng trên mặt phẳng tờ giấy, bảng…Dạy trẻ nội dung này được thực hiện trên các hoạt động học có chủ đích hay trong các hoạt động khác của trẻ như: tạo hình

Trình tự dạy như sau:

- Dạy trẻ xác định các vị trí khác nhau trên mặt phẳng, cụ thể: ở trên, ở dưới, cạnh bên phải, cạnh bên trái của tờ giấy

- Cho trẻ xác định vị trí của các vật được xếp trên mặt phẳng, ví dụ: bông hoa giữa tấm bìa, hình tròn ở phần bên trái của tấm bìa, hình vuông ở phần bên phải tấm bìa

- Cho trẻ thực hiện một số nhiệm vụ khác nhau như: xếp một số đồ vật nào

đó ở bên trên hay ở bên dưới, xếp ở bên trái hay bên phải của mặt phẳng ban đầu

là theo hành động mẫu của cô, sau đó là theo lời yêu cầu, Sau khi thực hiện xong nhiệm vụ, trẻ cần diễn đạt bằng lời nói vị trí của các vật trên mặt phẳng

Trong quá trình dạy trẻ mẫu giáo 3 - 4 tuổi định hướng trong không gian giáo viên cần chú ý tới việc trang bị vốn từ về không gian và định hướng trong không gian cho trẻ, giúp trẻ độc lập, tích cực diễn đạt bằng lời các mối quan hệ không gian Điều đó có tác dụng hình thành cho trẻ những kiến thức khái quát

về các mối quan hệ không gian, nâng sự phản ánh không gian và định hướng trong không gian của trẻ lên mức độ cao hơn

1.4.2 Hướng dẫn trẻ 4 - 5tuổi (Mẫu giáo nhỡ )

1.4.2.1 Dạy trẻ xác định phía phải, phía trái của trẻ

Dạy trẻ xác định phía phải, phía trái của trẻ được tiến hành như sau:

+ Đầu tiên giáo viên cần cho trẻ xác định tay phải, tay trái của trẻ Trên cơ sở

đó cho trẻ xác định các bộ phận cơ thể trẻ ở phần bên trái và bên phải trẻ, như: tai , mắt, má phải và trái, chân phải, chân trái Từ đó cho trẻ thực hiện các động tác với các bộ phận cơ thể như: vẫy tay phải, vẫy tay trái, dậm chân phải, dậm chân trái

+ Tiếp theo, giáo viên cho trẻ thiết lập mối liên hệ giữa các bộ phận cơ thể ở phần bên phải và bên trái trẻ với phiá phải và phía trái của trẻ, như: phía phải-phía bên tay phải, chân phải, phía trái - phía bên tay trái, chân trái Nhờ vậy, trẻ phân biệt được phía phải và phía trái của trẻ

+ Cho trẻ luyện tập xác định vị trí của những đồ vật ở vùng không gian phía phải và phía trái của trẻ bằng các bài luyện tập xác định vị trí của những đồ vật ở gần trẻ, sau đó ở phạm vi xa trẻ hơn

1.4.2.2 Dạy trẻ xác định các hướng phía trên phía dưới , phía trước phía sau của người khác

Dạy trẻ định hướng trong không gian khi trẻ lấy người khác làm chuẩn được

tiến hành như sau:

- Trước tiên giáo viên cần dạy trẻ định hướng các bộ phận trên người khác như: đầu, ngực, lưng, tay, chân của người được làm chuẩn

- Dạy trẻ dựa vào vị trí sắp đặt của các bộ phận trên cơ thể người khác để xác định các hướng không gian từ người đó bằng cách thiết lập mối liên hệ, như: phía trên đầu bạn là phía trên của bạn, phía dưới chân bạn là phía dưới của bạn, phía có ngực của bạn là phía trước của bạn, phía có lưng của bạn là phía sau của bạn

- Dựa trên những kiến thức của trẻ, giáo viên tổ chức cho trẻ luyện tập xác định vị trí của các đồ vật và luyện tập sắp đặt các đồ vật theo các hướng khác nhau khi trẻ lấy người khác làm chuẩn với hệ thống các bài tập, trò chơi phức tạp dần, như: bài tập xác định vị trí của các đồ vật so với người khác

Ví dụ: “Phía trước (phía sau, phía trên, phía dưới) của bạn Mai có cái gì? Bài luyện tập sắp đặt các đồ vật theo các hướng khác nhau của người khác

Ví dụ: Hãy đặt con gấu ở phía trước bạn Mai, đặt búp bê ở phía sau bạn Mai Khi trẻ đã nắm được biện pháp xác định các hướng trong không gian khi lấy mình hoặc bạn khác làm chuẩn, giáo viên cần giúp trẻ hiểu được tính tương đối của việc định hướng này Với mục đích đó giáo viên cần cho trẻ thay đổi vị trí của mình, như: quay phải, quay trái Sau đó trẻ phải xác định lại vị trí sắp đặt của các đổ vật so với trẻ, qua đó trẻ sẽ thấy sự thay đổi vị trí của người định hướng sẽ dẫn tới sự thay đổi hướng sắp đặt của các đồ vật so với người đó

Ví dụ: lúc trước thì ô tô ở phía trước của trẻ, sau khi trẻ quay sang phải thì

nó lại đặt ở phía bên trái của trẻ

Việc phát hiện sự thay đổi hướng sắp đặt của các đồ vật so với trẻ lúc trước

và hiện nay như vậy giúp trẻ nắm được tính tương đối của các hướng không gian Các bài luyện tập, trò chơi gắn liền với sự chuyển dịch của trẻ đem lại hiệu quả to lớn trong việc giúp trẻ hiểu được tính tương đối của sự định hướng trong không gian

Đặc biệt, trong quá trình dạy trẻ, giáo viên cần hướng dẫn trẻ diễn đạt chính xác bằng lời vị trí sắp đặt của các vật trong không gian, như: búp bê ở bên phải của cháu, ngôi nhà ở phía sau bạn Mai Trên thực tiễn vốn từ về không gian của trẻ còn ít, trẻ nhỏ thường sử dụng những cử chỉ, điệu bộ và các từ như: đằng kia,

ở đây, ở trên trần nhà, dưới sàn nhà, để mô tả vị trí sắp đặt của các đồ vật Vì vậy, trong quá trình dạy trẻ,giáo viên cần chú ý dùng từ một cách chính xác, không nên thay các từ diễn đạt các hướng không gian bằng sự định hướng vào

đồ vật, như: nhìn lên phía trên trần nhà, hay phía cửa ra vào Giáo viên cần chú ý làm giàu vốn từ cho trẻ, dạy trẻ diễn đạt mạch lạc bằng lời các mối quan hệ không gian và tạo điều kiện để trẻ tích cực sử dụng các thuật ngữ về không gian

và sự định hướng trong không gian vào trong lời nói của mình

1.4.2.3 Dạy trẻ định hướng khi di chuyển và biết di chuyển theo hướng cần thiết

Ở lớp mẫu giáo nhỡ 4-5 tuổi, giáo viên nên chú ý dạy trẻ định hướng khi di chuyển, biết di chuyển theo hướng cần thiết Việc dạy này có thể tiến hành thông qua các trò chơi học tập, các bài luyện tập với các nhiệm vụ từ đơn giản đến phức tạp diễn ra qua các hoạt động khác nhau trong trường mầm non như: thể dục, âm nhạc vào cuộc sống hàng ngày của trẻ Trình tự dạy như sau:

- Giáo viên đặt cho trẻ nhiệm vụ mà để thực hiện chúng, trẻ cần phải di chuyển trong không gian, ví dụ: đi lấy cho cô quả bóng

- Cho trẻ tự lựa chọn mục đích di chuyển, ví dụ: nếu đi về phía trước thì cháu lấy được cái ô tô, đi về phía sau thì cháu lấy được con gấu, vậy cháu thích lấy cái gì?(thích lấy ô tô)

- Cho trẻ xác định hướng cần di chuyển để đạt mục đích, như: để lấy quả bóng (ô tô) thì cháu cần đi về phía nào? (phải đi về phía trước)

- Cho trẻ thực hiện sự di chuyển về hướng đã chọn, như: cháu đi về phía trước để lấy quả bóng Sau khi thực hiện xong nhiệm vụ chơi, trẻ cần biết mô tả lại việc trẻ thực hiện nhiệm vụ chơi đó như thế nào

Dạy trẻ định hướng trong không gian cần kết hợp với việc cho trẻ luyện tập

so sánh số lượng các nhóm vật, rèn kĩ năng đếm, so sánh kích thước và nhận biết

hình dạng của các vật, qua đó giáo viên phát triển ở trẻ kĩ năng định hướng cùng lúc nhiều dấu hiệu của sự vật, hiện tượng mà trẻ tri giác được

1.4.2.4 Dạy trẻ định hướng trên mặt phẳng

Dạy trẻ nội dung này được thực hiện trên các hoạt động học có chủ đích hay trong các hoạt động khác của trẻ như: tạo hình, thể dục, khám phá khoa học

- Ban đầu cần dạy trẻ xác định các vị trí khác nhau trên mặt phẳng, như: đầu

là ở bên trên, ở bên dưới, ở bên phải, ở bên trái của tờ giấy

- Tiếp theo cho trẻ ngắm nhìn các vật được sắp đặt trên mặt phẳng và cho trẻ xác định vị trí của các vật được xếp trên đó, ví dụ: bông hoa ở giữa tấm bìa,hình tròn ở bên trái của tấm bìa, hình vuông ở bên phải tấm bìa

- Cho trẻ thực hiện một số nhiệm vụ khác nhau như: xếp một số đồ vật nắp

đó ở bên trên hay ở bên dưới, xếp ở bên trái hay bên phải của mặt phẳng Ban đầu trẻ xếp vật trên mặt phẳng theo mặt phẳng mẫu của cô, sau đó là theo lời yêu cầu.Sau khi thực hiện xong nhiệm vụ trẻ cần diễn đạt bằng lời nói vị trí của các vật trên mặt phẳng

Dạy trẻ định hướng trong không gian không chỉ được được tiến hành trên các hoạt động học toán, mà còn diễn ra trên các hoạt động học khác như: tạo hình, âm nhạc, thể dục trong trường mầm non

Sự định hướng trong không gian đóng một vai trò quan trọng,nó là một trong những thành phần không thể thiếu được trong bất kì hành động thực tiễn nào của con người Vì vậy việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng trong không gian không chỉ được tiến hành trên các tiết học toán, mà còn diễn ra trên các tiết học khác thì tạo hình, âm nhạc, thể dục Qua các hoạt động khác trong trường mầm non, ghi viên cần sử dụng linh hoạt các tình huống phong phú của cuộc sống để dạy định hướng trong không gian

Dựa trên cơ sở nhận biết chính cơ thể mình, tức là định hướng “chính mình”

từ đó trẻ biết định hướng “từ mình”(lấy chính mình làm gốc toạ độ) Ở lớp 3 - 4 tuổi trẻ đã biết gọi tên đúng xác định đúng vị trí của các đồ vật và các hướng phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau Ở lớp 4-5 tuổi có thể tiếp tục dạy trẻ biết gọi đúng tên, xác định được phía phải - phía trái của bản thân trẻ Trẻ phải biết xác định được vị trí của vật bất kỳ khi trẻ làm gốc tọa độ

Trên cơ sở định hướng “từ mình” cô dạy trẻ biết xác định phía trên-phía dưới, phía trước - phía sau của bạn khác

1.4.3 Hướng dẫn trẻ 5 - 6 tuổi (Mẫu giáo lớn)

Ở lớp mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi, giáo viên cần tiếp tục củng cố cho trẻ những kĩ năng định hướng trên cơ thể mình, trên người khác và các khách thể khác, đó là điều kiện quan trọng để trẻ thực hiện sự định hướng trong không gian khi trẻ lấy mình, người khác và vật khác làm chuẩn

Trẻ mẫu giáo cần nắm được biện pháp phân biệt các hướng khác nhau trên

cơ thể người, con vật và các đồ vật khác Việc dạy trẻ phân tích sơ đồ không gian của các đối tượng khác nhau cần diễn ra trong quá trình trẻ tri giác trực tiếp các đối tượng đó Tuy nhiên, một số vật xung quanh trở lại không có những đặc tính không gian rõ ràng, như: quả bóng, khối vuông nên trẻ rất khó khăn khi phân tích các đặc tính này ở các vật đó Vì vậy giáo viên không tiên sử dụng các vật này làm vật chuẩn để trẻ luyện tập xác định mối quan hệ không gian giữa các vật Việc bình thành ở trẻ kĩ năng phân tích sơ đồ không gian của các đối tượng khác nhau là rất cần thiết cho sự định hướng trong không gian khi trẻ lấy vật khác làm chuẩn và để trẻ hiểu mối quan hệ không gian giữa các vật Các kĩ năng này có thể được hình thành ở trẻ thông qua việc trẻ thực hiện các nhiệm vụ chơi trong các trò chơi học tập và các bài luyện tập

1.4.3.1 Dạy trẻ xác định phía phải- phía trái của người khác

Việc dạy trẻ xác định phía phải phía trái của người khác được tiến hành trên

cơ sở trẻ xác định tay phải và tay trái của người đó: phía phải của bạn là phía bên tay phải của bạn, phía trái của bạn là phía bên tay trái của bạn đó

Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi cần nắm được kĩ năng xác định phía phải-phía trái của bạn khác trên cơ sở xác định tay phải và tay trái của bạn đó: phía phải của bạn

là phía bên tay phải của bạn, phía trái của bạn là phía bên tay trái của bạn đó

Để hình thành kĩ năng này, ban đầu trẻ cần xác định tay phải và tay trái của người khác khi người đó đứng cùng hướng với trẻ, sau đó là đứng đối diện với trẻ và cuối cùng là ở các hướng bất kì Giáo viên cần yêu cầu trẻ bằng cách hình dung mình đứng vào vị trí và cùng hướng của người đó để xác định phía có tay phải và tay trái của mình để suy ra phía phải và phía trái của người làm chuẩn

Dựa trên những kiến thức và kĩ năng đã có ở trẻ, giáo viên tiến hành cho trẻ luyện tập định hướng trong không gian khi trẻ lấy mình, người khác và vật khác làm chuẩn Các nhiệm vụ dành cho trẻ mẫu giáo lớn 5-6 tuổi cần phức tạp hơn

so với các nhiệm vụ cho trẻ bé và nhỡ, như: không gian trẻ định hướng mở rộng hơn, tăng dân số hướng không gian mà trẻ cần định hướng, số lượng các dấu hiệu của đối tượng mà trẻ cần định hướng nhiều hơn

Ví dụ:

+ Cho trẻ xác định phía phải và phía trái của bạn có cái gì?

+ Cho trẻ xác định vị trí của các vật phía phải và phía trái của bạn “ Cửa ra vào phía nào của bạn, cửa sổ ở phía nào của bạn ”

+ Cho trẻ sắp đặt các vật ở phía phải và phía trái của bạn “Đặt sắc xô ở phía phải của Mai, quả bóng ở phía trái của Mai”, “Đặt 3 hình vuông ở phía phải bạn Lan, 4 hình chữ nhật ở phía trái của bạn, đặt 5 hình tam giác phía trước bạn” + Cho trẻ xác định vị trí của một đối tượng so với các bạn khác nhau trong lớp, ví dụ: búp bê ở phía trước bạn Mai, ở phía sau bạn Tuấn, ở phía phải bạn Lan

Ở mọi lúc, mọi nơi giáo viên cần sử dụng các tình huống thích hợp cho trẻ

sử dụng các từ chỉ vị trí trong không gian Giáo viên không nên sử dụng các từ không rõ phương hướng vào quá trình dạy trẻ như: đây, kia, đằng kia,…hay các

từ định hướng lên đồ vật như: phía trên trần nhà, phía dưới sàn nhà, phía cửa ra vào

1.4.3.2 Dạy trẻ định hướng khi di chuyển

Ở lớp mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi, trẻ cần tiếp tục học cách di chuyển theo hướng cần thiết và thay đổi hướng di chuyển trong thời gian đi, chạy Trên các tiết học, giáo viên cần giao cho trẻ thực hiện các nhiệm vụ di chuyển theo hướng cần thiết, giáo viên diễn đạt bằng lời chính xác hướng di chuyển cần thiết như: phía trước, phía sau, phía bên trái, Các bài luyện tập, các trò chơi học tập và trò chơi vận động đóng vai trò to lớn trong việc dạy trẻ như: trò chơi “ Tìm đồ vật ” Trẻ phải tích cực thực hiện nhiệm vụ chơi thông qua việc thực hiện các thao tác chơi, di chuyển theo hướng cần thiết, thay đổi hướng di chuyển Khi mới tổ chức cho trẻ chơi các trò chơi dạng này, diện tích chơi cần có sự hạn chế, cùng với sự tích luỹ kinh nghiệm ở trẻ thì diện tích chơi dần dần được mở rộng, số lượng các đồ vật cùng với những dấu hiệu của chúng mà trẻ cần định hướng

cũng tăng dần, số hướng mà trẻ cần xác định ngày càng nhiều hơn và hơn nữa trẻ phải biết diễn đạt bằng lời các hướng không gian theo một trật tự bất kì Trong quá trình tổ chức cho trẻ chơi, giáo viên cần yêu cầu trẻ lần lượt thực hiện các nhiệm vụ, thao tác chơi và giáo viên chỉ giao cho trẻ nhiệm vụ tiếp theo khi trẻ đã thực hiện sau nhiệm vụ trước đó

Trong quá trình dạy trẻ định hướng khi di chuyển, giáo viên cần dạy trẻ một

số luật lệ giao thông, hình thành cho trẻ một số kĩ năng định hướng theo các hướng bên phải và bên trái, như: đi bộ phải đi trên vỉa hè và đi ở bên phải, đi bằng xe cộ thì đi dưới lòng đường và đi ở phần đường bên phải

Trên các tiết học và các hoạt động khác của trẻ, giáo viên cần phát triển ở trẻ phản ứng nhanh nhẹn và chính xác trước tín hiệu âm thanh, đồng thời yêu cầu trẻ xác định hướng phát ra âm thanh, di chuyển về phía có tín hiệu âm thanh

và diễn đạt bằng lời các hướng mà trẻ đã xác định Việc dạy trẻ có thể tiến hành qua các trò chơi học tập như: “ Bạn ở phía nào của cháu”, “ Con vật kêu ở phía nào của cháu”, “ Bạn chốn ở phía nào”

1.4.3.3 Dạy trẻ xác định vị trí của vật này so với vật khác

Trẻ mẫu giáo lớn cần học cách xác định vị trí của vật này so với vật khác, học thiết lập mối quan hệ không gian giữa các vật, như: búp bê đứng giữa, bên phải búp bê là con chó, bên trái búp bê là ô tô Đồng thời trẻ học cách xác định

vị trí của mình giữa những vật xung quanh, như: cháu đứng trước bạn Lan, đứng giữa hai cái bàn, đứng sau cái ghế Việc dạy trẻ xác định mối quan hệ không gian giữa các vật diễn ra theo trình tự sau:

+ Ban đầu bằng phương pháp trực quan kết hợp với lời nói giáo viên cần chi cho trẻ thấy rõ các mối quan hệ không gian giữa các đồ vật, đồ chơi(ở phía trước, phía sau, ở giữa, ) và diễn đạt chúng một cách chính xác bằng lời

+ Sau đó giáo viên thay đổi vị trí của các đồ vật trong nhóm và trẻ phải xác định lại và diễn đạt bằng lời các mối quan hệ không gian giữa những đồ vật đó + Tiếp theo, trẻ phải tự tạo ra các tình huống tương ứng với những yêu cầu của có, ví dụ: trẻ phải xếp các con vật sao cho bên phải con chó là con mèo, bên trái con, chó là con trâu, phía trước con chó là con vịt, phía sau chó là gà trống Ban đầu trẻ của giáo viên, sau đó là theo lời yêu cầu của giáo viên Sau

khi xếp vật xếp theo mẫu của giáo viên, sau đó là theo lời yêu cầu củ xong, trẻ cần phản ánh bằng lời nói trẻ đã sắp đặt các vật như thế nào

- Cuối cùng, trẻ cần tìm kiếm những tình huống tương tự trong môi trường xung quanh như: Tìm nhóm đồ vật có sự sắp đặt giống nhóm đồ vật cô đặt trên bàn Việc sử dụng các trò chơi học tập như: “Cái gì thay đổi ”, “Dấu đồ chơi” rất

có tác dụng trong việc dạy trẻ xác định mối quan hệ không gian giữa các vật Ngoài ra có thể sử dụng tranh, ảnh, hay các cảnh sân khấu nhằm luyện tập cho trẻ xác định vị trí của từng đối tượng và mối quan hệ không gian giữa chúng, điều đó có tác dụng làm sáng tỏ ý nghĩa của các mối quan hệ không gian có liên quan tới các vật thể đó Giáo viên không được sử dụng các vật không có định tính không gian rõ ràng làm vật chuẩn như: quả bóng, sắc xô, cái cây vào việc dạy trẻ xác định vị trí của các vật khác nhau so với chúng

1.4.3.4 Dạy trẻ định hướng trên mặt phẳng

Việc dạy trẻ mẫu giáo lớn 5-6 tuổi định hướng trên mặt bảng, tờ giấy, tức là định hướng tốt trong không gian hai chiều, là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm chuẩn bị cho trẻ vào trường phổ thông với những kĩ năng định hướng ban đầu trên trang sách, vở, bảng Nhiệm vụ này được thực hiện trong suốt thời gian trẻ học ở trường mẫu giáo Nó được tiến hành trên các tiết học toán và trong các hoạt động phong phú của trẻ tại trường mầm non

Để định hướng được trên mặt phẳng trẻ cần có kĩ năng phân tích các vị trí trên mặt phẳng trị giác với mức độ ngày càng chi tiết hơn, như: ở giữa của bảng, canh bên phải, bên trái, góc trên bên phải, góc trên bên trái, Việc hình thành những kĩ năng này cho trẻ diễn ra theo trình tự sau:

+ Giáo viên cho trẻ xem mặt phẳng mẫu (tấm bìa, cái bảng, ) kết hợp dùng lời mô tả số lượng, hình dạng và đặc biệt là vị trí sắp đặt của các vật trên tấm bìa Ví dụ: ở bên trên có nhiều bông hoa, bên dưới có 1 cái lá, ở giữa tấm bìa có

2 cái nấm, Trẻ thực hành mô tả và tái tạo lại vị trí sắp đặt của các vật đó

+ Tiếp theo, trẻ thực hành sắp đặt các vật lên các vị trí khác nhau trên tấm bia của mình ban đầu theo mẫu và sau đó là theo yêu cầu của giáo viên Mặt phẳng mẫu sẽ được sử dụng để làm công cụ kiểm tra kết quả thực hiện công việc

của trẻ với các bài luyện tập này điều quan trọng là trẻ phải sử dụng những từ chính xác để mô tả vị trí sắp đặt của các vật trên tờ giấy, tấm bìa, sao cho các thao tác tuy tiện mà trẻ đã thực hiện được phản ánh vào trong lời nói của chính trẻ + Trẻ tìm kiếm một phần có sự sắp đặt các vật giống với mặt phẳng nâu giáo viên Phụ thuộc vào khả năng của trẻ mà giáo viên sử dụng mặt phẳng như sự sắp đặt các vật đơn giản hay phức tạp

Việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng trong không gian cần được tiến hà các tiết học toán nhằm trang bị cho trẻ những kiến thức cũng như những kỹ năngcần thiết cho việc định hướng trong không gian của trẻ, nhằm chính xác và hệ thống lại những kiến thức và kĩ năng mà trẻ thu được trong cuộc sống hàng ngày Các tiết học khác như: âm nhạc, tạo hình và thể dục, có khả năng to lớn trong việc rèn luyện và củng cố sự định hướng trong không gian của trẻ Ngoài ra giáo viên cần tạo điều kiện để trẻ được luyện tập định hướng trong không gian qua các hoạt động khác nhau trong trường mầm non

1.5 Cấu trúc của kế hoach tổ chức hoạt động học có chủ đích hình thành các biểu tượng toán cho trẻ mầm non

+ Trẻ

4 Nội dung tích hợp

5 Tổ chức họat động trước tiết học

III Tổ chức hoạt động

Nội dung Hoạt động của giáo viên Hoạt động của trẻ

II Hình thành các biểu tượng toán học mới

*HĐ 2(Tên hoạt động)

*HĐ 3(Tên hoạt động)

IV Kinh nghiệm

CHƯƠNG II:

XÂY DỰNG MỘT SỐ KẾ HOẠCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC

CÓ CHỦ ĐÍCH HÌNH THÀNH CÁC BIỂU TƯỢNG TOÁN

VỀ ĐỊNH HƯỚNG TRONG KHÔNG GIAN CHO TRẺ MẪU GIÁO

2.1 Một số hoạt đông bổ trợ quá trình hình thành các biểu tượng về định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo

+ Yêu cầu hoạt động:

- Tay phải đâu?

- Tay phải chọn hình vuông giơ cao

- Giấu hình - giấu hình

- Giấu hình phía trước

+ Trẻ đàm thoại với cô về bộ đồ dùng

+ Trẻ tham gia hoạt động:

- Tay phải đây (trẻ giơ cao tay phải) -Trẻ dùng tay phải chọn hình vuông giơ lên cao

- Giấu đâu - giấu đâu?

- Trẻ giấu hình ra phía sau trước

- Giấu hình phía trên(trên đầu)

(Các hình khác cho trẻ chơi tương tự)

- Giấu đâu - giấu đâu?

- Trẻ giấu hình ra phía sau bụng

- Giấu đâu - giấu đâu?

- Trẻ bỏ hình vào rổ đồ chơi của mình

- Hình gì - hình gì?

- Trẻ tìm, lấy hình tam giác giơ lên

- Giấu đầu - giấu đâu?

- Trẻ giấu hình lên phía trên đầu

“Ve vẻ vè ve Hãy nghe cô đố Cái đầu cái chân Cái gì phía trên, cái gì phía dưới ?”

(kết hợp cử chỉ, điệu bộ)

Cô mời các bạn tổ “ Hoa Sen ” giải đố Cô:

“Ve vẻ vè ve hãy nghe cho kỹ cái ngực cái lưng

+ Trẻ chia nhóm theo yêu cầu và giải đố theo cô

- “Ve vẻ vè ve Hãy nghe con giải Cái đầu cái chân Cái đầu phía trên, cái chân phía dưới” (kết hợp cử chỉ, điệu bộ)

“Ve vẻ vè ve hãy nghe con giải cúi ngực cái lưng