Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp đánh giá hiện trạng các loài rái cá nhằm đề xuất các giải pháp cải thiện công tác bảo tồn các loài rái cá tại vườn quốc gia u minh hạ, tỉnh cà mau

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP NGUYỄN VĂN NHUẬN ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG CÁC LOÀI RÁI CÁ NHẰM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN CÔNG TÁC BẢO TỒN CÁC LOÀI RÁI CÁ TẠI V[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

-

NGUYỄN VĂN NHUẬN

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG CÁC LOÀI RÁI CÁ NHẰM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN CÔNG TÁC BẢO TỒN CÁC LOÀI RÁI CÁ TẠI VƯỜN QUỐC GIA U MINH HẠ, TỈNH CÀ MAU

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Hà Nội - 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

-

NGUYỄN VĂN NHUẬN

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG CÁC LOÀI RÁI CÁ NHẰM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN CÔNG TÁC BẢO TỒN CÁC LOÀI RÁI CÁ TẠI VƯỜN QUỐC GIA U MINH HẠ, TỈNH CÀ MAU

Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên Rừng

Mã số: 60.62.02.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS ĐỒNG THANH HẢI

Hà Nội - 2013

LỜI CẢM ƠN

Được sự đồng ý của khoa Sau đại học, trường Đại học Lâm Nghiệp, tôi tiến hành thực hiện luận văn tốt nghiệp tại Vườn Quốc gia U Minh hạ, tỉnh Cà Mau Sau một thời gian làm việc cố gắng và nỗ lực hết mình, đến nay luận văn đã được hoàn thành Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến toàn bộ các cán bộ, công nhân viên chức làm việc tại Vườn Quốc gia U Minh hạ, tỉnh

Cà Mau, các thầy cô giáo trong khoa Sau đại học và đặc biệt là thầy giáo – Tiến sĩ Đồng Thanh Hải công tác tại trường Đại học Lâm Nghiệp đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện luận văn nhưng do thời gian có hạn và khả năng trình bày chưa được tốt, khóa luận của tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong được sự chỉ dẫn, góp ý của các thầy cô giáo để hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 04 năm 2013

Học viên thực hiện

Nguyễn Văn Nhuận

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Nhuận

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

PHỤ LỤC v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Hiện trạng các loài Rái cá ở trên thế giới và ở Việt Nam 3

1.1.1 Rái cá thường (Lutra lutra) 3

1.1.2 Rái cá lông mũi (Lutra sumatrana) 4

1.1.3 Rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata) 6

1.1.4 Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea) 7

1.2 Nhận dạng các loài Rái cá ở Việt Nam 8

1.2.1 Rái cá thường (Lutra lutra) 8

1.2.2 Rái cá lông mũi (Lutra sumatrana) 8

1.2.3 Rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata) 9

1.2.4 Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea) 9

1.3 Đặc điểm sinh thái học các loài Rái cá ở Việt Nam 13

1.4 Bảo tồn Rái cá tại Việt Nam 15

Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.1 Mục tiêu nghiên cứu 20

2.1.1 Mục tiêu tổng quát 20

2.1.2 Mục tiêu cụ thể 20

2.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 20

2.3 Nội dung nghiên cứu 20

2.4 Phương pháp nghiên cứu 21

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu kế thừa 21

2.4.2 Phương pháp phỏng vấn người dân địa phương 21

2.4.3 Phương pháp điều tra theo tuyến 23

2.4.4 Phương pháp điều tra sinh cảnh sống 25

2.4.5 Phương pháp điều tra bằng bẫy ảnh 25

2.4.6 Đánh giá số lượng Rái cá trong khu vực nghiên cứu 27

2.4.7 Tổng hợp và phân tích số liệu 28

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ DÂN SINH KINH TẾ XÃ HỘI 29

3.1 Vị trí địa lý, diện tích tự nhiên 29

3.2 Đặc điểm khí hậu, thủy văn 31

3.3 Đa dạng sinh học 34

3.4 Đặc điểm kinh tế - xã hội 38

Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 43

4.1 Hiện trạng các loài Rái cá tại khu vực Vườn Quốc gia U Minh hạ 43

4.1.1 Kết quả phân tích từ các cuộc phỏng vấn thợ săn địa phương 43

4.1.2 Kết quả điều tra Rái cá theo tuyến và bằng bẫy ảnh 45

4.2 Các mối đe dọa đối với các loài Rái cá tại khu vực nghiên cứu 52

4.2.1 Tác động của con người 52

4.2.2 Các phương pháp săn bắt Rái cá 54

4.2.3 Hiện trạng buôn bán Rái cá 56

4.3 Đánh giá mật độ trung bình và tổng số lượng cá thể Rái cá 57

4.3.1 Sự khác nhau của các nhóm Rái cá 57

4.3.2 Mậ t đ ộ trung bình và số lư ợ ng Rái cá lông mũ i

tạ i Vư ờ n Quố c gia 57

4.3.3 Mậ t đ ộ trung bình và số lư ợ ng Rái cá vuố t bé tạ i Vư ờ n Quố c gia 58

4.4 Thảo luận 58

4.4.1 Phỏng vấn thợ săn địa phương 58

4.4.2 Điều tra theo tuyến và bẫy ảnh 60

4.4.3 Các mối đe dọa đối với Rái cá tại Vườn Quốc gia 60

KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

1.1 So sánh một số đặc điểm phân loại các loài Rái cá ở Việt Nam 10

3.2 Các loài động vật rừng trong Sách đỏ Việt Nam năm 2000 36 3.3 Các loài động vật rừng trong Sách đỏ Việt Nam năm 2000 37

3.5 Thống kê các hoạt động sản xuất của các xã ven Vườn Quốc gia 40

4.1 Danh mục các loài rái cá xác nhận qua các cuộc phỏng vấn 44 4.2 Ngày, địa điểm và số lượng ảnh chụp được tại Vườn Quốc gia,

tỉnh Cà Mau

50

DANH MỤC CÁC HÌNH

1.6 Sự phân bố của i) Aonyx cinerea j) Lutra sumatrana K) Lutrogale

perspicilatta L) Lutra lutra

12

3.7 Bản đồ hiện trạng rừng khu vực rừng tràm U Minh hạ - Cà Mau 35

4.1 Rái cá vuốt bé chụp được tại nhà dân ở lâm trường Sông Trẹm 41 4.2 Điều tra theo tuyến để tìm kiếm dấu chân và dấu vết của Rái cá

tại U Minh III

46

4.3 Dấu chân Rái cá được tìm thấy tại Trần Văn Thời trong chuyến

khảo sát theo tuyến ban ngày

46

4.4 Phân Rái cá được tìm thấy tại U Minh III trong khi khảo sát theo 47

tuyến vào ban ngày 4.5 Rái cá lông mũi (Lutra sumantrana) Được chụp trong chuyến

điều tra theo tuyến

47

4.6 Nhóm 03 cá thể Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea) được chụp bằng

bẫy ảnh tại Vồ Dơi, Vườn Quốc gia U Minh hạ

48

4.7 Biểu đồ địa điểm đặt bẫy ảnh tại Vườn Quốc gia U Minh hạ 49 4.8 Biểu đồ vị trí xác nhận Rái cá lông mũi và Rái cá vuốt bé bằng

phương pháp điều tra bằng bẫy ảnh và điều tra theo tuyến

51

4.10 Biểu đồ tổng số trường hợp tác động do con người gây ra bắt gặp

được tại khu vực nghiên cứu

53

4.11 Bẫy kiềng dùng để săn bắt Rái cá chụp được ở nhà dân sống ở

lâm trường U Minh I trong khi phỏng vấn

54

4.12 Số lượng thợ săn trong các ấp xung quanh Vườn Quốc gia và các

lâm trường sử dụng các phương pháp săn bắt Rái cá khác nhau

55

4.13 Da Rái cá vuốt bé chụp được tại lâm trường U Minh III 56 4.14 Da Rái cá lông mũi chụp được tại nhà dân tại lâm trường 30/04 56

ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam có 4 loài Rái cá, bao gồm Rái cá thường Lutra lutra, Rái cá vuốt bé Aonyx cinerea, Rái cá lông mượt Lutrogale perspicillata,và Rái cá lông mũi Lutra sumatrana Những số liệu điều tra chính thức về sự xuất hiện

chính thức và hiện trạng các loài Rái cá ở Việt Nam hiện tại là rất hiếm và đáng báo động Chỉ có 45 báo cáo ghi nhận chính thức đã được thu thập đối với 04 loài Rái cá ở Việt Nam, trong đó 10 báo cáo là những quan sát trực tiếp, 31 báo cáo là mẫu vật, và 04 báo cáo là hồ sơ xác nhận báo cáo chính thức (hoặc từ bẫy ảnh, mẫu vật, hoặc quan sát trực tiếp) trong các báo cáo ban đầu nhưng không cung cấp các thông tin chi tiết Mặc dù đã có nhiều nỗ lực điều tra kể từ năm 1995, nhưng chỉ có 22 trong số 45 báo cáo ghi nhận chính thức đã được thực hiện trong thập kỷ vừa qua [32]

Việc có ít ghi nhận chính thức về các loài Rái cá một phần có liên quan đến nỗ lực khảo sát tương đối hạn chế nhằm vào các loài Rái cá, đặc biệt là

Rái cá lông mũi Lutra sumatrana [10], nhưng lý do chính rất có thể là do việc

khai thác quá mức và sinh cảnh sống bị xáo trộn đã để lại quần thể Rái cá nhỏ

và bị phân mảnh cá ở Việt Nam Kế hoạch hành động của IUCN/SSC báo cáo tương đối không chắc chắn về hiện trạng của các loài Rái cá ở Việt Nam ([12], [28]) Có nhu cầu cao đối với các loại da Rái cá từ những người tiêu dùng ở Việt Nam cũng như ở Trung Quốc ([12], [15]), và việc sử dụng và thay đổi các dòng sông, vùng đất ngập nước, cửa sông, hồ và môi trường nước ven biển nông là một trong những nhu cầu rất cao đối với con người Hơn nữa, việc ô nhiễm nước và sử dụng thuốc trừ sâu phần lớn không được kiểm soát ở hầu hết các vùng của Việt Nam Sự kết hợp của các yếu tố này đã đẩy các quần thể Rái cá có nguy cơ bị đe dọa nghiêm trọng

Một vấn đề lớn trong việc đánh giá sự phân bố của các loài Rái cá kết hợp với những khó khăn trong việc phân biệt loài Rái cá ở ngoài thực địa mà

không có sự đào tạo đầy đủ các kỹ năng xác định loài ở ngoài thực địa [31]

Có một nhu cầu cấp thiết để làm tăng cơ sở dữ liệu về sự phân bố và sự phong phú của bốn loài Rái cá ở Việt Nam bằng cách tổng hợp số liệu loài trong các

cuộc điều tra thực địa trong cả nước Rái cá lông mũi L.sumatrana có thể là

loài Rái cá đang bị đe dọa lớn nhất ở khu vực Đông Nam Á và cần phải có hành động bảo tồn khẩn cấp do quần thể bị phân mảnh và vùng sinh cảnh sống bị hạn chế và thu hẹp Điều quan trọng là các cuộc điều tra được tiến hành trong các khu vực đất ngập nước và rừng tràm để xác định các quần thể Rái cá đang còn tồn tại và các chương trình giám sát và bảo tồn Rái cá được thiết lập trong suốt khu vực đất ngập nước U Minh, đặc biệt là việc xác định

các quần thể Rái cá lông mũi L.sumatrana đang sinh sống ở các khu vực đất

ngập nước than bùn và rừng tràm còn sót lại tại khu vực này

Từ những thực tế đó tôi lựa chọn đề tài “Đánh giá hiện trạng các loài Rái cá nhằm đề xuất các giải pháp cải thiện công tác bảo tồn các loài Rái

cá tại Vườn Quốc gia U Minh hạ , tỉnh Cà Mau”

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Hiện trạng các loài Rái cá ở trên thế giới và ở Việt Nam

1.1.1 Rái cá thường (Lutra lutra)

 Sách đỏ Việt Nam 2007: Sẽ nguy cấp (VU)

 Nghị định 32/2006/NĐ – CP: Nhóm IB

 Sách đỏ IUCN 2012: Gần đe doa (NT)

 CITES Phụ Lục I

Hình 1.1 Rái cá thường

(Nguồn: S.A Hussain)

Hình 1.2 Rái cá lông mũi

(Nguồn: Annette Olsson, Heng Sokrith)

Hình 1.3 Rái cá lông mượt Hình 1.4 Rái cá vuốt bé

(Nguồn: Nguyễn Văn Nhuận)

Rái cá thường chủ yếu xuất hiện ở miền bắc và miền trung Việt Nam bao gồm cả khu vực dãy núi Hoàng Liên Sơn, khu vực rừng đất thấp Kẻ Gỗ/Khe Nét, và vùng núi đá vôi cao nguyên phía bắc Tiêu bản Rái cá này ở Việt Nam đã được thu thập ở độ cao 1550m so với mực nước biển, loài này cũng đã được tìm thấy ở độ cao từ 450 đến 3600m so với mực nước biển ở các quốc gia khác ở Đông Nam Á ([6], [7], [18]) Rất ít thông tin liên quan đến sinh cảnh sống của loài Rái cá thường hiện có ở Việt Nam ([7], [12], [18])

Sinh cảnh sống: Rái cá thường thích nghi với nhiều dạng sinh cảnh

sống ở nước khác nhau Chúng được tìm thấy ở biển, ở dãy núi Himalaya, và

ở nước lợ, nước mặn, cũng như nước ngọt Chúng sinh sống ở các vùng đất thấp, cao nguyên, ở những nơi có sông, suối, hồ, đầm lầy, cánh đồng lúa và các khu vực duyên hải ven biển Ở các vùng sinh sống khác nhau, Rái cá thay đổi và thích nghi với các đặc điểm sinh cảnh sống nơi đó Tuy nhiên, hầu hết

sự có mặt của chúng có liên quan đến nguồn cung cấp thức ăn, nước ngọt và thảm thực vật ven bờ nơi chúng có thể nghỉ ngơi, chải lông, và xây dựng hang

ở ở những nơi có rễ cây, gỗ, đất, đá phù hợp

(Nguồn: http://www.otterspecialistgroup.org/Species)

1.1.2 Rái cá lông mũi (Lutra sumatrana)

 Sách đỏ Việt Nam 2007: Nguy cấp (EN)

 Nghị định 32/2006/NĐ – CP: Nhóm IB

 Sách đỏ IUCN 2012: Nguy cấp (EN)

 CITES Phụ Lục II

Rái cá lông mũi (Lutra sumatrana) được Nhóm chuyên gia về Rái cá

của IUCN/SSC xác định là một trong 5 loài Rái cá có sự quan tâm bảo tồn toàn cầu hàng đầu [12] Tuy nhiên, hiện trạng hiện tại trong vùng sinh cảnh sống vẫn chưa xác định được một cách rõ ràng Hiện tại, sự tồn tại của loài đã

được ghi nhận chỉ ở một số ít khu vực ở Thái Lan [7], Campuchia [29] và Việt Nam, đặc biệt là ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long [22] Rái cá lông mũi chia sẻ vùng sinh sống với Rái cá vuốt bé và Rái cá lông mượt, thậm chí

ở Sumatra chúng chia sẻ vùng sinh sống với Rái cá thường

Ở Việt Nam, việc điều tra Rái cá lông mũi bắt đầu kể từ năm 1925 Năm 1932, Osgood căn cứ vào một tiêu bản chưa rõ nguồn gốc ở miền trung Việt Nam được phân tích từ các mẫu vật thu thập được từ năm 1925 đến năm

1929 đã công bố ghi nhận đầu tiên về Rái cá lông mũi ở Việt Nam Năm

1941, Pocock đã công bố 2 ghi nhận về loài này: 01 ghi nhận ở huyện Long Xuyên, tỉnh An Giang (tọa độ 10°23N, 105°25'E) và một ghi nhận khác ở thị trấn Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế (tọa độ 16°28'N, 107°36'E) Tiếp theo đó thì chưa có ghi nhận nào về loài Rái cá lông mũi trong 36 năm tiếp theo Các cuộc điều tra động vật ở miền bắc và miền trung Việt Nam đã không tìm thấy dấu hiệu nào của loài này Ở miền bắc Việt Nam, vì lí do chiến tranh, các nhà khoa học đã không thể tiến hành cuộc điều tra về loài này kể từ cuối năm

1950 đến đầu những năm 1970

Sau chiến tranh, năm 1975 các nhà khoa học Việt Nam đã tiến hành những nghiên cứu về động vật hoang dã ở miền nam Việt Nam Năm 1977, hai mẫu vật về Rái cá lông mũi đã được thu thập: 01 mẫu vật ở huyện Ngọc Hiển tỉnh

Cà Mau (tọa độ xấp xỉ 8°33'N, 105°15'E), và một mẫu vật khác ở huyện Phùng Hiệp tỉnh Cần Thơ (tọa độ xấp xỉ 9°49'N, 105°50'E) Tuy nhiên, những khó khăn

về kinh tế ở Việt Nam đã không cho phép các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục các cuộc điều tra một cách có hệ thống về Rái cá lông mũi Kết quả loài Rái cá này ở Việt Nam đã không được ghi nhận trong suốt 24 năm tiếp theo Nguyễn Xuân Đặng [25] đã công bố ghi nhận về quần thể Rái cá lông mũi đang sinh sống tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng tỉnh Kiên Giang

Hiện tại vùng sinh sống phân bố địa lý của Rái cá lông mũi chắc chắn được xác nhận ở 05 địa điểm sau:

Quốc gia/vùng lãnh thổ

Địa điểm Bằng chứng Tài liệu

tham khảo

than bùn Toa Daeng , tỉnh Narathiwat

Bẫy sống, bẫy ảnh, quan sát

[14]

Thái Lan Khu bảo tồn động vật

hoang dã Khao Banthad tỉnh Trang

Minh Thượng

Quan sát, bẫy ảnh [25]

sát, bẫy ảnh

[26]

nam Sumatra

Bị chết trên đường [20]

Sinh cảnh sống: Có ít thông tin về loài này sinh sống ở các khu rừng

than bùn ngập nước và các vùng nước duyên hải ven bờ và nông

(http://www.otterspecialistgroup.org/Species)

1.1.3 Rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata)

 Sách đỏ Việt Nam 2007: Nguy cấp (EN)

 Nghị định 32/2006/NĐ – CP: Nhóm IB

 Sách đỏ IUCN 2012: Sẽ nguy cấp (VU)

 CITES Phụ Lục II Rái cá lông mượt xuất hiện ở hầu hết các khu vực nhiệt đới Châu Á ([7], [12]) Loài này được tác giả Osgood(1932) cho là phổ biến hơn loài Rái

cá thường L lutra ở Thái Lan [18] và được cho là loài Rái cá phổ biến nhất ở

khu vực sông MêKông Có 7 ghi nhận về loài Rái cá đang bị đe dọa toàn cầu này ở Việt Nam, một ghi nhận trong số đó là quan sát trực tiếp [10], 6 ghi nhận còn lại là từ các dấu chân, một báo cáo phỏng vấn [56], một quan sát