Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho học sinh lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http //www lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN VĂN XUYẾN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG P[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN VĂN XUYẾN

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2016

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN VĂN XUYẾN

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: LL VÀ PP DẠY HỌC VĂN- TIẾNG VIỆT

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thu Thủy

THÁI NGUYÊN - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luâ ̣n văn “Rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho

riêng tôi, hoàn toàn không sao chép của bất cứ ai Các kết quả của đề tài là trung thực và chưa được công bố ở các công trình khác

Nội dung của luận văn có sử dụng tài liê ̣u, thông tin được đăng tải trên các

tác phẩm, ta ̣p chí, các trang web theo danh mu ̣c tài liệu tham khảo của luâ ̣n văn

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiê ̣m

Ta ́ c giả luâ ̣n văn

Trần Văn Xuyến

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian học tập khóa học Thạc sĩ tại trường ĐHSP Thái Nguyên, tôi luôn nhận được sự quan tâm, chỉ bảo tận tình của các thầy giáo, cô giáo Hoàn thành luận văn thạc sĩ khoa học này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, khoa sau đại học, khoa Ngữ văn; các thầy giáo, cô giáo đã tận tâm giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu Đặc

biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Thu Thủy đã hết lòng

giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình xây dựng đề cương, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các đồng chí lãnh đạo Trường Trung học phổ thông Lý Nhân huyện Lý Nhân tỉnh Hà Nam, các đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc trao đổi, chuẩn bị tư liệu, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Ta ́ c giả luâ ̣n văn

Trần Văn Xuyến

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Giả thuyết khoa học 7

7 Đóng góp của đề tài 8

8 Cấu trúc đề tài 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 Cơ sở lí luận 9

1.1.1 Văn nghị luận và kĩ năng viết đoạn văn nghị luận 9

1.1.2 Hoạt động rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận 17

1.1.3 Khả năng trí tuệ và nhu cầu phát triển năng lực của HS lớp 10 THPT 24

1.2 Cơ sở thực tiễn 26

1.2.1 Thực trạng về tài liệu dạy học rèn luyện kỹ năng viết đoan văn nghị luận cho HS lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực 26

1.2.2 Thực trạng hoạt động rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận của HS lớp 10 hiện nay 28

1.2.3 Thực trạng rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận của HS lớp 10 hiện nay 29

Chương 2: HỆ THỐNG BÀI TẬP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 34

2.1 Một số yêu cầu rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho học sinh

lớp 10 34

2.1.1 Yêu cầu về mục tiêu dạy học 34

2.1.2 Yêu cầu về nội dung rèn luyện 35

2.1.3 Yêu cầu đối với hoạt động rèn luyện 39

2.1.4 Yêu cầu về kiểm tra, đánh giá 40

2.2 Hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho HS lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực 41

2.2.1 Bài tập nhận diện 41

2.2.2 Bài tập phát hiện lỗi và nêu cách sửa cho đoạn văn 46

2.2.3 Bài tập tạo lập 53

2.3 Phương hướng vận dụng bài tập rèn luyện kĩ năng dựng đoạn văn 58

2.3.1 Các hình thức rèn luyện kĩ năng xây dựng đoạn văn nghị luận 59

2.3.2 Cách thức rèn luyện kỹ năng viết đoạn văn nghị luận ở lớp 10 THPT 60

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 67

3.1 Mục đích thực nghiệm 67

3.2 Phương pháp thực nghiệm 67

3.3 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 67

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 67

3.3.2 Địa bàn thực nghiệm 68

3.4 Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm 68

3.4.1 Nội dung thực nghiệm 68

3.4.2 Cách thức tiến hành thực nghiệm 69

3.5 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm 81

3.5.1 Phân tích kết quả thực nghiệm 81

3.5.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 82

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong hệ thống ngôn ngữ, đoạn văn là một đơn vị có ý nghĩa rất quan trọng Chính vì thế để nâng cao năng lực sử dụng ngôn ngữ trong học tập và giao tiếp hàng ngày, học sinh rất cần được rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn Dạy học làm văn thực chất chính là cung cấp cho học sinh những kĩ năng để giao tiếp, lĩnh hội và tạo lập văn bản Trong quá trình giảng dạy văn nghị luận hiện nay, việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho học sinh lóp 10 theo định hướng phát triển năng lực là một nhiệm vụ cần được giáo viên quan tâm

và hướng tới

1.2 Văn nghị luận có một vị trí quan trọng trong chương trình và SGK môn Ngữ văn THPT Việc học làm văn nghị luận là một công việc, một yêu cầu rất trọng yếu của việc học văn trong nhà trường Bởi văn nghị luận có thể thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nó là vũ khí khoa học và vũ khí tư tưởng sắc bén, giúp cho con người nhận thức đúng đắn các lĩnh vực của đời sống xã hội và hướng dẫn, thúc đẩy hoạt động thực tiễn của con người Văn nghị luận giúp HS biết vận dụng tổng hợp các tri thức đã học được từ tự nhiên đến xã hội, rèn luyện khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ, khả năng tư duy lôgic khoa học, có năng lực đánh giá… góp phần tích cực vào việc phát triển hoàn thiện nhân cách con người Tuy nhiên, hiện nay, nội dung và phương pháp dạy học VNL vẫn nặng về lý thuyết, thiên về truyền thụ kiến thức chưa chú trọng nhiều đến việc rèn kĩ năng, phát triển năng lực viết đoạn văn cho HS

1.3 Việc dạy học VNL ở lớp 10 THPT hiện nay còn gặp nhiều khó khăn Thời lượng thực hành trên lớp hạn chế, người học chưa tích cực, người dạy không đầu tư nhiều Do đó, kĩ năng viết VNL của HS rất hạn chế Làm thế nào

để nâng cao được kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho HS? để từ đó phát triển ở các em những năng lực, phẩm chất là điều mà mỗi GV trăn trở và suy nghĩ

Xuất phát từ những lí do trên nên chúng tôi đã chọn đề tài "Rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho học sinh lớp 10 theo định hướng phát triển

năng lực" với một mong muốn tìm ra một hướng đi, một giải pháp dù là rất

nhỏ để việc dạy học Ngữ văn nói chung và dạy học làm văn nói riêng đạt hiệu

quả cao hơn, đáp ứng mục tiêu giáo dục và nhu cầu xã hội

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về văn nghị luận

Văn nghị luận là một thể loại văn chính có từ lâu trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông của các nước Vì vậy, nó trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước

Trong cuốn Quy trình viết luận (The Process of Composition) viết năm

1982, Joy M.Reid đã giới thuyết về các kĩ năng viết bài luận Trong đó, kĩ năng lập dàn ý, dựng đoạn văn được tác giả trình bày rất kĩ Tài liệu hướng dẫn cụ thể cách viết các đoạn mở bài, thân bài và kết bài: “Các câu dẫn dắt đầu đoạn mở bài phải thu hút được sự chú ý của độc giả và dẫn dắt đến câu chủ đề bài một cách logic Mục đích của mở bài là giới thiệu chủ đề và ý trọng tâm Mở bài:

1 Thường bắt đầu bằng một câu dẫn dắt liên quan đến chủ đề chính

2 Cung cấp cho người đọc các thông tin đủ để hiểu các ý sau trong bài

3 Dần dần thu hẹp chủ đề thành ý trọng tâm

Để viết được mở bài:

1 Tập trung vào ý trọng tâm của chủ đề (thường là danh từ)

2 Tìm hiểu xem người đọc có thể chấp nhận được ý đó hay không

Cách phát triển ý trong các đoạn thân bài giống với cách phát triển ý đoạn văn riêng lẻ mà chúng ta đã nói đến ở phần đầu sách Mục tiêu của mỗi đoạn thân bài là đưa ra một câu chủ đề, liên quan trực tiếp đến chủ đề chính và phát triển chủ đề đó

1 Mỗi đoạn văn sẽ đưa ra một ý lớn được chứng minh bằng các ý phụ

2 Mỗi đoạn chỉ có 1 ý chính, dài khoảng 4-8 câu

3 Mỗi đoạn là một tập hợp riêng biệt và phát triển ý đầy đủ Giống như cấu trúc của bài văn, đoạn cũng có bố cục 3 phần: mở đoạn, thân đoạn và kết đoạn

4 Mỗi đoạn văn sẽ sử dụng các kỹ thuật phát triển ý để đảm bảo tính thống nhất của toàn bài:

5 Mỗi đoạn có thể bố cục hợp lý và thu hút sự chú ý của người đọc nhất Kết luận là phần tổng kết các ý chính trong bài (tránh lặp lại hoàn toàn các

từ ngữ đã dùng, hay đưa ra gợi ý, phán đoán trong phần này) Đoạn kết sẽ giúp cho bài văn có ý toàn vẹn Để viết một đoạn kết luận hay, cần:

1 Xem lại câu chủ đề và đảm bảo kết luận phải liên quan đến câu chủ đề

2 Viết câu đầu của kết luận với một câu nối ý giữa đoạn thân bài cuối cùng và kết luận

3 Bắt đầu từ đoạn này, có thể mở rộng ý nhưng chú ý rằng cấu trúc đoạn kết luận trái ngược với đoạn mở bài

4 Sử dụng các ý của các thân đoạn để kết luận, có thể lặp lại một số từ khóa, nhưng không được chép lại nguyên văn câu mở đoạn

5 Kết luận có thể bao gồm cả dự đoán dựa theo các ý sẵn có hoặc đưa ra phương án giải quyết vấn đề đã nêu

Trong đoạn kết luận, cần tránh:

1 Tổng kết nếu không cần thiết: nếu bài văn của bạn ngắn gọn, người đọc

sẽ nhớ được các ý chính, do đó không cần đến kết luận Còn đối với các bài văn dài, sẽ khó nhớ được các ý nên cần có nhiều kết luận

2 Đưa ra các ý tưởng mới: nếu có một ý tưởng mới mẻ nảy sinh trong quá trình bạn viết đoạn kết, người đọc sẽ có thể trông chờ xem tác giả giải thích và chứng minh như thế nào Nếu ý tưởng đủ quan trọng để cho vào đoạn kết, bạn hãy xem xét để đưa ý đó vào một thân đoạn bên trên.”[39] Cố Minh Viễn trong

cuốn So sánh giáo dục Ngữ văn (语文比较教育) đã nêu trong mục “Quy chuẩn

năng lực viết văn”: Khi viết phải bộc lộ quan điểm rõ ràng, nội dung phong phú, tình cảm chân thật, trong sáng; mạch suy nghĩ rõ ràng, liền mạch, có thể lựa chọn tài liệu, xoay quanh vấn đề trọng tâm, sắp xếp kết cấu hợp lý Trong quá trình biểu đạt cần phát triển tư duy hình tượng và tư duy lô-gích, phát triển

tính sáng tạo trong suy nghĩ Cố gắng có cá tính, diễn đạt ý có sự sáng tạo, căn

cứ vào sở trường đặc biệt và cảm hứng của mình mà viết, căn cứ vào những điều đã tích lũy được từ các mặt của cuộc sống và học tập, nghĩ kỹ rồi viết, có cảm xúc mới viết ra Tài liệu đã tổng hợp quan điểm dạy học làm văn của một

số nước trên thế giới Trong hệ thống năng lực làm văn thì năng lực cấu tứ được coi là năng lực trọng tâm mà xác định đề bài và lập ý là nòng cốt [40]

Trần Đình Sử, Nguyễn Quang Ninh, Đỗ Ngọc Thống trong tài liệu Một số

vấn đề lí luận và phương pháp trong sách Làm văn lớp 12 CCGD (1992) đã đề

cập đến khái niệm văn nghị luận, rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận và dạy văn nghị luận văn học trong mối quan hệ với các phân môn khác Trần Đình Sử

đã làm rõ khái niệm văn nghị luận ở nhiều phương diện: Nghị luận là hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng tư duy lôgic; Nghị luận là nhận thức lí thuyết về hiện tượng xã hội; Nội dung, đối thoại, chân lí, đánh giá trong bài nghị luận; Cấu trúc, chủ thể của bài nghị luận Nguyễn Quang Ninh đã nêu rõ những tiền đề lí thuyết có liên quan tới việc rèn luyện kĩ năng làm văn; Những kĩ năng làm văn nghị luận xét từ góc độ tổ chức giao tiếp ngôn ngữ [33, tr.38]

Theo cuốn Làm văn của các tác giả Đỗ Ngọc Thống, Phạm Minh Diệu,

Nguyễn Thành Thi thì qua khảo sát 22 cuốn sách viết về làm văn có bàn đến việc rèn luyện các kĩ năng làm văn thì tác giả đã thống kê được 28 kĩ năng được đề cập tới Trong đó có một số kĩ năng được các tài liệu nhắc đến khá nhiều như: tìm hiểu đề, tìm ý, lập dàn ý, huy động kiến thức, xây dựng đoạn văn, lập luận, chọn và trình bày dẫn chứng…Và trong cuốn sách này các tác giả

đã đưa ra hệ thống kĩ năng chung nhất cho các kiểu văn bản và quy trình luyện tập những kĩ năng cơ bản để viết đoạn văn tốt

Giáo trình Làm văn (tập1) của tác giả Đình Cao - Lê A, NXBGD - 1989

đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về văn bản nghị luận văn học và việc rèn luyện phương pháp và kĩ năng làm văn nghị luận, trong đó đi sâu nghiên cứu

phương pháp và kĩ năng làm văn nghị luận văn học Giáo trình Phương pháp

dạy học Văn (tập 2) của các tác giả Phan Trọng Luận, Trương Dĩnh đã bàn về

phương pháp dạy học các phân môn của Ngữ văn theo hướng tích cực hóa hoạt động dạy và học Ở phân môn Làm văn các tác giả đưa ra phương pháp dạy lí

thuyết và phương pháp dạy thực hành Cuốn Tiếng Việt thực hành của các tác

giả: Bùi Minh Toán, Lê A, Đỗ Việt Hùng đã bàn đến các giai đoạn của quá trình tạo lập văn bản như giai đoạn định hướng, lập đề cương, viết đoạn văn và văn bản…

2.2 Tình hình nghiên cứu việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho HS lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực

Như vậy, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về việc rèn

luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận Tiêu biểu là cuốn 150 bài tập rèn luyện

kĩ năng viết đoạn văn cho học sinh của Nguyễn Quang Ninh Tài liệu là những

định hướng cho HS trong quá trình viết đoạn văn nghị luận Tuy nhiên những định hướng cụ thể cho việc phát triển năng lực trong rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận thì còn rất ít

Bên cạnh đó, một số tác giả khác cũng quan tâm nghiên cứu hệ thống BT

RLKN viết văn nghị luận như: Trần Hữu Phong với công trình “Lập luận với

việc rèn luyện cho học sinh phổ thông trung học cách lập luận trong đoạn văn nghị luận” và các tác giả khác cũng có đưa ra một số dạng bài tập trong công

trình của mình Các bài tập này có tính chất định hướng cho việc phát triển hệ thống BT RLKN làm văn nghị luận cho HS Kết quả nghiên cứu trong các tài liệu này có ý nghĩa là tài liệu tham khảo cho GV và HS trong dạy học VNL, đồng thời là những định hướng, gợi mở cho tác giả luận văn trong quá trình nghiên cứu đề tài

Căn cứ vào tình hình thực tế trên với mong muốn đóng góp một phần dù

là rất nhỏ nhằm đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy và học hướng tới mục tiêu PTNL toàn diện cho HS, chúng tôi mạnh dạn đưa ra một phương

án dạy học cho bài Luyện tập viết đoạn văn nghị luận (Sách Ngữ văn lớp 10 -