Hiệp định thương mại việt nam – eu (evfta) cơ hội và thách thức đối với xuất khẩu thủy sản của việt nam sang thị trường liên minh châu âu (eu)

559 HIỆP ĐỊNH THƢƠNG MẠI VIỆT NAM – EU (EVFTA) CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI XUẤT KHẨU THỦY SẢN CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƢỜNG LIÊN MINH CHÂU ÂU (EU) Ths Ngô Ngân Hà Trƣờng Đại học Thƣơng mại Tóm lược Hi[.]

HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI VIỆT NAM – EU (EVFTA):

CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI XUẤT KHẨU THỦY SẢN CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG LIÊN MINH CHÂU ÂU (EU)

Ths Ngô Ngân Hà Trường Đại học Thương mại

Tóm lược: Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA) ký kết tại Hà Nội

vào chiều ngày 30/6 được kỳ vọng mang đến những lợi ích lớn đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, Việt Nam cũng có nhiều thách thức cần phải đối mặt Bài viết tập trung phân tích cơ hội, thách thức và đề xuất giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu thủy sản của Việt Nang sang thị trường các nước thành viên của EU trong bối cảnh Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU

Từ khóa: EVFTA, cơ hội, thách thức, xuất khẩu thủy sản, Việt Nam

1 Đặt vấn đề

Liên minh Châu Âu (EU) là một đối tác kinh tế, thương mại lớn của Việt Nam Trong

8 năm qua (2011-2018), thị trường xuất khẩu đã được mở rộng cả về quy mô thị trường và cơ cấu thị trường xuất khẩu, mặt hàng xuất khẩu đã góp phần rất quan trọng vào tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu của cả nước Tỷ trọng xuất khẩu vào khu vực thị trường Châu Âu duy trì trong khoảng 20-23% và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân vào khu vực này của Việt Nam đạt 12.87% chỉ sau tốc độ tăng trưởng xuất khẩu vào thị trường Châu Á Việt Nam xuất khẩu sang Liên minh Châu Âu (EU) nhiều mặt hàng chủ lực của Việt Nam như rau quả, cà phê, điều, cao su… Trong đó, thủy sản là mặt hàng xuất khẩu chiếm tỷ trọng cao nhất

Hiệp định thương mại Việt Nam – EU (EVFTA) được xem là một hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với tiêu chuẩn cao, toàn diện, độ mở lớn và cân bằng lợi ích Trong bối cảnh Hiệp định Thương mại Việt Nam - EU (EVFTA) có hiệu lực, thủy sản là một trong những mặt hàng được hưởng lợi từ những ưu đãi thuế quan do Hiệp định này mang lại Tuy nhiên, tham gia Hiệp định cũng đặt ra nhiều thách thức cho doanh nghiệp xuất khẩu Do đó, nghiên cứu cơ hội và thách thức đối với xuất khẩu thủy sản của Việt nam trong bối cảnh EVFTA có hiệu lực nhằm đề xuất các giải pháp nhằm đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng này sang thị trường EU trong thời gian tới

2 Thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Liên minh Châu Âu

● Về kim ngạch xuất khẩu

EU hiện là một thị trường rộng lớn và đầy tiềm năng đối với các nước Châu Á, trong

đó có Việt Nam Đây cũng là thị trường chính của thuỷ sản Việt Nam hàng chục năm qua và

có nhiều triển vọng cho việc đẩy mạnh xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam trong thời gian tới

Đơn vị: tỷ USD

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Báo cáo xuất khẩu thủy sản Việt Nam năm 2017, 2018, 2019,

truy cập ngày 17/02/2020 (vasep.com.vn)

Biểu đồ 1 Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU

giai đoạn 2017 - 2020

Từ số liệu thống kê kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Liên minh Châu Âu (EU) có thể nhận thấy, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vào thị trường EU đã

có những bước tiến vượt bậc trong những năm gần đây Năm 2017, lần đầu tiên EU vượt qua

Mỹ để trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản số một của Việt Nam, với tổng kim ngạch đạt mức 1,46 tỷ USD, tăng 22,1% so với năm 2016 Năm 2018, do ảnh hưởng của th vàng IUU

đã khiến cho tổng xuất khẩu thủy sản sang EU chỉ tăng nhẹ lên 1,47 tỷ USD EU rơi xuống vị trí thị trường nhập khẩu thứ 2 của thủy sản Việt Nam

Ngay sau khi Ủy ban châu Âu (EC) cảnh báo ―th vàng‖ đối với các sản phẩm thủy sản khai thác của Việt Nam vào ngày 23/10/2017, cả hệ thống chính trị từ cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương, chính quyền địa phương, các Hiệp hội, cộng đồng ngư dân và Doanh nghiệp thủy sản đã vào cuộc tích cực triển khai thực hiện các nhóm giải pháp khuyến nghị của

EC nhằm tháo g cảnh báo th vàng đối với sản phẩm thủy sản xuất khẩu của Việt Nam Trong đó, Chính phủ đã trình Quốc hội thông qua Luật Thủy sản năm 2017, ngày 21/11/2017, đây là khung pháp l cao nhất để quản l ngành Thủy sản một cách đồng bộ, hiệu quả hơn phù hợp với định hướng phát triển cũng như xu thế hội nhập hiện nay của ngành Thủy sản Đặc biệt, Luật Thủy sản năm 2017 đã đảm bảo tương thích với các quy định của khu vực, quốc tế và các khuyến nghị của EC qua 2 năm kiên định với mục tiêu tháo g th vàng và sự phát triển bền vững của ngành khai thác và chế biến xuất khẩu thủy sản Việt Nam, các doanh nghiệp hải sản Việt Nam đã rất tích cực với các hoạt động của chương trình: đồng loạt treo biển Cam kết chống khai thác IUU, thực hiện nghiêm túc cam kết chống khai thác IUU, chỉ thu mua nguyên liệu hải sản từ những tàu cá khai thác hợp pháp, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, chỉ nhập khẩu hải sản khai thác có nguồn gốc khai thác hợp pháp, tuân thủ các quy định của Mỹ, EU và Việt Nam chống khai thác IUU, tham gia các chương trình hội thảo, tập huấn, tuyên truyền và truyền thông về chống khai thác IUU

Đến năm 2019, sau 2 năm thực hiện cả nước đã có 62 doanh nghiệp hải sản cam kết IUU bằng việc tuân thủ nguyên tắc chỉ thu mua hải sản từ những tàu đánh bắt có đầy đủ giấy

1.44 1.46 1.48 1.5

1.46

1.47

1.5

phép, nhật ký khai thác và chứng nhận của cảng cá Từ những nỗ lực đó, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường này đã có sự cải thiện rõ rệt, đạt 1,5 tỷ USD

● Về cơ cấu mặt hàng xuất khẩu

Cơ cấu mặt hàng thủy sản về cơ bản của Việt Nam có tính bổ sung với nhu cầu tiêu dùng ở thị trường EU Các mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ yếu vào thị trường EU bao gồm tôm, cá tra, cá ngừ, mực và bạch tuộc, trong đó tôm là mặt hàng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thủy sản xuất khẩu

Liên minh Châu Âu (EU) vẫn là thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất của Việt Nam, chiếm 23,6% tổng giá trị xuất khẩu tôm Việt Nam đi các thị trường

Đơn vị: triệu USD

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Báo cáo xuất khẩu thủy sản Việt Nam năm 2017, 2018, 2019,

truy cập ngày 17/02/2020 (vasep.com.vn)

Biểu đồ 2 Cơ cấu mặt hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường EU

giai đoạn 2017 - 2020

Đối với mặt hàng tôm, giá trị xuất khẩu có xu hướng giảm trong các năm trở lại đây Nếu như năm 2017, giá trị xuất khẩu đạt 862.8 triệu USD thì năm 2018, giá trị xuất khẩu giảm 2,8% và chỉ đạt 838.3 triệu USD Năm 2019, xuất khẩu tôm Việt Nam sang thị trường

EU đạt 696,2 triệu USD, giảm 17% so với năm 2018 Cả năm 2019, xuất khẩu tôm sang EU chỉ tăng nhẹ trong tháng 7 và 11, các tháng còn lại đều giảm Nguyên nhân khiến xuất khẩu tôm sang EU giảm, một phần do nguồn cung tôm thế giới tăng, k o giá tôm xuất khẩu giảm, những xáo trộn về kinh tế, chính trị đang diễn ra tại EU cũng tác động tới xuất nhập khẩu tôm tại thị trường này Trong số các mặt hàng tôm xuất khẩu sang EU năm 2019, tôm chân trắng

là sản phẩm chủ đạo, chiếm tỷ trọng 79,9% tổng các sản phẩm tôm xuất sang EU, tôm sú

Tôm

Cá tra

Cá ngừ Mực và bạch tuộc

862.8

203 141.9

106

838.3 243.9

158

83

696.2 225.9

145.4 76.4

chiếm 12,2%, còn lại là các sản phẩm tôm biển Giá trị xuất khẩu các sản phẩm tôm chân trắng sang EU trong năm 2019 giảm mạnh hơn giá trị xuất khẩu tôm sú sang thị trường này

Theo dữ liệu thống kê của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), trong vòng 20 năm qua, EU luôn là thị trường nhập khẩu quan trọng của ngành

cá tra Việt Nam Riêng từ giai đoạn năm 2004 - 2014, xuất khẩu cá tra sang EU luôn đứng ở

vị trí số 1 trong cơ cấu các thị trường xuất khẩu của ngành hàng này Đến năm 2008, cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới tác động mạnh mẽ tới EU Đây là cơ hội để các doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường này Tuy nhiên, từ năm 2015 đến năm 2017, xuất khẩu cá tra liên tục sụt giảm và hiện chỉ đứng ở vị trí thứ 3, sau Trung Quốc và Mỹ Năm 2017, giá trị xuất khẩu cá tra của Việt Nam sang thị trường này 203 triệu USD Lý do cho sự giảm sút đáng kể do những tác động tiêu cực bởi truyền thông nước ngoài bôi xấu, nhất là ở thị trường Tây Ban Nha Tuy nhiên, sau một thời gian ngành cá tra Việt Nam tập trung công tác quảng bá, truyền thông và chứng minh về mặt chất lượng sản phẩm thì đến nay xuất khẩu cá tra sang EU có đang dấu hiệu hồi phục Năm 2018, giá trị xuất khẩu cá tra tăng 20,1% so với năm 2017, đạt 243.9 triệu USD Đến năm 2019, giá trị xuất khẩu giảm 7,4% và đạt 225.9 triệu USD

Cũng giống với các mặt hàng thủy sản khác, cá ngừ xuất khẩu sang EU bị ảnh hưởng nhiều bởi những quy định về chống khai thác IUU Năm 2017, giá trị xuất khẩu giảm, tuy nhiên đã có sự tăng trưởng trở lại vào các 2018 do giá cá ngừ tại Manta cao, sản lượng khai thác tại khu vực này lại giảm khiến nguồn cung bị hạn chế Vì vậy, các nước EU có xu hướng tìm nguồn cung cá ngừ thay thế từ các nước châu Á như Trung Quốc hay Việt Nam Do đó giá trị xuất khẩu mặt hàng này sang EU trong những năm qua có những biến động nhất định, mức tăng giảm không ổn định Năm 2019, do giá cá ngừ trên thị trường thế giới thấp, cộng với những vướng mắc về mặt thủ tục để đáp ứng các khuyến nghị của EU về chống IUU đã khiến xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam sang thị trường này không thuận lợi Năm nay, hầu hết các sản phẩm cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam sang EU đều giảm so với cùng kì Hiện chỉ có

cá ngừ sống tươi và đông lạnh là sự tăng trưởng so với cùng kì Trong đó, các dòng sản phẩm

cá ngừ philê đông lạnh vẫn là sản phẩm xuất khẩu chủ lực sang khối thị trường này

EU là thị trường nhập khẩu mực, bạch tuộc lớn thứ 3 của Việt Nam, chiếm tỷ trọng 12,4% Nếu như năm 2017, xuất khẩu mực, bạch tuộc Việt Nam sang thị trường này đạt tốc

độ tăng trưởng trên 50% thì năm 2018, xuất khẩu sang thị trường này giảm 21,7% đạt trên 83 triệu USD Năm 2019, giá trị xuất khẩu giảm 7,9% và chỉ đạt 76.4 triệu USD do tác động của

th vàng IUU

● Về cơ cấu thị trường xuất khẩu Anh, Hà Lan, Đức là 3 thị trường nhập khẩu lớn nhất trong khối EU Xuất khẩu sang Anh và Đức năm 2018 tăng trưởng lần lượt là 13% và 11%, xuất khẩu sang Hà Lan giảm 15%

so với năm 2017 Bên cạnh Anh, Hà Lan, Đức thì Italia, Bỉ và Pháp cũng là thị trường mà thủy sản Việt Nam đang hướng tới

Bảng 1: Một số thị trường nhập khẩu thủy sản của Việt Nam tại Liên minh Châu Âu (EU)

giai đoạn 2013 - 2018

Đơn vị: triệu USD

Nguồn: vasep.com.vn

3 Cam kết đối với mặt hàng thủy sản trong EVFTA

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) là một FTA thế hệ mới giữa Việt Nam và 28 nước thành viên EU, là một Hiệp định toàn diện, chất lượng cao, cân bằng về lợi ích cho cả Việt Nam và EU, phù hợp với hệ thống pháp luật của Việt Nam, với các quy định của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), tạo khuôn khổ pháp l để hai bên tăng cường hợp tác, thúc đẩy sự phát triển của thương mại và đầu tư

Các nội dung chính của Hiệp định gồm: Thương mại hàng hóa; quy tắc xuất xứ, hải quan và thuận lợi hóa thương mại; các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS); hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT); thương mại dịch vụ, đầu tư; phòng vệ thương mại, cạnh tranh, doanh nghiệp nhà nước; mua sắm của Chính phủ; sở hữu trí tuệ (gồm cả chỉ dẫn địa lý); phát triển bền vững, các vấn đề pháp lý khác

3.1 Cam kết cắt giảm thuế quan đối với mặt hàng thủy sản trong EVFTA

- Cam kết cắt giảm thuế quan Các bên tham gia cam kết xóa bỏ ngay 50% số dòng thuế (trừ cá ngừ đóng hộp và cá viên) 50% số dòng thuế còn lại: lộ trình cắt giảm từ 3-7 năm Với cá da trơn, mức thuế giảm

từ 6.8% hiện nay về 0% vào năm thứ 3 Riêng sản phẩm cá ngừ đóng hộp và surimi, EU dành cho Việt Nam hạn ngạch thuế quan lần lượt là 11.500 tấn và 500 tấn

So sánh cam kết cắt giảm thuế quan về mặt hàng thủy sản trong EVFTA với Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và WTO có thể nhận thấy cam kết cắt giảm về thuế quan trong EVFTA sâu hơn và sẽ tiến tới xóa bỏ hoàn toàn các dòng thuế thủy sản

- Quy tắc xuất xứ đối với hàng thủy sản:

Các sản phẩm thuộc Chương 03 của Biểu HS (HS 03 – cá tươi Hai bên thống nhất

áp dụng tiêu chí xuất xứ thuần túy, trong đó xuất xứ thuần túy có nghĩa là sản phẩm đó phải được sinh ra hoặc lớn lên (born or raised) tại nước xuất khẩu

Bảng 2: So sánh cam kết cắt giảm thuế quan về mặt hàng thủy sản

trong một số hiệp định thương mại tự do

Xóa bỏ ngay 50% số dòng

thuế; 50% số dòng thuế

còn lại: 3-7 năm

Xóa bỏ thuế quan ngay

và một số ít dòng xóa bỏ sau 2-3 năm với hầu hết sản phẩm thủy sản sơ chế

WTO++

Nguồn: trungtamwto.org (2019)

Các mặt hàng thuộc Chương 16 của Biểu HS (HS 16 – đồ thủy sản đóng hộp): Hai bên thống nhất nguyên liệu từ Chương 03 và 16 được sử dụng phải có xuất xứ, với linh hoạt cho mặt hàng mực và bạch tuộc chế biến của Việt Nam được phép cộng gộp mở rộng với các nước ASEAN đã hoặc sẽ ký kết FTA trong tương lai với EU

3.2 Cam kết phi thuế quan đối với mặt hàng thủy sản trong EVFTA

● Các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) Theo cam kết trong EVFTA, để EU chấp thuận cho nhập khẩu, Việt Nam phải lập và gửi trước cho EU một danh sách các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất đáp ứng các điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm; hàng hóa của các doanh nghiệp có tên trong danh sách này khi nhập khẩu vào EU sẽ được phía EU chấp thuận mà không phải qua khâu thanh tra doanh nghiệp

Liên quan tới danh sách này, cần chú ý là theo cam kết EVFTA, phía EU có quyền:

- Từ chối yêu cầu nhập khẩu của doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh đã có tên trong danh sách với điều kiện phải thông báo cho Việt Nam về các căn cứ, lý do từ chối;

- Tiến hành thanh tra cả cơ quan quản lý Việt Nam chịu trách nhiệm lập danh sách (về

tổ chức, cơ cấu, cách thức kiểm soát của cơ quan này) lẫn doanh nghiệp, cơ sở sản xuất có tên trong danh sách (kiểm tra đại diện) Sau khi thanh tra có kết quả, danh sách này có thể sẽ phải điều chỉnh lại

Doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh có tên trong danh sách được phép xuất khẩu sang EU

có thể bị đưa ra khỏi danh sách nếu:

- Cơ quan có thẩm quyền phía Việt Nam kiểm tra, xác định doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh không còn đáp ứng các điều kiện, yêu cầu quy định;

- Kết quả thanh tra của cơ quan có thẩm quyền phía EU cho thấy doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh không còn đáp ứng các điều kiện, yêu cầu quy định

Cam kết tương tự với trường hợp hàng hóa thuộc diện kiểm soát SPS của EU nhập khẩu vào Việt Nam

● Hàng rào kỹ thuật (TBT) liên quan đến đánh dấu và ghi nhãn hàng hóa:

EVFTA có một số cam kết riêng về vấn đề đánh dấu và ghi nhãn hàng hóa, nhóm biện pháp TBT áp dụng phổ biến nhất và cũng thường xảy ra bất cập, trong đó đáng chú

có cam kết:

- Thông tin bắt buộc phải có trên dấu, nhãn hàng hóa chỉ bao gồm các thông tin liên quan tới người tiêu dùng/sử dụng sản phẩm và/hoặc thông tin về sự phù hợp của sản phẩm với các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc

- Trừ trường hợp vì lợi ích công cộng, không bắt buộc phải đăng k hay phê duyệt trước đối với nhãn hoặc dấu sản phẩm hàng hóa như một điều kiện để lưu hành hàng hóa trên thị trường nếu hàng hóa đó đã đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc liên quan;

- Phải cho phép thực hiện gắn, bổ sung nhãn mác tại một địa điểm được chấp thuận trên lãnh thổ nước nhập khẩu (ví dụ kho ngoại quan tại cửa khẩu đến), tuy nhiên có thể yêu cầu vẫn giữ (không g bỏ) nhãn cũ trên sản phẩm;

- Khuyến khích việc chấp thuận các loại dấu, nhãn mác không cố định, có thể tách/bóc

ra khỏi hàng hóa hoặc các dạng nhãn mác đi kèm các tài liệu liên quan khác mà không gắn trực tiếp vào hàng hóa

Ngoài các cam kết về các vấn đề liên quan trực tiếp tới các biện pháp TBT ban hành

và áp dụng bởi các Bên, EVFTA còn bao gồm các cam kết về việc hợp tác, phối hợp giữa các

cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam và EU trong các vấn đề có liên quan tới TBT

● Quy định khác:

- Quản l bền vững nguồn tài nguyên sinh vật biển và sản phẩm nuôi trồng thủy sản: Cam kết tuân thủ các Công ước quốc tế về Luật Biển, các hiệp định về bảo tồn tài nguyên sinh vật biển Trong đó, hai Bên nhấn mạnh tích cực tham gia đấu tranh chống lại việc đánh bắt cá bất hợp pháp, thúc đẩy phát triển ngành nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững dựa trên các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường

- Lao động: Cam kết tiếp tục và duy trì các nỗ lực nhằm phê chuẩn các công ước cơ bản của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và xem x t việc thông qua các công ước khác được ILO phân loại là phù hợp với thời điểm hiện tại, có tính đến điều kiện trong nước Ngoài ra, các Bên tái khẳng định cam kết của mình về việc thực hiện có hiệu quả luật pháp và quy định trong nước và các Công ước của ILO đã được phê chuẩn

- Minh bạch hóa: Các Bên phải công khai, minh bạch các vấn đề gồm: quá trình xây dựng và thực thi pháp luật, các biện pháp liên quan đến bảo vệ môi trường có thể ảnh hưởng tới thương mại đầu tư; đối thoại, trao đổi và chia s thông tin liên quan đến quá trình xây dựng, thực thi các chiến lược, chính sách, quy định pháp luật về các hiệp định đa phương về môi trường, biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, lâm nghiệp, thủy sản và tài nguyên biển; và đảm bảo sử dụng các thông tin và bằng chứng khoa học, các hướng dẫn, tiêu chuẩn quốc tế một cách thích hợp trong quá trình xây dựng và thực thi các biện pháp bảo vệ môi trường