Cũng như các lớp dưới,qua việc luyện đọc và tìm hiểu nội dung bài đọc, học sinh có thêm hiểu biết về tự nhiên, xã hội và con người, được mở rộng vốn từ nâng cao khả năng diễn đạtNăng lực
Trang 1KINH NGHIỆM NGÀNH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN,
TỈNH VÀ CÁC CẤP CAO HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN 22
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Trang 2Năm học 2021-2022 là năm học thứ hai toàn ngành GD&ĐT đang thựchiện chương trình GDPT 2018 đối với lớp 1, 2 và chương trình GDPT hiện hànhtheo hướng tiếp cận đối với các lớp 3,4,5.
Trong tình hình cả nước đang gồng mình phòng chống dịch COVID-19, đểvừa đảm bảo an toàn cho học sinh đến trường trong mùa dịch vừa giúp các emhọc sinh tiếp cận với chương trình GDPT 2018 theo hướng dẫn của Công văn3799/BGDĐT-GDTH ngày 09 tháng 9 năm 2021 của Bộ Giáo dục và Đào
tạo Về việc thực hiện kế hoạch giáo dục đối với lớp 5 Như chúng ta đã biết,
trong khi học sinh lớp 5 hiện nay đang học theo chương trình hiện hành, thì lớp
6 từ năm học 2021-2022 này sẽ học theo chương trình GDPT 2018 Do đó, từnội dung chương trình đến phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá lớp 5 phảiđiều chỉnh để đáp ứng yêu cầu của chương trình phổ thông mới Ngoài việc điềuchỉnh nội dung kiến thức, việc đổi mới phương pháp dạy học đối với lớp 5 là rấtquan trọng để giúp học sinh được làm quen với cách dạy học, kiểm tra đánh giátheo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của chương trình mới 2018 hiệnnay
Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theoNghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mớiphương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một sốbiện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này Cùng với sáu phânmôn của Tiếng Việt thì phân môn Tập đọc là một trong những phân môn quantrọng nhất và trong phân môn này thì việc rèn kĩ năng đọc - hiểu cho học sinh lạicàng quan trọng hơn, nhất là đối với lớp 5 hiện nay Có thể nói đọc - hiểu giúpcác em phát triển nhân cách, trang bị cho các em hành trang để mai sau có thểgiao tiếp ngoài xã hội rộng lớn được tốt hơn Bên cạnh việc hình thành nhữngnăng lực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh thì việc rèn kỹ năng đọc-hiểu cũng làmột trong những nhiệm vụ chính của nhà trường, của mỗi giáo viên Nó là công
cụ cần thiết để giúp các em học tốt các môn học khác, đặc biệt là kỹ năng nghe,nói, đọc, viết Không những thế nó còn là một công cụ không thể thiếu đượctrong giao tiếp, trong đời sống hằng ngày Nó là niềm tin để hình thành và pháttriển con người toàn diện Từ những lí do trên, bản thân tôi mạnh dạn đưa ravấn đề Đó là: “Rèn kỹ năng đọc-hiểu cho học sinh lớp Năm theo định hướng
phát triển phẩm chất, năng lực học sinh nhằm tiếp cận chương trình GDPT
2018, thông qua một số phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực."
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Trang 3Hoạt động dạy và học của thầy và trò được tiến hành song song nhằm mục đích giáo dục Hoạt động của học sinh chính là hoạt động nhận thức Hoạt động này chỉ đạt được hiệu quả khi học sinh học tập một cách chủ động,
tự giác với một động cơ học tập đúng đắn dưới sự hướng dẫn của thầy Chính vì vậy, trong quá trình dạy học, người thầy cần tạo mọi điều kiện cho mọi học sinh chủ động tiếp thu, lĩnh hội tri thức, vì kết quả học tập của học sinh chính là thước đo kết quả hoạt động của giáo viên và học sinh
"Hoạt động dạy học cần dựa trên nhu cầu, hứng thú, thói quen và năng lựccủa người học Cần thực sự coi trọng quá trình học tập của học sinh vì mụcđích của dạy học ở đây là học sinh được phát triển trên nhiều mặt chứ khôngchỉ là để lĩnh hội tri thức, cần hình thành cho các em kĩ năng tự học và cókhả năng đáp ứng yêu cầu của dòng tri thức không ngừng gia tăng"[2] Để xácđịnh mục tiêu của chương trình dạy học tiếp cận năng lực trước hết cần xácđịnh được các năng lực cần thiết nhất mà người học cần phải có cho cuộcsống và tham gia có hiệu quả trong đời sống xã hội Việc lựa chọn hệ thống trithức, kỹ năng đưa vào nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông phải tạođược cơ hội thuận lợi để hình thành phát triển các năng lực cần đạt Do đó,chúng phải được đối chiếu với cấu trúc của các năng lực định hình thành vàphát triển ở học sinh và cái đích cuối cùng (kết quả đầu ra cần đạt) là phải
hình thành được các năng lực này ở các em
Mục đích chính của vấn đề là thông qua một số phương pháp kĩ thuật dạyhọc tích cực được áp dụng trong phân môn Tập đọc phần đọc hiểu để phát triểnmột số năng lực cho học sinh như: giao tiếp, hợp tác, tực học, sáng tạo Hướngtới rèn kỹ năng đọc-hiểu cho học sinh lớp Năm theo định hướng phát triển phẩmchất, năng lực học sinh và tiếp cận chương trình GDPT 2018, thông qua một sốphương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực."
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Để làm rõ được mục đích tôi đã nói ở trên, tôi đã lấy đối tượng nghiên cứu
là học sinh ở lớp 5A Trường Tiểu học Thị Trấn - Hà Trung trong năm học 2021
- 2022 Tôi đã thực nghiệm nghiên cứu trên tất cả các đối tượng học sinh lớp 5,lấy kết quả đối chứng trong từng giai đoạn của năm học sau khi đã áp dụng một
số phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực được vận dụng trong phân môn Tậpđoc- phần đọc hiểu văn bản nghệ thuật cho sinh lớp 5, trường Tiểu học Thị Trấn
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
Để đạt hiệu quả trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng một số phươngpháp cơ bản sau:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp thống kê
Trang 4- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp phân tích tổng hợp (Phân tích nguyên nhân, tổng hợp kếtquả)
- Phương pháp so sánh (So sánh kết quả trước và sau khi thực hiện đề tài)
1.5 Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm:
Dạy học lớp 5 theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh vàtiếp cận chương trình GDPT 2018
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận.
"Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn,được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theohướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học PPDH tích cựchướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học,nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải làtập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy"[1], tuy nhiên để dạy họctheo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theophương pháp thụ động Tập đọc là một phân môn có ý nghĩa to lớn ở Tiểuhọc Nó trở thành một kĩ năng quan trọng đòi hỏi đầu tiên đối với mỗi người
đi học Trước tiên, các em phải học đọc, sau đó phải đọc để hiểu Đọc giúphọc sinh chiếm lĩnh được ngôn ngữ trong giao tiếp và học tập, nó cũng làcông cụ để học các môn khác, nó tạo ra hứng thú và động cơ trong học tập.Đồng thời nó tạo điều kiện để học sinh có khả năng tự học và tinh thần học.Đọc là khả năng không thể thiếu được của con người Trong thời đại vănminh, biết đọc sẽ giúp các em hiểu biết nhiều hơn, hướng các em tới cáithiện và cái đẹp, dạy cho các em biết tư duy,sáng tạo Cũng như các lớp dưới,qua việc luyện đọc và tìm hiểu nội dung bài đọc, học sinh có thêm hiểu biết về
tự nhiên, xã hội và con người, được mở rộng vốn từ nâng cao khả năng diễn đạt(Năng lực giao tiếp), trang bị một số hiểu biết ban đầu về tác phẩm văn học…Tuy nhiên ở lớp 5 việc luyện đọc đã chú ý nhiều hơn đến các yêu cầu biểu cảm
và câu hỏi tìm hiểu bài cũng như chú trọng khai thác các chi tiết có giá trị nghệthuật nhiều hơn ( Phát triển năng lực tư duy sáng tạo) Cụ thể là đối với bàithuộc loại hình nghệ thuật bên cạnh những câu hỏi yêu cầu học sinh tìm thôngtin, nhận biết từng phần nội dung của bài, sách giáo khoa đã đưa ra các câu hỏi
để học sinh tập luyện kĩ năng đọc - hiểu văn bản Trong giờ Tập đọc có 3 phần
cơ bản: Luyện đọc; Tìm hiểu bài; Luyện đọc diễn cảm Muốn rèn đọc diễn cảmtốt, trước hết trong các giờ Tập đọc, học sinh phải nắm được nội dung,phong cách văn bản của bài đọc, mức độ đọc diễn cảm tỉ lệ thuận với mức độhiểu bài của học sinh Qua hệ thống từ ngữ, kiểu câu, bố cục, thể loại vănbản các em cảm thụ sâu sắc bài văn (bài thơ) từ đó giúp các em đọc đúng,đọc hay, đọc diễn cảm các bài văn (bài thơ), đọc đúng ngữ điệu các văn bản cómục đích thông báo khác Đọc diễn cảm (đọc hay) là biết thể hiện kĩ thuật đọcphù hợp với từng bài như: ngắt nhịp đúng câu văn, câu thơ, thể hiện đúnggiọng đọc…
Trang 52.2.Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
1 Thực trạng chung:
Phân môn Tập đọc lớp 5 tiếp tục củng cố và nâng cao kĩ năng đọc mộtcách đầy đủ, toàn diện cho học sinh nhằm hoàn thiện yêu cầu chuẩnkiến thức kĩ năng cần đạt trong Chương trình Phân môn Tập đọc lớp 5 do BộGiáo dục và Đào tạo ban hành: "Đọc rành mạch, lưu loát bài văn (khoảng
120 tiếng/ phút); đọc có biểu cảm bài văn, bài thơ ngắn; hiểu nội dung, ý
nghĩa của bài đọc." Cụ thể:
- Củng cố, phát triển kĩ năng đọc trơn, đọc thầm đã được hình thành ởcác lớp dưới; tăng cường tốc độ đọc, khả năng đọc lướt để chọn thông tinnhanh; khả năng đọc diễn cảm
- Phát triển kĩ năng đọc - hiểu lên mức cao hơn: nắm và vận dụngđược một số khái niệm như đề tài, cốt truyện, nhân vật, tính cách, để hiểu ýnghĩa của bài và phát hiện một vài giá trị nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ
Mở rộng vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội và con người để góp phần hìnhthành nhân cách của con người mới
2.Thực trạng giáo viên :
Là giáo viên nhiều năm được dạy khối 4, 5 nhất là khối 5, qua thực tế giảngdạy ở trường Tiểu học Hà Lâm tôi nhận thấy: Hầu hết tất cả các đồng chí giáoviên đều nắm bắt và được quán triệt theo tinh thần đổi mới phương pháp dạyhọc, cho nên việc dạy Tiếng Việt nói chung, Tập đọc nói riêng đều thể hiện rõ tưtưởng việc lấy học sinh làm trung tâm, tích cực hoá hoạt động học tập của họcsinh cụ thể là:
Giáo viên đã sắp xếp dành nhiều thời gian cho học sinh làm việc với sáchgiáo khoa cũng như việc rèn đọc và tìm hiểu bài
Trong giờ học, khi hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu bài giáo viên đã biếtkết hợp phương pháp dạy cổ truyền với phương pháp dạy học hiện đại để dẫndắt học sinh tự kiểm tra kiến thức của mình hoặc của bạn
Bên cạnh đó vẫn còn những mặt hạn chế như sau:
- Hầu hết tất cả các giáo viên đã áp dụng triệt để định hướng của việc đổimới phương pháp dạy học, song do trình độ nhận thức của giáo viên không đồngđều nên việc tiếp cận với những vấn đề đổi mới là hết sức khó khăn
- Một bộ phận giáo viên chưa thoát khỏi các câu hỏi tìm hiểu bài trong sáchgiáo khoa, chưa chủ động sáng tạo tìm tòi để đặt những câu hỏi khơi gợi cho họcsinh tìm hiểu về vần điệu, từ ngữ, hình ảnh, nhân vật, hành động…trong bài tậpđọc Do thời lượng của một tiết Tập đọc ngắn nên đa phần giáo viên chỉ tập
trung rèn cho các em đọc trôi chảy và tìm hiểu nội dung bài đọc chứ chưa chú trọng nhiều vào việc giúp các em phân tích từ ngữ hình ảnh, nghệ thuật có trong
bài Tập đọc, từ đó rút ra cái hay, cái đẹp của bài Tập đọc
- Với thông tư 22 của Bộ GD&ĐT đã ban hành, thực hiện đánh giá họcsinh bằng nhận xét, nên không tránh khỏi thấp thoáng những lời nhận xét chưathực sự thân thiện, động viên khích lệ học sinh trong học tập
3 Thực trạng học sinh:
Trang 6- Từ những hạn chế của giáo viên như đã nêu ở trên nên đã ảnh hưởng đếnviệc tiếp thu của học sinh trong giờ học nhất là phân môn Tập đọc, trong đó cóphần kĩ năng đọc- hiểu của học sinh còn rất yếu, học sinh tiếp thu lơ mơ khônghiểu sâu vấn đề nên khi làm bài dẫn đến hiểu sai nội dung của bài
Những lỗi mà học sinh hay mắc phải trong quá trình đọc - hiểu văn bản là:+ Về mặt từ ngữ:Ví dụ: Trong bài “Hạt gạo làng ta” (Tiếng Việt 5-Tập 1)
có câu “ Em vui em hát - Hạt vàng làng ta Hầu hết học sinh hiểu “hạt vàng”theo nghĩa Khác
* Nguyên nhân các em không hiểu về mặt từ ngữ là do các em không đọc
kĩ văn bản, không biết dựa vào văn cảnh cụ thể trong bài để hiểu từ ngữ, nên dẫnđến hiểu sai nội dung bài
+Về cảm nhận hình ảnh: Ví dụ: Trong bài “Sắc màu em yêu” học sinh cảmnhận hình ảnh còn sai nhiều, học sinh chỉ hiểu qua loa là màu đỏ như máu contim, màu nâu áo mẹ sờn bạc…Nhưng chưa hiểu được bản chất của từng sắc màu
mà tác giả đưa ra nó gắn với hình ảnh cụ thể của đất nước
* Nguyên nhân: Do học sinh nắm không vững về từ ngữ nên dẫn đếnkhông cảm nhận được hình ảnh một cách chính xác các hình ảnh trong bài
+Về hàm ý của lời nói: Đây là một vấn đề khó đối với học sinh bởi thế nênkhi đưa ra câu hỏi thì hầu hết học sinh còn phát biểu chậm, chưa chính xác Vídụ: Trong bài “Bài ca về trái đất” khi cho học sinh tìm hiểu khổ thơ thứ 2 trongphần tìm hiểu bài, qua câu hỏi: “Em hiểu hai câu thơ cuối của khổ thơ thứ 2 nóilên điều gì?” thì hầu hết học sinh nêu chưa được hoặc nêu chưa đúng trọng tâm.+Về phát biểu, nhận xét về nhân vật, chi tiết, biện pháp nghệ thuật …
Ví dụ: Trong bài “Mùa thảo quả” (Tiếng Việt 5 - Tập 1) có câu hỏi:
“Thảo quả báo hiệu vào mùa bằng cách nào ? Cách dùng từ đặt câu ở đoạn đầu
có gì đáng chú ý ?” Khi trả lời các câu hỏi này học sinh còn trả lời sai nhiều vàhầu hết chưa nêu được cách dùng từ đặt câu mà tác giả nói tới trong bài
*Nguyên nhân: Học sinh chưa nắm vững về biện pháp nghệ thuật trong đó
có cách dùng từ đặt câu nhất là hiện tượng đảo ngữ trong câu văn, đoạn văn
* Học sinh tiếp thu thụ động giáo tiếp nhỏ rụt rè, ngại tư duy đối với câuhỏi nâng cao, hợp tác nhóm chưa hiệu quả, năng lực tự chủ tự học còn rất hạnchế
Trên đây là một số ví dụ để minh chứng cho những sai sót mà học sinh mắcphải trong khi đọc - hiểu Phần kiến thức này tưởng như đơn giản Nhưng lại rấtkhó đối với học sinh nếu như các em không có cách học theo đúng hướng.Chính vì thế tiết Tập đọc trở nên khô khan, nhàm chán và học sinh không pháthuy được khả năng cảm thụ văn học của bản thân thông qua việc đọc - hiểu.Thực tế trong quá trình dạy Tập đọc lớp 5, tôi thấy chất lượng đọc của họcsinh chưa cao, nhất là việc đọc - hiểu Qua việc khảo sát ở lớp 5A- TrườngTiểu học Thị Trấn, tôi thấy kết quả như sau:
Thời điểm
khảo sát
Tổngsố
Các nhận xét Số học sinh đạt
được các nhận
Trang 7xétSốlượng
tác giả muốn nói với người đọc 5
13,2
%Biết biểu hiện điều mình hiểu qua
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục là đổi mới phương phápdạy học tức là chuyển từ phương pháp truyền thụ sang phương pháp tích cựchoá hoạt động của người học, trong đó thầy (cô) đóng vai trò là người tổ chứchoạt động của học sinh Mỗi học sinh đều được hoạt động, mỗi học sinh đềuđược bộc lộ mình và được phát triển, dạy học theo chương trình 2018 nhằmhướng tới cho học sinh không chỉ nắm kiến thức mà sau khi học xong học sinhbiết làm cái gì? Và làm như thế nào cho hiệu quả Dạy học hướng tới phát triểnnăng lực cho sinh Để đạt được điều đó tôi đã đưa ra các giải pháp nhằm gópphần nâng cao chất lượng đọc - hiểu cho học sinh lớp 5A- lớp mình phụ tráchnhư sau:
1 Huy động vốn sống, vốn hiểu biết của học sinh để giúp các em tìm hiểu về từ ngữ thông qua phương pháp thuyết giảng tích cực phát triển năng lực tư duy sáng tạo, tự chủ, tự học cho học sinh.
Trước hết chúng ta hiểu bản chất của Thuyết giảng (lecture) là phương
pháp chủ lực của lối giảng dạy truyền thống, nhưng thuyết giảng không phải làthứ bỏ đi trong phương pháp giảng dạy tích cực Nếu chủ yếu thuyết giảng mộtchiều, nghĩa là đơn thuần truyền đạt kiến thức từ người dạy sang người học, thì
đó là phương pháp giảng dạy thụ động Nhưng nếu thuyết giảng theo lối tươngtác, đặt vấn đề cho người học suy nghĩ và lôi cuốn người học cùng giải quyếtvấn đề với giáo viên thì đó lại là phương pháp giảng dạy tích cực Như vậy, nếubiết cách thuyết giảng thì vẫn đảm bảo tính tích cực và vẫn mang lại kết quả tốt
cho người học Khi dạy tập đọc và rèn kĩ năng đọc - hiểu văn bản cho học sinh
lớp 5 thì giáo viên bước đầu phải hướng dẫn cho học sinh cách hiểu, cách cảmnghĩa của từ ngữ được dùng trong văn cảnh cụ thể của bài văn, bài thơ Để làmđược điều đó tôi đã vận dụng phương pháp thuyết giảng tích cực cụ thể như sau:
Ví dụ: Trong bài “Hạt gạo làng ta” (Tiếng Việt 5- Tập1) học sinh phải trảlời câu hỏi: “Vì sao tác giả gọi hạt gạo là hạt vàng?”
Trang 8Với câu hỏi này giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh dựa vào những điềutác giả muốn nói trong từng khổ thơ (Hạt gạo kết đọng bao tinh tuý của trời đất
và tiếng lòng của con người, hạt gạo được làm nên từ mồ hôi, công sức của baongười, hạt gạo góp phần làm nên chiến thắng chung của dân tộc trong công cuộckháng chiến chống Mĩ cứu nước) Khi giáo viên hướng dẫn được như thế thì tiếptục gợi ý để học sinh phát biểu cách hiểu của mình về hạt gạo - hạt vàng Cónhững bài, nhà văn dùng rất tinh tế, sáng tạo trong bài đọc nếu giáo viên khônghướng dẫn học sinh tìm hiểu từ ngữ thì khó phát hiện ra cái hay, cái đẹp của bàivăn Bước làm này là người giáo viên đã giúp học sinh phát huy năng lực tư duylôgic, sáng tạo đề cảm nhậ cái hay, cái đẹp của bài văn, bài thơ
Ví dụ: Trong bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Tiếng Việt 5- Tập 1)
có đoạn viết: “Màu lúa chín dưới đồng vàng xuộm lại Nắng nhạt ngả màu vànghoe Trong vườn, lắc lư những chùm quả xoan vàng lịm không trông thấycuống, như những chuỗi tràng hạt bồ đề treo lơ lửng Từng chiếc lá mít vàng ối.Tàu đu đủ, chiếc lá sắn héo lại mở năm cánh vàng tươi Buồng chuối đốm quảchín vàng Những tàu lá chuối vàng ối xoã xuống như những đuôi áo, vạt áo.Nắng vườn chuối đương có gió lẫn với lá vàng như những vạt áo nắng, đuôi áonắng, vẫy vẫy Bụi mía vàng xọng, đốt ngầu phấn trắng Dưới sân, rơm và thócvàng giòn Quanh đó con gà, con chó cũng vàng mượt Mái nhà phủ một màurơm vàng mới.” Để hiểu và phân biệt được tất cả các từ chỉ màu vàng trong đoạnvăn là khó đối với học sinh Tiểu học Do vậy, giáo viên phải đặt vấn đề hướngdẫn các em dựa vào vốn sống của mình, dẫn dắt học sinh cùng tương tác tíchcực để hoàn thành câu trả lời Chẳng hạn muốn học sinh có điểm tựa, giáo viênchỉ cần gợi mở vấn đề như sau: vàng xọng - màu vàng gợi cảm giác như cónước, đây là màu vàng của bụi mía Với gợi mở tích cực như vậy, các em sẽ biếtmuốn hiểu nghĩa của các từ chỉ màu vàng trong bài cần phải xem từ đó diễn tảđặc điểm nào của sự vật, từ đó huy động vốn sống, vốn hiểu biết sẵn có củamình về sự vật đó để nhận biết nghĩa của từ được miêu tả
Loại câu hỏi tìm hiểu nghĩa của từ cũng khá đa dạng Có trường hợp nêu từngữ để học sinh tìm hiểu nghĩa (như đã nêu ở trên), cũng có trường hợp ngượclại tức là cho biết nghĩa rồi yêu cầu học sinh tìm từ ngữ biểu đạt ý nghĩa đó.Trong khi dạy nếu có câu hỏi dạng này thì giáo viên cũng cần phải chỉ rõ chohọc sinh biết để học sinh nhận dạng và dễ hiểu ra vấn đề mà nội dung bài cầnnói tới
Ví dụ: Trong khổ thơ đầu tác giả dùng từ ngữ nào để nói về nơi con sôngchảy ra biển? Cách giới thiệu ấy có gì hay? (Cửa sông - sách TV 5 - Tập 2) Đốivới câu hỏi này giáo viên chỉ cần gợi ý cùng tương tác giáo viên - học sinh; họcsinh - học sinh để tìm ra câu trả lời đúng Hay chúng ta có thể cho học sinh thảoluận nhóm để cùng tìm ra câu trả lời đúng
Tóm lại: Khi hướng dẫn học sinh lớp 5 rèn kĩ năng tìm hiểu từ ngữ thôngqua phương pháp thuyết giảng tích cực, tức là giáo viên đã hướng dẫn các em cókhái niệm ban đầu về đặc điểm của ngôn ngữ nghệ thuật Để từ đó khi đọc bất kìmột bài văn, bài thơ nào các em sẽ biết chú ý tìm hiểu và thưởng thức vẻ đẹp
Trang 9của ngôn từ trong văn bản cũng như sức sáng tạo của nhà văn Kinh nghiệmgiảng dạy nhiều năm, tôi nhận thấy có hai yếu tố quyết định sự thành công khi
sử dụng phương pháp thuyết giảng tích cực trong dạy học:
Một là, lời giảng phải gẫy gọn, súc tích, chặt chẽ Sau đó, tốt nhất và hiệu
quả nhất là trình bày theo lối tương tác, nghĩa là liên tục trao đổi với học sinhtrong quá trình thuyết giảng Khi tương tác, kinh nghiệm cho thấy là giáo viênnên tìm cách đặt vấn đề, gợi ý để học sinh suy nghĩ trước khi giáo viên nói rađiều muốn nói, không nên nói trước kết quả mà hãy dẫn dắt học sinh cùng tưduy để đi đến kết quả Cách làm này sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc pháttriển khả năng tư duy độc lập và gia tăng mức độ tiếp thu bài của học sinh.Susan Johnson và Jim Cooper cũng đồng tình với cách làm này khi cho rằng:nếu học sinh được yêu cầu tham gia suy nghĩ thay vì thụ động tiếp nhận thôngtin thì các em sẽ tập trung hơn, có thể tự kiểm tra sự hiểu biết của bản thân,đồng thời được gợi ý về việc chọn lựa nội dung cần nhấn mạnh
Hai là phải tổ chức các hoạt động đan xen trong quá trình thuyết giảng.
Hoạt động có thể là đặt vấn đề để học sinh suy nghĩ và phát biểu, chứng minh
một vấn đề, thảo luận từng đôi, thảo luận nhóm,…
2 Lựa chọn hệ thống câu hỏi phù hợp để giúp học sinh cảm nhận hình ảnh thông qua phương pháp giảng dạy theo kiểu truy vấn tích cực nhằm phát huy tối đa năng lực giao tiếp, tính tự chủ, sáng tạo cho học sinh.
"Truy vấn là phương pháp giáo viên đặt câu hỏi liên tục để học sinh tự trảlời và làm sáng tỏ nội dung bài học, từ đó rút ra kết luận chung Thực ra, truyvấn chỉ là một kỹ thuật dùng trong các phương pháp giảng dạy"[1] Tuy nhiên,đối với một số nội dung, kỹ thuật này có thể được nâng lên thành một phươngpháp giảng dạy áp dụng cho cả một bài học hoặc một buổi giảng hay một tiếtgiảng Hệ thống câu hỏi dùng trong truy vấn cần phải hướng người học liệt kêđược nội dung chính của bài học và đưa ra cách giải quyết những vấn đề đặt ratrong từng nội dung Việc đặt câu hỏi cũng phải hết sức linh hoạt, phụ thuộc rấtlớn vào diễn biến các câu trả lời của học sinh Nó đòi hỏi người dạy phải biếtcách dẫn dắt, gợi ý, hướng dẫn người học hướng vào mục tiêu chính của bài học.Lợi ích của phương pháp này là kích thích sự động não liên tục, rèn luyện tư duylô-gíc cũng như khả năng độc lập giải quyết vấn đề Để hướng dẫn học sinh cảmnhận được hình ảnh từ ngôn ngữ nghệ thuật thì giáo viên cũng phải bám sátphần tìm hiểu bài để đưa ra các cách hỏi khác nhau Có những câu hỏi giáo viênnên gợi ra bằng hệ thống câu hỏi truy vấn để các em chỉ ra được các hình ảnh
mà các em cảm nhận qua bài văn, bài thơ, hoặc đoạn văn, đoạn thơ
Ví dụ: Trong bài “Sắc màu em yêu” (Tiếng Việt 5 - Tập 1) giáo viên có thểhỏi câu hỏi để học sinh trả lời đó là: “Mỗi sắc màu gợi ra những hình ảnh nào?”Đối với câu hỏi này giáo viên cần giúp học sinh khai thác hết những hìnhảnh ẩn sâu trong mỗi sắc màu thông qua một số câu hỏi truy vấn
Ví dụ: Màu đỏ gợi ra những hình ảnh gì? (màu máu, màu cờ Tổ quốc, màukhăn quàng Đội viên)
Trang 10Hoặc: Màu xanh gợi ra những hình ảnh gì?(màu của đồng bằng, rừng núi,biển cả và bầu trời).
Hay: Bạn nhỏ yêu màu vàng vì màu vàng gợi ra hình ảnh gì? (màu của lúachín, của hoa cúc mùa thu, của nắng)
Tương tự như vậy tuỳ theo diễn biến trả lời của học sinh chúng ta sẽ cónhững câu hỏi truy vấn phù hợp tiếp theo để khai thác triệt để nội dung bài học.Sau khi tôi đã giúp học sinh khai thác hết những hình ảnh ẩn sâu trong mỗi mộtmàu sắc thông qua hệ thống câu hỏi truy vấn Tôi lại tiếp tục dẫn dắt học sinhnắm được bản chất sâu xa của mỗi hình ảnh mà tác giả nói tới trong bài qua cáccâu hỏi: Những hình ảnh gợi ra qua mỗi màu sắc có gần gũi, thân quen với các
em không? Vì sao bạn nhỏ yêu tất cả các màu sắc đó? Từ cách dẫn dắt học sinhkhai thác hình ảnh như vậy, tôi đã giúp học sinh nắm được ý nghĩa sâu xa củabài thơ đó là: Tình cảm của bạn nhỏ với những sắc màu, những con người và sựvật xung quanh, qua đó thể hiện tình yêu của bạn nhỏ với quê hương, đất nước.Hoặc trong bài Tiếng đàn Ba-la-lai-ca trên sông Đà (Tiếng Việt 5, Tập 1)cũng có câu hỏi ở dạng hình ảnh đó là: “Tìm một hình ảnh đẹp trong bài thơ thểhiện sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên trong đêm trăng bên sông Đà ?”
Để giúp học sinh khai thác triệt để nội dung câu hỏi này tôi lại nêu yêu cầu đểhọc sinh tìm ra những chi tiết tạo nên hình ảnh thông qua hệ thống câu hỏi sau
Ví dụ:
Hình ảnh đêm trăng trong bài thơ có gì đặc biệt?
Những chi tiết nào cho biết cảnh vật trong đêm trăng tĩnh mịch?
Những chi tiết nào cho biết cảnh vật trong đêm trăng rất sinh động?
Với hệ thống câu hỏi truy vấn được chẻ nhỏ học sinh dễ dàng cảm nhận hếtđược những chi tiết hình ảnh đẹp có trong bài, từ đó giúp các em yêu thiên nhiênhơn Mặt khác khi vận dụng các câu hỏi truy vấn như thế này học sinh đượcluyện tập cách cảm nhận những hình ảnh mang tính nghệ thuật về cuộc sống.Qua đó rèn cho học sinh trí tưởng tượng và các em sẽ phát huy khả năng cảmthụ hình tượng văn học, cũng từ đó vốn văn học của các em dần được hìnhthành Việc hướng dẫn các em cảm nhận được hình ảnh trong mỗi bài văn, bàithơ sẽ hỗ trợ rất nhiều cho các em trong quá trình học phân môn Tập làm văn
và cảm thụ văn học Học sinh cũng kiểm soát và đánh giá mức độ nhận biết vàcảm thụ hình ảnh nghệ thuật trong bài văn, bài thơ Hơn thế nữa nếu học sinhhiểu và cảm nhận tốt hình ảnh trong bài Tập đọc còn giúp các em tái hiện lạinhững hình ảnh, cảnh vật mà các em hình dung trong bài
Ví dụ: Dựa vào những hình ảnh đã gợi ra trong bài thơ, hãy tưởng tượng vàmiêu tả cảnh hai cha con dạo trên bãi biển (Những cánh buồm - Tiếng Việt5,Tập 2)
Hãy chuyển một khổ thơ em thích trong bài “Sắc màu em yêu” (Tiếng Việt
5, Tập1) thành văn xuôi
Với yêu cầu này học sinh trở thành người đồng sáng tác với tác giả Từ bàithơ các em phải miêu tả bằng lời văn của mình với những hình ảnh cảm nhậnđược từ câu chữ trong bài thơ Như vậy nếu học sinh cảm nhận tốt hình ảnh
Trang 11trong bài văn thì các em rất có lợi khi học sang phân môn khác của Tiếng Việt
và từng lời nói câu văn của các em cũng được chau chuốt hay hơn
3 Hướng dẫn học sinh khai thác hàm ý lời nói thông qua biện pháp
“Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác” nhằm phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác.
Trong văn học tác phẩm văn học vốn hàm xúc và có nhiều tầng lớp, ýnghĩa Việc đọc - hiểu văn bản thực chất là khai thác hàm ý ẩn sâu trong câuchữ, hình ảnh, hình tượng của tác phẩm Đối với học sinh lớp 5 thì yêu cầu này
là tương đối khó Tuy nhiên tuỳ thuộc vào nội dung của từng bài tập đọc với ngữcảnh thuận lợi giáo viên cũng nên đưa ra những câu hỏi yêu cầu học sinh tìmhiểu hàm ý của câu văn, câu thơ Mặt khác, trong một lớp học mà trình độ kiếnthức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phươngpháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thànhnhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độclập Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết nhữngvấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoànthành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiệntượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, pháttriển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ Mô hình hợp tác trong xã hộiđược đưa vào đời sống học đường sẽ làm cho các các em quen dần với sự phâncông hợp tác trong lao động xã hội
Chẳng hạn: với khổ thơ thứ 2 của bài tập đọc “Bài ca về Trái đất”, (Tiếng Việt 5 - Tập 1):
Trái đất trẻ của bạn trẻ năm châu
Vàng, trắng, đen dù da khác màu
Ta là nụ là hoa của đất
Gió đẫm hương thơm, nắng tô thắm sắc
Màu hoa nào cũng quý cũng thơm!
Màu hoa nào cũng quý, cũng thơm!”
Với đoạn thơ trên giáo viên hướng dẫn cho học sinh trả lời câu hỏi như sau:
“ Em hiểu hai câu thơ cuối của khổ thơ nói gì?” Để trả lời câu hỏi này tôi đã tổchức và hướng dẫn học sinh đọc kĩ đoạn thơ và hợp tác trong nhóm 4 hoặcnhóm 5 để các em giúp nhau nhận ra hàm ý câu trả lời đúng, từ đó cảm nhậnđược nội dung bài học Việc hướng dẫn học sinh khai thác hàm ý của lời nói mộtcách hợp lí, thì giáo viên phải đảm bảo tính vừa sức của học sinh và phải phùhợp với bài học, với sách yêu cầu Bằng việc hướng dẫn các em khai thác hàm ýcủa lời nói trong mỗi bài học, học sinh không chỉ hiểu bài mà còn giúp các emkhám phá những tầng nghĩa sâu xa của tác phẩm văn học khi các em học lên cấptrên Bên cạnh đó, việc thiết lập được mối quan hệ hợp tác tích cực, tốt đẹp giữathầy và trò, giữa các trò với nhau cũng sẽ tạo hứng thú cho học sinh Hình thứcdạy học hấp dẫn cùng với bầu không khí thân thiện trong giờ học sẽ tạo ra sựhứng thú học tập cho cả thầy và trò Ví dụ khi tìm hiểu nội dung bài học, tôikhông nhất nhất là giáo viên lúc nào cũng điều khiển học sinh tìm hiểu nội dung